Không phải NGHỊCH đất
Đông Ngàn Đỗ Đức
Cầm trên tay cuốn sách nghệ thuật của Cường Tuse với tiêu đề NGHỊCH ĐẤT, rồi lặng lẽ lướt qua 112 trang sách, tôi nhắm mắt lại ngẫm nghĩ bỗng thấy tên sách có gì sai sai. Sao lại là nghịch đất. Nghịch là chuyện của trẻ con. Nghịch đất là trò chơi tuổi thơ. Đám trẻ hiếu động chúng nặn linh tinh đủ thứ theo trí tưởng tượng non nớt và và tình cảm ngây thơ khi chúng nghĩ ra bất chợt. Trong cái giới hạn không gian sống của chúng hoặc xa hơn chút là trên sách vở, nghịch đất của chúng thật đáng yêu nhưng chỉ trẻ con mới nhào nặn đất như thế. Còn những chắt lọc trong sách này đâu là “nghịch”, mà toàn bộ là giá trị của trí tuệ đã gạn lọc được thăng hoa với tình cảm thôi thúc trong lòng, sao lại là nghịch?
Chết cho tình yêu
(Để tưởng nhớ Tạ Thâm, nhà cải tiến nhạc cụ nổi tiếng)
Đông Ngàn Đỗ Đức
Có những người ta gặp một lần rồi mãi không quên, dù chẳng có mối thâm giao nào…
Tạ Thâm với tôi là một người như thế. Lần đầu tiên gặp ông ở Thái Nguyên khi ông từ Tây Bắc đem cây tính tẩu cải tiến sang giới thiệu với đoàn văn công Việt Bắc. Đây cũng là lần đầu tôi biết đến tên ông.
Tiến tới kỷ niệm 100 năm Trường Mỹ thuật Đông Dương – Yết Kiêu (51)
Đông Ngàn Đỗ Đức
NGHỆ SĨ ĐỘC HÀNH – Yết Kiêu ngoại truyện
(Về nhà điêu khắc Hứa Tử Hoài)
Tôi gặp Hứa Tử Hoài năm 1971 tại Bảo tàng Việt Bắc. Đó là Bảo tàng Cách mạng, trực thuộc Khu tự trị. Lúc ấy anh mới 29 tuổi.
Không gian Hiếu Mường
Đông Ngàn Đỗ Đức
Không nhớ từ mười mấy năm trước, khi đời sống còn rất khó khăn, tôi qua Hòa Bình đã vào thăm cái “mầm cây” Hiếu Mường mới nhú. Lúc ấy Hiếu đang trẻ tưng, là thanh niên ngoài hai mươi tuổi, còn làm ở Nhà xuất bản Lao động. Thấy anh cứ thậm thọt đi đi về về Hòa Bình và lùng sục di sản văn hóa Mường. Anh say sưa nói về di sản Mường từ cái cồng cái chiêng mà tôi nghe cứ như chuyện mây gió viển vông. Thật sự là không ngờ rằng khí vận văn hóa Mường trong anh đã nổi lên từ khi ấy. Rồi mấy mươi năm thời gian trôi đi, tôi không lần nào gặp lại Hiếu nữa. Lại nghe chuyện nhà nghiên cứu nghệ thuật Phan Cẩm Thượng hay qua lại trên ấy, rồi Nguyễn Quân mỗi khi ở Sài Gòn ra đều lên Hòa Bình với Hiếu, tâm đắc với niềm say mê của Hiếu lắm…
Tiến tới kỷ niệm 100 năm Trường Mỹ thuật Đông Dương – Yết Kiêu (49)
Đông Ngàn Đỗ Đức
HỌA SĨ TRẦN KHÁNH CHƯƠNG (1943-19/4/2020)
Trước đây và sau này Hội Mỹ thuật sẽ không thể tìm đâu ra một Trần Khánh Chương thứ hai làm Chủ tịch giỏi hơn trong việc tổ chức quản lý hành chính công tác Hội. Bất cứ ai, kể cả người không ưa ông cũng phải thừa nhận điều đó.
Tiến tới kỷ niệm 100 năm Trường Mỹ thuật Đông Dương – Yết Kiêu (48)
Đông Ngàn Đỗ Đức
DUYÊN NGHIỆP
Ở đời, thích cái gì rồi gắn với nó thì thành duyên phận. Đi mải miết theo nó thì thành duyên nghiệp. Tôi đến với khắc gỗ cũng như thứ duyên phận mà không thành duyên nghiệp.
Tiến tới kỷ niệm 100 năm Trường Mỹ thuật Đông Dương – Yết Kiêu (47)
Đông Ngàn Đỗ Đức
CÂY ĐA GIỮA ĐỒNG – Yết Kiêu ngoại truyện
(Về họa sĩ Trần Nguyên Đán)
1 – Mỗi lần nhớ tới họa sĩ Trần Nguyên Đán là tôi lại liên tưởng đến cây đa. Một cây đã giữa đồng, một cây đa ở xóm Chùa, xóm Quẵng, cây đa đôi ở Phú Xuyên, hay cây đa Thùng Rượu ở Suối Cát nào đấy trên đất Đại Từ quê tôi.
Tiến tới kỷ niệm 100 năm Trường Mỹ thuật Đông Dương – Yết Kiêu (46)
Đông Ngàn Đỗ Đức
KHI HỌA SĨ VẼ CHÂN DUNG
(Về họa sĩ Phạm Viết Hồng Lam)
Hai năm trời cho hơn một trăm bức chân dung trong đó là họa sĩ bạn bè, có các bậc tiền bối, có thầy dạy, và có cả lớp đàn em. Mỗi chân dung khuôn khổ 80x100 dù thể hiện chỉ bằng màu bột thì thì họa sĩ Phạm Viết Hồng Lam cũng mất không ít thời gian.
Tiến tới kỷ niệm 100 năm Trường Mỹ thuật Đông Dương – Yết Kiêu (45)
Đông Ngàn Đỗ Đức
HỌA SĨ TRẦN ĐÔNG LƯƠNG (1925-1993)
Nhớ đến ông tôi lại nhớ đến bức tranh lụa Anh hùng bác sĩ Phạm Ngọc Thạch đang được lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam.
Ông là một tên tuổi lớn. Khi tôi mon men vào trường Mỹ thuật thì ông cũng đã vào tuổi xế chiều.
Tiến tới kỷ niệm 100 năm Trường Mỹ thuật Đông Dương – Yết Kiêu (44)
Đông Ngàn Đỗ Đức
KẾT TRÊN NỀN HOA
(Họa sĩ Nguyễn Thị Mỹ)
Phấn màu (pastel) là chất liệu cho hội họa, mềm mại nhẹ nhàng thuận tiện khi sử dụng. Nhưng ở Việt Nam ít người vẽ phấn màu.
Không vẽ vì hiếm. Xứ sở ta không phải nơi sản sinh ra chất liệu này.
Tiến tới kỷ niệm 100 năm Trường Mỹ thuật Đông Dương – Yết Kiêu (43)
Đông Ngàn Đỗ Đức
CẤU TRÚC NGHỊCH LÝ
(Hội họa của Nguyễn Hồng Hưng)
Khoảng 30 năm trước khi còn ở Hà Nội, nhà điêu khắc Nguyễn Hồng Hưng bên cạnh những tượng tìm tòi phá cách ông còn viết văn. Nhiều truyện ngắn của ông in trên tờ Văn Nghệ của Hội Nhà văn. Những câu chuyện của ông chập chờn trong trí nhớ về mưa Hà Nội, phố lụt như lũ rừng… Nhưng là những truyện rất trừu tượng, rất mới như những giấc mơ thời hồng hoang. Nói tóm lại với người quen với truyện hiện thực như tôi thì đọc không hiểu… Lúc ấy tôi chưa biết viết lách gì, nên không dám hỏi.
Tiến tới kỷ niệm 100 năm Trường Mỹ thuật Đông Dương – Yết Kiêu (42)
Đông Ngàn Đỗ Đức
NHỚ HỌA SĨ NGUYỄN SÁNG
Tôi gặp họa sĩ Nguyễn Sáng vào năm 1967, khi về học tại Đại học Mỹ thuật Hà Nội, trong lần đến thăm ông tại căn hộ trên chục mét vuông tại số nhà 65 phố Nguyễn Thái Học. Nhìn ngoài, dáng vẻ ông lầm lì, không dễ gần. Nước da hơi tái sẫm thêm do rượu, lại càng khiến ông lẫn hẳn vào hàng ngũ những người lao động nghèo. Liếc nhìn sang tôi, ông hỏi: “Em học gì?”. Khi biết tôi học vẽ thì ông bảo nhỏ: “5 năm đại học nhanh lắm, cố nghiên cứu hình họa cho vững rồi sau ra trường tha hồ mà múa!”. Sau này có lần trò chuyện với họa sĩ Nguyễn Thụ, ông cũng bảo Nguyễn Sáng là người rất trọng hình họa. Họa sĩ Phan Kế An một lần ngồi với tôi, ông bảo: “Sáng tài lắm. Hai tay cần hai viên than, cùng khoanh một vòng khép lại là xong cái chân dung!”.
Tiến tới kỷ niệm 100 năm Trường Mỹ thuật Đông Dương – Yết Kiêu (41)
Đông Ngàn Đỗ Đức
VẼ MA (1)
Bố của một cử nhân mĩ thuật tâm sự: “Tôi bảo thằng con tôi mày hãy vẽ thử người tao xem, lâu nay chỉ thấy mày toàn vẽ ma”.
Tiến tới kỷ niệm 100 năm Trường Mỹ thuật Đông Dương – Yết Kiêu (40)
Đông Ngàn Đỗ Đức
HỌA SĨ PHẢI LÀ MỘT HÀNH TINH
Họa sĩ Hoàng Đình Tài kể với tôi về “giáo khoa nghệ thuật” của cố họa sĩ Nguyễn Sáng có bốn điều cấm kị, đó là không khéo tay, không làm xiếc, không văn chương và không lập dị. Phạm vào một trong bốn điều đó dễ làm hỏng tác phẩm. Vậy mà có họa sĩ đã phạm không chỉ một hai mà cả bốn điều! Vậy còn là họa sĩ không, hay chỉ là người làm nghề tạp dịch?
Tiến tới kỷ niệm 100 năm Trường Mỹ thuật Đông Dương – Yết Kiêu (39)
Đông Ngàn Đỗ Đức
LỐI ĐI SAU CUỘC CHIẾN
(Về họa sĩ Hoàng Đình Tài, 1945-2016)
Hoàng Đình Tài là họa sĩ quân đội. Anh cùng đội ngũ họa sĩ chiến trường đã chiến đấu và vẽ ở Trường Sơn, Lào và Campuchia nhiều năm cho tới khi đất nước thống nhất.
Tiến tới kỷ niệm 100 năm Trường Mỹ thuật Đông Dương – Yết Kiêu (38)
Đông Ngàn Đỗ Đức
NGƯỜI THẦY KHÔNG BỤC GIẢNG
(Về họa sĩ Thẩm Đức Tụ)
Có một họa sĩ mà nhắc đến tên thì hầu như những ai theo nghề vẽ ở Thủ đô thuộc lứa tuổi sáu bảy mươi đều biết. Đó là họa sĩ Thẩm Đức Tụ.
Tiến tới kỷ niệm 100 năm Trường Mỹ thuật Đông Dương – Yết Kiêu (37)
Đông Ngàn Đỗ Đức
NGƯỜI THẦY LỚN
(Về họa sĩ Phạm Viết Song)
Trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam có một con người đặc biệt, có một không hai, đó là họa sĩ Phạm Viết Song.
Ông là thế hệ học Trường Mỹ thuật Đông Dương. Ra trường và suốt đời sống tự do. Không là công chức, nhưng ông làm những việc nhiều hơn một công chức nghệ thuật. Không là Nhà giáo Nhân dân nhưng vĩ đại hơn danh hiệu ấy, bởi ông là người khai tâm nghề vẽ cho hầu hết các họa sĩ ở Hà Nội trước khi bước vào trường mỹ thuật chính qui.
Tiến tới kỷ niệm 100 năm Trường Mỹ thuật Đông Dương – Yết Kiêu (36)
Đông Ngàn Đỗ Đức
HỌA SĨ NGÔ MẠNH LÂN
Năm 2007, Nhà xuất bản Mỹ thuật xuất bản cuốn sách Ngô Mạnh Lân – chặng đường mỹ thuật 50 năm. Cuốn sách chưa thực sự công phu để cho người xem thoả mãn, nhưng đã đáp ứng được phần lớn những yêu cầu nghệ thuật cần có về một tác giả. Tất nhiên tên sách nêu trên đã cho ta thấy mục đích của người làm sách là chỉ muốn đánh dấu kỷ niệm một chặng đường hơn là vẽ một bức chân dung nghệ thuật tạo hình đầy đủ cho riêng mình. Tuy vậy nó cũng giúp người xem hiểu thêm nhiều về tác giả, nhất là phần nền móng nghề nghiệp của ông mà xưa nay chỉ biết qua vài bức tranh triển lãm xuân thu nhị kỳ theo chuyên ngành hoặc trưng bày trong các cuộc vận động chính trị.
Tiến tới kỷ niệm 100 năm Trường Mỹ thuật Đông Dương – Yết Kiêu (35)
Đông Ngàn Đỗ Đức
TRANH PHÙNG PHẨM
(Về họa sĩ Phùng Phẩm)
Một số họa sĩ gọi là có chút tên tuổi nhưng đôi khi người xem không nhận mặt được ngay tác giả mà phải dán mắt vào góc tranh để nhìn chữ ký. Sự mờ nhạt về diện mạo cho thấy họa sĩ chưa có cái riêng về bút pháp để tạo nổi ấn tượng trước công chúng nghệ thuật. Đó là sự chồng mờ vẫn thường xảy ra. Có nhiều lý do dẫn đến tình trạng ấy nhưng tựu trung lại là vấn đề bản lĩnh họa sĩ. Chính là do họ chưa đủ vững về kỹ năng nghề, hoặc do tư duy không độc lập, v.v.
Tiến tới kỷ niệm 100 năm Trường Mỹ thuật Đông Dương – Yết Kiêu (34)
Đông Ngàn Đỗ Đức
CƯỜNG TUSE
Viết về Cường Tuse khó lắm thay.
Khó bởi tôi gặp anh duy nhất một lần tại Nhà triển lãm 16 Ngô Quyền những năm xa xưa tôi không còn nhớ chính xác năm nào. Lần gặp ấy mới biết mặt nhau và cũng chẳng trò chuyện gì nhiều. Nhưng chỉ một lần ấy, những tranh màu bột anh mang ra triển lãm để lại cho tôi ấn tượng mạnh. Đó là lối xử lý ánh sáng! Tranh cấu trúc thì giản dị, chỉ một góc nhà, một hiên nhà, một vuông nhà thô ráp vắng lặng, không cả bóng người nhưng nó gây cảm giác đặc biệt. Đặc biệt vì anh có lối thả ánh sáng trên tranh không dễ ai có thể bắt chước. Sau những mảng nắng chói chang là khoảng râm mát chìm trong suy tư. Một gam nóng đưa lên mặt giấy quán xuyến toàn bộ những gì anh muốn miêu tả. Không vẽ người nhưng xem tranh tôi vẫn nhận ra được sau bức liếp, tường nhà có những con người mộc mạc, thô ráp sống trong đó. Thô ráp mà đôn hậu cương trực hồn nhiên như bánh đúc bày sàng. Tôi hay đi xem các triển lãm của đồng nghiệp. Nhiều người vẽ giỏi, nhưng chưa có ai vẽ màu bột mà khoảng sáng trên tranh để lại cho tôi ấn tượng ấm áp gần gũi như thế.