Tưởng nhớ Mai Sơn: Trò chuyện giữa Mai Sơn và Lý Đợi về văn chương và nhà văn
Lời giới thiệu của Văn Việt:
Đây là nguyên văn bài phỏng vấn nhà văn Mai Sơn, do Lý Đợi thực hiện xong ngày 15/8/2004, từng in trên trang mạng eVăn (giờ không còn hiện diện) với tựa khác, sau đó vài báo trích in lại với các bút danh khác, tựa bài khác.
Lời giới thiệu của eVăn lúc in bài phỏng vấn này:
Mai Sơn không phải là típ nhà văn của những sự kiện, theo cái nghĩa tác phẩm có nội dung và hình thức mới lạ, đủ sức gây căng thẳng cho người đọc; càng không phải là nhà văn ăn khách, với những chi tiết đời tư gây chú ý ngoài tác phẩm. Mai Sơn, đơn giản là tác giả của những truyện ngắn, mà ở đó, thấp thoáng vài ý tưởng rất quen với những bạn đọc đã có thói quen đọc sách tư tưởng hoặc triết học. Những ý tưởng này, cũng là những ám ảnh mà các nhân vật (thường mờ nhạt) trong truyện theo đuổi và tự giải quyết lấy. Tác giả của những truyện ngắn này cũng như những người đọc nó, đều không biết rồi nhân vật sẽ đi về đâu và giải đáp những trạng huống hiện sinh như thế nào…
Dưới đây là bài phỏng vấn do Lý Đợi thực hiện, khi tập truyện ngắn Hư cấu vừa được NXB Hội Nhà văn xuất bản, tháng 7/2007. Riêng phần hình ảnh thì có những bổ sung, cập nhật.
Tưởng nhớ Mai Sơn: ĐỌC NHƯ KẺ LỮ HÀNH: Trò chuyện với nhà thơ Giáng Vân
(Lời Tựa cho cuốn Tiểu luận - phê bình - điểm sách Sự quyến rũ của chữ, Mai Sơn, NXB Văn hoá Văn nghệ, 2017)
Nhà thơ Giáng Vân: - Thưa nhà văn Mai Sơn, anh có một phương pháp nào cho việc đọc không?
Mai Sơn: - Tôi thích đọc cả âm nhạc (xét như một văn bản), tiểu thuyết, thơ và biên khảo, đặc biệt là triết học, nên thật khó nếu phải nói về một phương pháp đọc nào đó cụ thể; nói chung, tôi có một định tinh quan tâm mà các loại đọc kia là những hành tinh phải quay chung quanh nó, đó là sự sâu sắc và cái đẹp hiếm gặp nhưng lại rất gần gũi với tôi. Như một đứa trẻ con được thầy giáo và người lớn dạy bảo, tôi phải tìm mọi cách đọc để nhớ lâu, hiểu sâu và có thể truyền đạt cho người khác những gì hay nhất có thể. Cái cực kỳ hệ trọng là làm sao để tát cạn cho hết những điều tinh túy nhất có trong cuốn sách. Nỗ lực hết mình có thể gọi là phương pháp không?
Tưởng nhớ Mai Sơn: Một chương bi tráng của dân tộc
Mai Sơn
Tiểu thuyết Thế kỷ bị mất của Phạm Ngọc Cảnh Nam dày gần 500 trang phục dựng lại một thời kỳ lịch sử dữ dội và đau thương của đồng bào một vùng đất thuộc tỉnh Quảng Nam, vào đầu thế kỷ XX.
Về chính trị lúc bấy giờ các thế lực chính thống của chế độ thực dân phong kiến xung đột đến tột đỉnh với hai khuynh hướng phản chính thống của dân Việt: phong trào Duy Tân bất bạo động nhằm “khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh” do bộ ba Phan Chu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng và Trần Quý Cáp khởi xướng và sự chuẩn bị lực lượng bạo động quyết chiến với Pháp do cụ Phan Bội Châu, Tăng Bạt Hổ và Tiểu La Nguyễn Thành lãnh đạo. Nhưng sự bi thảm của giai đoạn lịch sử đó còn là xung đột giữa cụ Phan Bội Châu quyết “bài ngoại độc lập” và cụ Phan Chu Trinh trước sau như một “ỷ Pháp cầu tiến bộ”. Sự xung đột này sẽ làm suy yếu lực lượng yêu nước của người Việt.
Thương tiếc Mai Sơn
Nhà văn - Dịch giả Mai Sơn đã qua đời vào lúc 00 giờ ngày 25.12.2023 (nhằm ngày 13.11 năm Quý Mão) sau thời gian dài trọng bệnh.
Mai Sơn có tên khai sinh là Nguyễn Minh Sơn, sinh ngày 10.9.1956, là một gương mặt sáng giá, một văn hữu tử tế của làng văn Sài Gòn.
Mai Sơn cũng là một trong những thành viên đầu tiên của Ban Vận động thành lập Văn Đoàn Độc Lập, là một cộng tác viên thân thiết của trang Văn Việt và đã nhận Giải Văn - Giải Thưởng Văn Việt năm 2018.
Chúng tôi vô cùng thương tiếc một bạn văn tài năng, đã dấn thân hết mình cho văn học/văn hóa, kể cả ngoài trang viết.
Xin gởi lời chia buồn sâu sắc đến gia đình anh và nguyện cầu cho Mai Sơn sớm siêu sinh Cõi An Lạc.
VĂN VIỆT
Giữa những tấm căn cước
(Đọc tiểu thuyết CĂN NHÀ GIỮA NHỮNG ĐÁM MÂY của VŨ THÀNH SƠN; nxb Phụ Nữ, 2021)
Mai Sơn
1/
Mười lăm năm trước tôi (MS) có viết vài suy nghĩ về văn xuôi trong một bài viết, đại khái: “Tôi cho rằng nhà văn nào không bị đè nặng bởi trực cảm và bản năng sẽ bị lý tính chi phối, và một ngày nào đó họ sẽ sáng tạo nên một hay nhiều nhân vật mà tâm trí của hắn thường xuyên đắm chìm trong suy tư. Nhân vật ấy sẽ vật lộn với chính mình. Và tinh thần của hắn trở thành bãi chiến trường của chính hắn.” Có một nhân vật như vậy, và là nhân vật chính, tên Lân, xưng tôi trong tiểu thuyết “Căn nhà giữa những đám mây” của Vũ Thành Sơn.
Diễn từ nhận “Giải của Chủ tịch Hội đồng” của Mai Sơn (Đọc trong lễ Trao giải Văn Việt lần 3)
Tản mạn về truyện ngắn
Mai Sơn
Cám ơn nhà văn Nguyên Ngọc và Văn Việt đã ưu ái trao giải thưởng cho tôi.
Đây là một vinh dự, và là một niềm vui lớn.Như một làn gió mát trong những ngày nóng nực này.Và tôi lại còn được ban tổ chức dành cho vài phút để trình bày một vài ý nghĩ tản mạn liên quan đến truyện ngắn.
1. Tôi phải nói ngay rằng tôi thấy không có gì lấn cấn khi trước hết nhắc đến một truyện ngắn rất hay của nhà văn Nguyên Ngọc, đơn giản là vì vẻ đẹp của nó còn mãi trong tôi suốt mấy chục năm qua. Đó là truyện ngắn “Rẻo cao”. Đại khái “Rẻo cao” kể chuyện một nhân viên bưu tá người dân tộc mù chữ. Trước mỗi lần đi đưa công văn, anh cuộn tròn từng cái lại và thắt nơ bên ngoài để biết địa chỉ người nhận. Ví dụ, nơ màu đỏ là công văn đến chủ tịch xã Ngọc; màu tím là Chủ tịch Hội Phụ nữ Kim Cúc; màu xanh lá cây là Xã đội trưởng Sơn… Rất ấn tượng. Nhớ mãi. Nhà văn Nguyên Ngọc đã để lại sau truyện ngắn này cái quan trọng nhất của nghệ thuật viết truyện ngắn, như ông tổ viết truyện ngắn người Mỹ Edgar Allan Poe đòi hỏi và nêu gương: một ấn tượng, một ấn tượng duy nhất.
Đọc “Em có hay trời buồn trời chuyển mưa đó không?” của Vũ Thành Sơn
Mai Sơn
Với tập truyện ngắn Em có hay trời buồn trời chuyển mưa đó không?, một lần nữa chúng ta lại thấy Vũ Thành Sơn tiếp tục đi trên con đường riêng mình khai phá, không lẫn vào đâu.
Qua từng trang viết anh cho ta thấy cuộc sống là vô vị, đều đều, không phi lý cũng không hữu lý, nó là không dưng (gratuit), là có đó, là trung tính, là một hiện thực tẻ ngắt mà chúng ta phải chung đụng hằng ngày.
Vậy đó, cuộc sống và thế giới chung quanh dù có được thượng đế hay nhà văn bày biện theo kiểu nào – huy hoàng hay giản dị; ồn ào hay lặng lẽ – thì cũng bằng phẳng cho tất cả mọi người mà thôi.
Khung cảnh vốn đã như vậy, thì con người đi lại trong đó có còn là những cá thể sống động có chút ý nghĩa nào nữa không?
Truyện của Vũ Thành Sơn lặng thầm đưa ra câu trả lời Khẳng định, cho ta thấy mỗi người đều có cách xuất hiện (modus) của riêng mình, dù đó là sự xuất hiện trong thoáng chốc rồi tan biến vào vô cùng. Đó là một modus buồn bã, nhưng là dụng ý của tác giả. Vì nó đáp ứng một trong những đòi hỏi của truyện ngắn là tiết lộ một mặt cắt của một cái cây-đời người. Cái lõi của thân cây sẽ cho ta biết tất cả về cái cây. Kỹ thuật và nghệ thuật để đạt tới mục tiêu đó là tốc độ câu văn, mạch truyện chậm rãi, chính xác, ngôn ngữ nhiều màu sắc ấn tượng và trang trọng nhằm nắm bắt đầy đủ cái thời khắc sắp tan biến này của một đời người. Có thể biến hẳn khỏi đời này: chết; hoặc biến mất sau khi hết truyện: cũng là chết, nhưng theo một nghĩa khác, là chìm đắm vào cõi vô nghĩa thường ngày, khi không còn nhà văn bên cạnh. Mỗi người tồn tại một cách độc đáo gắn chặt với một mảnh không gian, một mảnh trần gian của mình.
Buồn và đẹp.
Trống rỗng
|
Đọc Trống rỗng của Mai Sơn Sự hiện diện của kẻ khác không bao giờ là một điều hiển nhiên. Tuy vậy trong đời sống thường ngày, hầu như, nếu không muốn nói chẳng bao giờ, chúng ta nghi ngờ về tính bền vững của sự hiển nhiên đó. Mỗi ngày chúng ta đi bên nhau, va vào nhau, ngắm nhìn hay chuyện trò với nhau ở công sở, đường phố, quán rượu; hoặc ngay chính trong mái nhà thân thương của mình, chúng ta yêu nhau, hẹn hò, làm tình, nhớ nhung, chia tay… rồi một sự vắng mặt này ngay lập tức được lấp đầy khoảng trống bởi một sự hiện diện khác. Chúng ta quen thuộc với sự hiện hữu của người bên cạnh như quen thuộc với sự-cần-thiết-không-bàn-cãi của cái bàn hay cánh cửa. Chẳng bao giờ chúng ta hoài nghi về chúng trong tính cách là một hiện hữu không thể chạm tới. Tại sao họ có mặt bên cạnh ta? Sống có nhất thiết phải là sống chung với người khác, chia sẻ không gian với người khác như một thứ định mệnh dành cho con người? Và thế nào mới là sống chung? Hoài nghi? Có vẻ như đây lại là một thứ xa xỉ của tinh thần trong một thế giới luôn bận rộn với những thú vui và những cái mới mẻ hào nhoáng. Rồi cho đến một ngày, một “chiều chủ nhật buồn, nằm trên căn gác đìu hiu” nào đó, chúng ta thức dậy; một sự thức tỉnh muộn màng, một mình giữa cô quạnh của chăn chiếu. Cuộc đời, ở ngoài kia, rất xa như một tiếng động mơ hồ. Đó là tình cảnh của người đàn ông, vô danh, trong truyện ngắn, rất ngắn, Trống rỗng của nhà văn Mai Sơn. Chúng ta không biết gì nhiều về người đàn ông xưng tôi này cũng như về cặp vợ chồng trẻ ở cạnh phòng và ngay giữa họ cũng hoàn toàn chẳng biết gì về nhau. Chỉ có những chuỗi tiếng động mà họ gây ra (va chạm của chén đũa chung đụng) là thứ duy nhất giúp cho họ nhận biết sự tồn tại của nhau ở bên kia bức vách. Ban đầu là những chuỗi âm-thanh-con-người khoái lạc bất tận của cặp vợ chồng trẻ vọng sang đã khiến người đàn ông phải cậy nhờ đến tiếng nhạc của cái cát xét để át đi tình cảnh cô độc trơ trọi của mình. Âm thanh của sự im lặng. Cái cát-xét cũng đã giúp ông cố quên đi tiếng rên rỉ vì đau đớn, vì bị hành hạ thể xác, vì bị bạo hành sau đó. Cho đến lúc đó, đối với họ, sự hiện diện của người bên cạnh chỉ là một sự hiện diện bất toàn hay trá hình, một sự-hiện-diện-khiếm-diện. Rồi đến một lúc cái cát xét hoàn toàn bất lực. Người đàn ông cũng bất lực khi không thể tiếp tục đóng vai trò người quan sát từ bên kia bức vách. Ông quyết định gõ cửa và bước chân vào không gian của người bên cạnh. Có phải đó là một khởi đầu của bi kịch? Thế giới được hình thành theo cách mà hành động của chúng ta sẽ thay đổi ý nghĩa khi chúng ta bước ra khỏi chính mình và phơi bày ra với thế giới bên ngoài. Sự thật là con người hoàn toàn tự do trong hành vi chấp nhận hay chối bỏ cuộc sống, nhưng khi chấp nhận thì đồng thời con người cũng chấp nhận một hoàn cảnh cụ thể, là gánh lấy trách nhiệm, là chấp nhận ký kết một khế ước với cuộc sống và với đồng loại. “Không, tôi có quyền chứ”. Đó là một khẳng quyết, qua đó, người đàn ông cô độc bước vào thời gian và sáng tạo nên trong lòng nó hiện hữu của mình. Người đàn ông, từ lúc ấy trở đi, sẽ không còn là một con người vô danh nữa; ông đã bắt đầu có một tiểu sử, một số phận và chịu sự phán xét của người khác. “Ông thật là tò mò”; “Đây là chuyện riêng tư của gia đình tôi. Yêu cầu ông để cho chúng tôi tự giải quyết… Ông không có quyền can thiệp”. Và cũng chỉ đến lúc ấy, người đọc mới được tác giả dẫn đến trung tâm của vở kịch, nơi mà các nhân vật can dự vào cuộc sống của nhau, số phận họ đan cài vào nhau trong một mớ phức tạp của những dự phóng, hy vọng đối nghịch nhau. Đó là thời điểm hiện hữu đối với họ trở nên trọn vẹn, người đàn ông không còn nghe một thứ tiếng động gì nữa từ bên kia bức vách. Cũng chính vào lúc đó tác giả để cho người đàn bà chết. Tuy nhiên, cái chết của người vợ, suy cho cùng, chỉ là một giải pháp tạm thời bởi vì nó không thể đặt ra ngoài tất cả mọi nghi vấn. Bởi vì chính vào lúc đó những nghi vấn mới thực sự xuất hiện. Bởi vì chúng ta không thể kết thúc những gì chưa thực sự bắt đầu. Đứng trước một cái chết chúng ta có thể làm được gì? Có phải là sự kết thúc mọi ý nghĩa, mọi giải thích? Hay là chúng ta đứng trước một sự khiếm diện? một trống rỗng? Trống rỗng để cho cái gì đó đổ vào. Người đàn ông đã bỏ chạy khi đứng trước sự trống rỗng đó. Sự trống rỗng đang lớn dần trong chúng ta, giữa chúng ta. VŨ THÀNH SƠN |
Phòng tôi ở thuê chung vách với phòng của một cặp vợ chồng trẻ. Người chồng rất kín tiếng, mặt mũi lầm lì, đi đứng khó khăn, nghe nói mình mẩy đầy thương tích, không rõ vì những trận đánh thời chiến tranh hay vì những trận đòn thù giang hồ thời hòa bình. Thật không thể biết được. Cũng nghe phong phanh người vợ vốn là nữ sinh nhà nghèo, bỏ học giữa chừng đi bán cà phê đèn mờ và được người đàn ông ra tay nghĩa hiệp, yêu thương, rồi cưới làm vợ. Những ngày đầu về với nhau, họ tạo nên những chuỗi âm-thanh-con-người khoái lạc bất tận. Tôi phải mở nhạc từ chiếc cát-xét to lên để át bớt đi... Lâu dần tôi quên rằng bên kia tấm vách gỗ ván có một suối nguồn hạnh phúc hân hoan đang chảy.
Bỗng một sáng sớm tôi bị đánh thức dậy bởi những tiếng rên rỉ. Tôi định lờ đi thì nghe rõ hơn đó là tiếng rên rỉ vì đau đớn, vì bị hành hạ thể xác chứ không phải tiếng rên rỉ của hoan lạc. Thoạt tiên tôi chạnh lòng, nghĩ ngợi đôi chút. Nhưng rồi tôi chắc lưỡi… và để át đi tiếng rên-đau đó, tôi mở cát-xét. Nhưng ngày hôm sau, những tiếng động bạo hành từ người chồng và những âm-thanh-bị-hành-hạ từ người vợ vang lên lớn hơn, dồn dập hơn. Tôi bắt đầu thấy mình thở gấp, mặt nóng bừng. Và tôi quyết định gõ cửa căn hộ láng giềng. Người đàn ông mệt mỏi mở cửa ra, ngạc nhiên nhìn tôi:
-Ông muốn gì?
Tôi hỏi thật rành rọt:
-Anh đánh vợ anh, phải không?
Sự kinh ngạc trong mắt người đàn ông biến thành sự khiêu khích:
-Chuyện riêng của vợ chồng tôi, ông hỏi làm gì?
Xe đêm
Truyện Mai Sơn
Không có chuyển động nào hết. Không có biến cố nào hết. Không có sự việc đáng kể nào hết. Tất cả chỉ là những gì bình thường, nhỏ nhặt, nhàm chán nhất của cuộc sống. Tất cả phẳng lặng như một tờ giấy…
Nhưng là một tờ giấy màu đen… Thăm thẳm đen…
Và có lẽ đã hàng triệu lần, chúng ta có cái cảm giác này, cảm giác mà Mai Sơn đang phác lại trong truyện ngắn dưới đây.
Văn Việt
Đẩy chiếc ghế gập ngả hết về phía sau, tôi gieo người xuống như thể trút đi một gánh nặng. Ngay lập tức một nỗi u ám khổng lồ như cái lưới từ từ ngoạm lấy tôi từ trong ra ngoài. Không sao chịu nổi. Có lẽ chỉ đem cái thân xác này ném vào quan tài là thích hợp nhất. Mới đầu tôi không hiểu vì sao, nhưng chỉ vài phút sau, tôi hiểu nó đến từ đâu. Không thể thoát nổi.
Tôi thường lên xe một mình với những chuyến đi. Lên xe là chia tay. Lên xe là hồi hộp vì mang theo những gánh nặng hy vọng. Và có thể ký ức về chuyến xe gặp tai nạn hồi còn nhỏ đã đeo đuổi tôi. Lần đó mẹ đưa mấy chị em tôi về thăm quê ngoại ở Nha Trang, và khi trở lại, chiếc xe đò hai màu đỏ trắng mang tên Liên Hiệp chở chừng ba chục người khách văng xuống ruộng. Đầu tôi đập mạnh vào thanh sắt dựa phía sau. (Sau này mỗi lần cảm thấy hình như mình bị khùng điên, tôi lại truy về tai nạn này như một nguồn cơn). May là cả nhà không ai bị thương nặng. Đường xa, cần phải đi những chuyến xe sớm. Vậy là bóng tối ẩm ướt nhá nhem và những ngọn đèn vàng lập loè lặn sâu vào vô thức tôi từ đó. Cùng những bóng người lặng lẽ. Lủi thủi. Vội vã. Tôi không dám vội vã vì sợ thất bại, tôi chỉ lủi thủi với gánh nặng lời mẹ dặn “Phải nói sao để bà ngoại cho mẹ mượn mấy chỉ…”.
Lên xe đêm đó cùng một đoàn người rồng rắn bất tận, chạy trốn cái thị xã nhỏ thân thương sắp rơi vào tay những kẻ ẩn mặt vẫn thường xuyên bắn bừa bãi hoả tiễn 122 ly vào đủ mọi nơi.
Cùng gia đình chạy trốn những cuộc săn đuổi như người đàn bà trốn mãi vào rừng sâu trong truyện xưa để tránh chính quyền. Lên xe là buồn thảm nhớ mẹ cả trăm ngày đêm cả ngàn cây số vật vã trên những chuyến xe than rách nát chỉ để mua bán mấy thứ linh tinh. Lên xe, đứng suốt mấy tiếng đồng hồ, cùng cha tôi đi nhận xác mẹ tôi ở Sài Gòn.
Những kẻ khó thích nghi – tập truyện của Trà Đóa
Domino Books và nhà xuất bản Văn hóa – Văn nghệ TP HCM, 2017
Văn chương thế giới đã trải qua ba giai đoạn, kể chuyện – tâm sự, giãi bày và tư duy triết học. Một nhà văn thường vẫn trải qua ba giai đoạn như thế kể từ khi cầm bút. Bước vào nghề là những tác phẩm thuộc dòng tự sự, sau đó nâng cấp cao hơn và sâu hơn với những tác phẩm chất chứa những tâm sự – giãi bày của nhà văn, cuối cùng khi đã quá nổi tiếng và nổi tiếng không còn hấp dẫn họ nữa, nhà văn bắt đầu chậm rãi dùng văn chương để chuyển tải tư duy triết học, một mình đối diện với cô đơn. Tới lúc này nhà văn mới giật mình tự hỏi, tại sao ta không bắt đầu từ dòng văn chương này nhỉ?
Bởi vì suy cho cùng, nhà văn không phải là nhà kể chuyện hay người tâm sự, sứ mệnh của họ cao cả hơn nhiều.
Rất may có những nhà văn đã không bắt đầu như muôn vàn nhà văn khác, ngay từ khi khởi nghiệp văn chương, họ đã bắt đầu bằng những tác phẩm thấm đẫm tư duy triết học.
Milan Kundera là nhà văn như thế. Còn ở Việt Nam là những ai? Tôi chỉ mới biết có mỗi Trà Đóa. Bởi vì khi đã về già, khi đã chán chê sự nổi tiếng, tôi bỗng muốn viết như Trà Đóa, thèm có được một cuốn sách như tập truyện ngắn Những kẻ khó thích nghi của anh.
NGUYỄN QUANG LẬP – Nhà văn
Nửa khuya xuống tàu ngoài ga Suối Vằn
Truyện Mai Sơn
một
ĐOÀN TÀU RÊN XIẾT chuyển bánh vừa lúc một cơn mưa đổ xuống, đủ nặng hạt để tôi phải nhổm dậy, kéo nhẹ cánh cửa nhỏ, chần chừ vì tiếc nuối sẽ mất hết những gì xuất hiện bên ngoài, dù chỉ là loáng thoáng trừu tượng. Tôi ngó nghiêng xem mưa có thực sự sẽ kéo dài không, và cuối cùng chấp nhận chiều theo cánh tay ra sức của mình, kéo mạnh cửa, bịt kín hết khoảng trống cạnh ghế ngồi. Mưa buổi sáng, tàu rời sân ga, có gì đó thật lãng mạn, nhưng không có ai tiễn đưa tôi cả. Tôi đi mà không biết chắc mình đi đâu thì ai đưa đón tôi chứ? Tôi đã mua một tấm vé đi đến ga cuối, nhưng tâm hồn tôi sẽ dừng lại mãi ở cái ga xép bé nhỏ, ga Suối Vằn, nằm đâu đó gần thị trấn X. Nhưng tại sao tôi không xuống ga Suối Vằn?
Chẳng bao lâu sau, tôi bị nhấn chìm vào trùng trùng gió gào, sóng gầm, bão rú. Và tôi sẽ bị nhấn chìm như vậy trong nhiều giờ đồng hồ nữa. Cái mũi tên thép khổng lồ lao đi mãnh liệt, xé rách từng mảng không gian, rên rỉ như cỗ máy lạc hậu cũ kỹ khi tốc độ chậm lại, dịu xuống. Có lúc nó như đang trôi đi êm đềm trên sông, nhưng chỉ trong phút chốc thôi, vì khi đã dễ dàng tìm lại được bản năng bạo liệt của mình, nó sẽ lại lồng lên như con ngựa say máu. Đây là bản đại nghịch âm của cuộc sống nguyên thủy, hay đây là chuỗi tiếng động hỗn độn của đất nước tôi? Tôi từng được ngồi trên một chuyến tàu siêu tốc hình mũi tên màu trắng ở nước Nhật, nó lao nhanh xé gió nhưng không tạo ra một biển âm thanh vang động ầm ào như thế này, chỉ gây cho tôi cảm giác đang đong đưa nhẹ về phía trước. Còn ở đây, tôi tưởng như mình bị ném vào giữa một vạc dầu sôi sục tiếng động, một phản-im-lặng tuyệt đối, bị cuốn theo cơn lốc của phía trước với những ga tới, ga xép, ga lớn, ga cuối, những chiếc cầu (ôi, khi tàu chạy qua cầu thì không thể có sự náo động nào ghê gớm hơn nữa, sự náo động của trận địa chiến trường, của đổ vỡ khổng lồ), sông suối, rừng, đất vỡ hoang, đất lành, đất dữ, đất đen, đất bùn, đất bạc màu, những vùng khô cằn trải dài nhức mắt, rồi bất ngờ hiện ra một thảm cây quả xanh thắm. Hết mưa. Tôi kéo cửa sổ lên, tràn đầy nắng đẹp. Lúc này tôi mới có thể lấy chai Jack Daniels trong ba-lô rót ra cái ly, và ngay lập tức thấy nhớ em da diết. Tàu đang đi ngang một vạt xanh dài cây thanh long trĩu quả màu hồng rực, nếu là ban đêm chắc mình sẽ thấy một rừng ánh sáng phải không em? Tâm trí tôi bỗng lang thang nhớ về chuyến tàu đêm năm nào.
Lửa
Truyện
Mai Sơn
Lang thang mãi cuối cùng anh cũng tìm ra một chỗ ăn vừa ý sau những buổi dạy. Chiều hôm đó, ngay lúc cơn mưa đổ ào xuống anh thấy mình vừa chạy lướt qua một quán cơm. Anh dừng lại, nhìn ngó trước sau, quẹo đầu chiếc xe máy, chạy một quãng ngược chiều, rồi rồ ga leo thẳng lên lề đường. Có điều gì đó trong anh, cái cách chạy xe mạnh bạo không thường có, hay khung cảnh xa lạ, khiến anh hồi hộp. Quán có vẻ tạm bợ, là phần nhô ra của một căn nhà u tối, với ba bề quây lại bằng những miếng ván gỗ, mái lợp là những tấm tôn loang lổ những vết sét rỉ.
Đập vào mắt anh đầu tiên khi bước chân vào quán là lửa. Ba cái chảo lửa bập bùng với những ngọn lửa vòng vèo uốn lượn đi lên. Dĩ nhiên quán xá gắn với lửa khói, nhưng lửa khói ở quán này lồ lộ, như muốn bùng lên, táp vào mặt khách.
Anh nhìn kỹ cái vẻ đẹp kỳ quái của nó. Những cái lưỡi lửa màu cam với những viền xanh liếm vòng quanh ba cái chảo, thỉnh thoảng tham lam vục sâu vội vã vào lòng chảo. Có cả thảy ba cái chảo: một để chiên cơm, một để chiên đùi gà, và một cái trống không, lửa liu riu. Lòng chảo nào cũng lênh láng mỡ nước.
DAO
Truyện
Mai Sơn
Gần đây, thỉnh thoảng cứ vào lúc chạng vạng thường có một người đàn ông đi ngang qua cổng nhà tôi, dừng lại ngập ngừng, rồi hơi ngửa cổ kêu lên: “Mài dao đi!”.
Giọng dày ấm, nghe tha thiết, rờn rợn, như gần như xa.
Tôi từ trong giấc ngủ mệt nhọc tỉnh dậy thảng thốt.
Khi gọi đến lần thứ hai, “Mài dao đi!”, cái hơi không chỉ là mong ngóng một con dao cùn đem ra, mà như gọi thấu vào lòng ai, để mời mọc, thúc giục.
Những lúc ấy tôi thường đứng sau cửa, hé nhìn ra, mong cho trời tối nhanh, để ông ra đi.
Chiều nay cũng vậy, ông ta đang đứng đó, và đã gọi “Mài dao đi!” có đến chục lần rồi.
Tháng năm ở Đại Trại (kỳ 5)
Tiểu thuyết
Mai Sơn
Năm
ANH CŨNG KHÔNG BIẾT vì sao anh trở thành một người như hiện nay. Có lẽ anh bị cuốn vào những dòng thác nào đó mà anh không biết. Anh không có nhiều nhu cầu như những thằng trọc phú. Em biết anh mê văn chương. Anh thích một chút tiện nghi. Và anh là thằng lãng mạn khi anh đang có vợ mà vẫn yêu em.
***
Cô ra khỏi taxi, đi bộ băng qua một dãy nhà cao tầng đèn vàng bắt đầu xuất hiện rải rác trên khung cửa sổ các căn hộ. Đêm qua, trong giấc mơ, cô thấy mình đi qua những khối nhà xám xịt, từng căn hộ giống hệt nhau, biển số nhà ở tít trên cao, không cách gì nhìn rõ. Làn gió lạnh cuối năm thổi nhẹ vào ngực, như vỗ về cô, khiến cô chỉ muốn bật khóc. Tất cả đều trở nên xa lạ. Cô đang tìm đến nhà kẻ cách đây hai ngày đã ngồi đối diện với người yêu của cô trong quán cà phê gần trường đại học. Khi rẽ vào con hẻm, bắt gặp đôi tình nhân hôn nhau say đắm, chàng trai áp cô gái sát vào tường, cô chợt thấy mình cô đơn đến đau đớn. Cô bất giác đi chậm lại, hai chân bủn rủn, muốn quay đầu, hủy bỏ cuộc hẹn với ông ta. Nhưng nỗi buồn rầu có sức mạnh riêng của nó, nó xui khiến cô bước tới, đi ngang qua đôi tình nhân. Vừa lúc đó ông ta, một dáng hình cao lớn từ đâu không biết lao ra đứng chặn đường cô. Cô thét lên và giật mình tỉnh dậy.
Tháng năm ở Đại Trại (kỳ 3)
Tiểu thuyết
Mai Sơn
PHẦN II
một
GIỮA NĂM 1975 BA MẸ VÀ EM, trên đường về Sài Gòn, ghé lại Phan Thiết xin tá túc ở với gia đình cậu em trong một căn nhà nhỏ sau lưng chùa. Ba là trung úy thủy quân lục chiến. Không hiểu lúc ấy ba đã trình diện đi học tập cải tạo chưa? Ba cao to. Ba hiền hậu(Rồi nhiều lúc em tự hỏi: Có thật một sĩ quan của một binh chủng dữ dằn là một người hiền hay chỉ vì tình thế của người chiến bại mà ông thành ra như vậy?). Khi cười, nơi miệng ba ló ra một chút lợi, khiến nụ cười của ba trông như nụ cười của đứa trẻ nhỏ. Cậu em không thích sự hiện diện của gia đình trong nhà, vì nhà chật, thiếu thốn, lại thêm một lúc ba miệng ăn. Rồi một sáng cả nhà thức dậy, để chứng kiến một toán du kích với một sĩ quan bộ đội dẫn đầu xông vào nhà dẫn ba ra khỏi nhà, không kịp mang theo quần áo tư trang. Ba mất tích từ đó đến giờ.
Tháng năm ở Đại Trại (kỳ 2)
Tiểu thuyết
Mai Sơn
năm
BÌNH ĐÁNG LẼ không mang bộ mặt buồn rầu như thế này nếu hắn không chịu tù đày nhiều lần vì vượt biên bất thành. Lần vượt biên sau cùng hắn đi trên một chiếc thuyền nhỏ chở chín người. Hắn mang theo một chỉ vàng, khâu trong tay áo. Nửa khuya, một chiếc tàu lớn, ngang hông có chữ Chiến Thắng, chặn lại, kéo hết chín người lên tàu, bắt cởi hết quần áo ra, đập nát hết các thùng chứa nước, rồi thả lại xuống tàu. Sau đó, thuyền Chiến Thắng chạy ngược chiều tàu của anh, lấy hết tốc độ và sức mạnh đâm vào. Mũi tàu chẻ làm đôi thành hình chữ V ngược. Chưa chìm. Tàu Chiến Thắng cột chiếc tàu vượt biên của Bình đằng sau, chạy hết tốc lực, quyết nhấn chìm nó và những người ngồi trên đó. Vẫn không chìm… Bình quyết định nhảy xuống biển tự tử, để rồi thấy mình tỉnh dậy trong nhà giam.
Đầu óc ngổn ngang, rối rắm muôn vàn câu hỏi, chưa có một quyết định gì rõ ràng về những gì phải làm theo trình tự, anh tìm đến Bình. Bình sống trong một căn hộ chung cư. Bây giờ là mùa mưa, lối vào chung cư ngập nước, vài con chuột chết mập mạp ngửa bụng nổi lềnh bềnh. Có đêm anh ngủ lại nhà Bình, đêm đó không nghe thấy mưa, nhưng sáng hôm sau xuống hầm giữ xe, nước ngập lênh láng, anh đứng nhìn ngao ngán. Trong khi dân sống ở chung cư cởi giày, bọc ny lông vào hai bàn chân lội nước, anh tần ngần một hồi rồi cũng lao xuống. Nói theo ngôn ngữ của chính quyền và báo chí là do triều cường. Nghe rất kêu vang và khó hiểu. Vì chỉ khi nào nhà cửa, đường sá bị ngập lụt thì hai từ này mới nghe nói đến. Như một tiếng hân hoan.
Tháng năm ở đại trại (kỳ 1)
Tiểu thuyết
Mai Sơn
“Theo như anh biết mấy chục năm qua không ai thắng được sự hung bạo này, ý chí mạnh mẽ nào cũng bị nó bẻ gãy, nguồn lực tinh thần nào cũng bị nó làm cho cạn kiệt hay ô uế. Có một điển hình cho sự tàn phá này mà nhiều người biết và truyền tai nhau. Đó là một nhà văn danh tiếng và tài năng hàng đầu của Sài Gòn đã gần như mất hết sức sáng tạo của mình sau mười lăm năm ngồi tù. Sau khi mãn hạn tù, người ta hy vọng, để bù đắp cho những mất mát chịu đựng của tù ngục, ông ta sẽ có những trang viết để đời kể lại những trải nghiệm như Alexandre Solzhenitsyn của Liên Xô viết về trại tù Gulag ở Siberia dưới thời Stalin. Nhưng không, không có dòng chữ nào. Sau khi được trả “tự do” về với gia đình ông im lặng tuyệt đối, không muốn gặp ai nữa. Người ta có tẩy não ông không? Không ai biết, vì ông không nói đến chuyện này. Nhưng làm nhục ông vượt quá sức chịu đựng của một con người bình thường thì chắc chắn là họ đã làm. Và chỉ như vậy thôi, họ đã giết chết con người tinh thần của ông. Không ai có thể đàn hát, diễn kịch, làm thơ, viết văn được nữa khi mình đã bị giày xéo như giun dế, và bùn đất tràn ngập tâm hồn. Nói như Adorno, “Sau Auschwitz mà còn làm thơ thì thật là man rợ”; và tương tự, sau trại cải tạo Việt Nam, nghệ thuật là man rợ. Người ta không biết rõ về những hoàn cảnh khủng khiếp phi nhân mà ông đã trải qua, nhưng sự im lặng của ông đã nói lên tất cả. Và ông im lặng cho đến chết. Họ đã giết được ông trên cả hai tư cách: một kẻ sáng tạo và một con người bình thường. Ai cũng phải khuất phục”.
Những dòng trên đây là cảm nghĩ của Sơn, nhân vật chính trong tiểu thuyết “Tháng năm ở Đại Trại” khi anh ngồi trong quán cà phê nghĩ cách cứu cô con gái bị an ninh bắt cóc vì “can tội” tham gia biểu tình chống giặc Tàu.
Văn Việt xin trân trọng giới thiệu tiểu thuyết vừa được viết năm 2016 của nhà văn Mai Sơn cùng bạn đọc.
V.V.
PHẦN I
một
KÝ ỨC THẬT LÀ TÀN NHẪN, sao nó có thể chứa đựng nhiều thứ buồn bã chết người như thế chứ? Người ta bảo hãy vất bỏ lại sau lưng những gì của hôm qua, vì nếu không, không thể sống nổi trong hiện tại chứ đừng nói là bước tới tương lai. Nếu vậy, ít nhất là trong trường hợp của anh, ký ức không tự tiêu hủy đi để bảo vệ anh, một con người.
Còn sống thì anh sẽ còn nhớ mãi những gì đã xảy ra cho anh cách đây hơn 41 năm liên quan đến chuyến đi của gia đình anh trong cái đêm hãi hùng đó. Một đêm kỳ lạ, dài đăng đẵng nếu phải nhớ lại từng chi tiết, mà cũng ngắn ngủi như một tiếng sét đánh nếu chỉ nhớ lại hai khoảnh khắc bắt đầu và kết thúc của nó: vội vàng cuốn gói ra đi trong đêm tối rồi thất thểu trở về đúng nơi mình đã ngậm ngùi từ bỏ. Căn nhà tồi tàn che chở cho mười một con người trong mấy chục năm qua đột nhiên trở nên xa lạ. Vì hình như đã có một thứ ánh sáng hay bóng tối khác với thường ngày phủ trùm lên nó. Chỉ chưa tới một ngày mà nó đã như là huyệt mộ. Anh chui vào đó và ngã lên giường, ngủ vùi như chết. Nếu đừng thức dậy nữa thì hay biết mấy, và giờ đây anh đâu phải viết những dòng buồn bã này.
Khoảng 8 giờ đêm 23 tháng 3 /1975, cha mẹ và 9 anh chị em tôi leo lên thùng chiếc xe ben chạy trốn khỏi thị xã Quảng Ngãi lúc bấy giờ đạn pháo 122ly của Cộng quân mỗi lúc một rải xuống như mưa rơi điên loạn. Mọi khi chỉ có khu vực tiểu khu mới là mục tiêu của pháo kích, nhưng từ buổi chiều hôm đó, cả thị xã rộng lớn trở thành vùng pháo kích tự do. Đi cùng một đoàn người xe rồng rắn dưới bầu trời lửa đạn về hướng bắc, nghe nói là ra Đà Nẵng để đón tàu về Sài Gòn. Xe chạy chậm, rất chậm, đến rạng sáng thì dừng hẳn lại, tại xã Bình Liên, quận Bình Sơn, cách thị xã Quảng Ngãi khoảng 20 cây số. Mẹ tôi suốt chặng đường thương khó đó luôn miệng đọc kinh cầu nguyện, luôn tay lần hạt, trong vòng tay là hai đứa con trai 2 tuổi và 4 tuổi. Không đi tiếp được nữa. “Mấy ổng” đã xuất hiện với những nòng pháo DK 75 chĩa thẳng vào đoàn người xe chen chúc trên quốc lộ. Vài tiếng nổ bùng vang lên. Buổi sáng chết chóc, câm lặng. Cuộc di tản bị chặn đứng hoàn toàn. Cả nhà dắt díu nhau đi bộ về lại thị xã. Buổi sáng hôm sau, mẹ tôi đang nằm ngủ lơ mơ, thì thằng Phúc bạn học tôi đến thăm hỏi về chuyến đi. Nó bước qua cửa. Mẹ tôi bật dậy, thét lên thất thanh, lấy gối che mặt. Tỉnh lại, bà nói: “Má thấy rõ ràng thằng Phúc nằm chết trên đường chạy loạn mà!” (Thằng Phúc giờ còn sống ở Đà Nẵng).
Từ sau buổi tối hãi hùng đó, mẹ tôi trở thành một người hoàn toàn khác: một người đàn bà câm!
Bà không còn hát nghêu ngao những lúc rảnh rỗi. Bà không còn hãnh diện khoe với tôi về tài nấu ăn chuyên nghiệp của bà; khoe mình nhan sắc một thời trung học. Bà không còn đứng trước mặt tôi, hỏi “Con thấy được không?” mỗi chiều chủ nhật sau khi bà trang điểm và diện chiếc áo dài chuẩn bị đi nhà thờ. Bà không còn kể cho tôi nghe, mỗi khi bà đau bệnh trong lúc ba tôi vắng nhà, những chuyện tình cảm riêng tư thời con gái của bà. Bà không còn tự hào kể chuyện về ông ngoại tôi, về cậu Trung tôi, những người “nói tiếng Pháp như gõ cây”. Bà không dắt tôi đi xem phim ở rạp Kiến Thành mỗi tuần nữa. Tôi nhớ mãi những phim cùng xem với bà: Vùng cấm địa, Tìm chồng trong động rắn, Mãnh lực đồng tiền, Tora, Tora! Bà không còn thì giờ bầu bạn với tôi về mọi chuyện. Và tôi sẽ không còn bị bà dựng dậy nửa đêm, xách đèn dầu dẫn bà đi bộ đến nhà bà mụ, để bà đẻ những đứa em tôi. Ngày ngày bà nín lặng, lầm lũi, héo hắt, hiện ra rồi biến mất mỗi sớm khuya như một bóng ma. Toàn bộ sức lực của bà dồn hết vào việc kiếm cái ăn cho một gia đình đông người. Bà bỏ quên tôi. Sau này tôi mới nhận ra tôi đã mất một người bạn thân là bà từ biến cố cuối tháng 3 năm 1975. Và đó là mất mát lớn nhất của đời tôi. Hơn hai năm sau chuyến đi “vào tận cùng đêm tối” đó, bà không quay về nữa.
***
Cái điện thoại nhỏ xíu rẻ tiền reo một hồi dài và rung lật bật trên mặt bàn kính. Anh vội cầm lên. Một giọng đàn ông trẻ, sắc, nghe quen quen.
Bác biết gì chưa?
Biết chuyện gì? – Anh trả lời máy móc.
Thủy bị bắt rồi bác ạ.
Anh không tin vào tai mình. Một tin dữ về con gái anh. Phải định thần một chút anh mới nhận ra đó là giọng nói của Nam, bạn trai của con gái anh.
Cậu nói gì? Sao lại bị bắt?
Thủy đi biểu tình, bị công an bắt rồi. Bác ở đâu, cháu đến ngay.
Anh cố gắng giữ bình tĩnh, hỏi,
Được rồi. Nó bị bắt lúc nào? Ở đâu? Đưa đi đâu? Cháu có biết không?
Nhưng Nam đã tắt máy trước đó rồi.
Lúc ấy anh đang ngồi một mình trong quán cà phê, chờ Bình, thằng bạn nối khố của anh, nhưng Bình nhắn tin không đến được, và anh chuẩn bị rời quán. Anh bất giác nhìn quanh. Nhạc không lời phát ra dịu êm. Không khí lắng xuống nhưng chắc chắn không phải vì một biến cố vừa xảy ra cho anh. Hay là anh điếc đặc rồi. Anh chợt nhớ hôm nay là chủ nhật. Không khí vừa mệt mỏi vừa căng thẳng đang trùm lên thành phố này. Chợt nhớ những vụ biểu tình gần đây thường diễn ra ở trung tâm thành phố. Hình như có một cặp mắt nhìn anh dò xét. Không. Anh tưởng vậy thôi. Không ai nhìn anh cả. Một chiếc xe buýt màu xanh lá cây suýt tông vào người đi xe máy lảo đảo ở ngã tư. Một cô gái ngã xuống, hai tay huơ huơ trong không khí. Sự yếu đuối bị bắt nạt. Sự yếu đuối bị đe dọa. Anh nghe mình kêu lên một tiếng. Vài người đang ngồi trong quán cà phê nhổm dậy, nhìn ra. Một bác xe ôm trờ tới, đưa cô gái vào lề đường.
Nãy giờ, dù đang ngồi một mình trong quán nhưng anh không cảm thấy cô đơn vì trong đầu anh lúc ấy rộn ràng một chuyến đi. Đi xa. Với Hồng. Vé đã sẵn rồi, chỉ còn một tuần nữa là lên máy bay. Nhưng viễn cảnh chuyến đi đã gần như chắc chắn phải hủy bỏ ngay lúc ấy. Con gái anh sống độc lập với anh từ ba năm nay dù hai cha con ở trong một căn hộ hai phòng. Anh không can dự đến cuộc sống riêng của nó hoặc anh không biết cách can dự. Nhưng đây là một chuyện hoàn toàn khác. Anh cảm thấy không thể đứng ngoài chuyện này. Nó đi biểu tình và bị bắt trong khi anh lơ mơ ngồi uống cà phê và nghĩ đến Hồng trong một khung cảnh xa lạ, dễ chịu ở trời tây.
Trước hết anh lướt qua trong đầu danh sách những người mình sẽ phải nhờ vả. Sinh, trung tá công an, làm thư ký tòa soạn báo Người bảo vệ. Anh và hắn không gặp nhau nhiều năm qua, thậm chí anh không còn số điện thoại của hắn. Nhưng hai người chưa có xung đột gì lớn, anh có thể tin như vậy. Vinh, phó giám đốc sở T. Ok. Giữa anh và hắn có quan hệ tốt. Nhưng vị trí của hắn, dù lớn, không liên quan gì đến vụ việc này. Tuy vậy nó sẽ bắc cầu cho anh tiếp cận những người có chức trách khác, nếu hắn chịu giúp đỡ. Hy vọng thế. Thôi, bấy nhiêu đó đã. Bây giờ điều cần biết nhất là Thủy đang ở đâu. Anh muốn có Nam bên cạnh lúc này. Anh cầm máy gọi. Mười phút sau cậu ta đến bằng taxi. Vừa ngồi xuống, Nam hổn hển.
Có lẽ cháu cũng bị theo dõi. Cháu thật không thích rơi vào hoàn cảnh này chút nào.
Tự nhiên anh muốn phát cáu với anh ta.
Có ai lại muốn điều đó? – Thực sự anh không muốn tranh cãi với anh ta, nhưng không hiểu sao vẫn bực dọc thốt lên câu đó.
Vì cháu đã nói với Thủy nhiều lần đừng tham gia vào những chuyện này.
Anh cố giữ bình tĩnh.
Cậu có biết Thủy hiện đang ở đâu không?
Dạ không.
Bây giờ cậu có thể nói hết những gì cậu biết về chuyện này của Thủy không?
Anh nhìn Nam gần như khẩn khoản, quên mất vị thế quyền uy của mình, chờ đợi ở cậu ta tất cả những điều tốt lành, nhưng vẻ lạnh lùng của chàng trai cao lớn này đã làm anh chột dạ ngay lập tức.
Bác à – Nam không có vẻ gì rụt rè như vài lần gặp anh ở nhà anh, thậm chí nét cương quyết hiện lên góc cạnh khiến cái hình chữ điền của khuôn mặt cậu ta sắc nét hơn – Thủy không nghe lời cháu. Cháu đã nói bao nhiêu lần đừng có tham gia chính trị chính em gì, rắc rối lắm. Thủy viết bài đăng trên các trang mạng phản động tuyên truyền cho dân chủ.
Trang mạng nào mà phản động? – Anh nhìn thẳng vào mặt Nam, một thái độ mà anh cũng thấy ngạc nhiên với chính mình vì sự sỗ sàng.
Nhiều bác ạ. – Nam bình tĩnh trả lời. – Bác không biết à?
Câu hỏi làm anh hụt hẫng, nghe như lời quở trách của một bậc bề trên. Anh ngồi thẳng người dậy, cố gắng làm chủ tình hình.
Tôi hỏi thì anh trả lời đi.
Cháu nghe bạn bè trong ngành an ninh nói vậy chứ cũng không quan tâm.
Nam ngọ nguậy trên ghế, muốn thoát khỏi chỗ này.
Anh giật mình.
Vậy sao cậu không khuyên nó tuyên truyền dân chủ trên những phương tiện không phản động khác? – Anh nói, và cảm thấy mình có gì đó không phải với con gái.
Chàng trai như con thú tinh nhạy ngửi thấy mùi mỉa mai, mặt đỏ lựng lên như thể bị chạm nọc. Cậu cao giọng lắp bắp,
Bác… nói sao vậy? Tuyên truyền dân chủ là… phản động, thì đăng ở đâu cũng thế thôi.
Anh cảm thấy mình bị đau một chỗ nào đó trong người, cái cảm giác bị đánh bất thần từ trong bóng tối. Anh suýt buột miệng “Tại sao cậu với nó khác nhau như nước với lửa vậy mà lại thương nhau được hả?”, nhưng thay vì nói ra điều đó, anh nhìn thẳng vào gương mặt chàng trai cứng rắn ngồi đối diện anh để rồi nhận ra rằng, đây là một vẻ điển trai mạnh mẽ, quyến rũ phụ nữ, đặc biệt khi chứa đựng sau đó là những đòi hỏi ghê gớm của sự độc tài và kiên định, tạo cho người ta cảm giác đây là một con đực rất mạnh mẽ. Nhưng anh hài lòng vì biết con gái đã không chịu khuất phục chàng trai này, thậm chí còn thấy dậy lên một niềm khoái cảm có chút độc ác khi biết mình từ phút này sẽ can dự vào mối quan hệ của con gái và anh ta. Vậy anh chàng này phải có một điểm yếu nào đó chứ? Anh không tế nhị đủ để giấu cái nhìn dò xét lướt nhanh lên mặt anh ta. Và khi bắt gặp cặp mắt nhíu lại của anh ta, anh khép cái nhìn lại.
Vừa lúc đó, như vô tình gỡ rối cho Nam, và có lẽ cho cả anh, cô phục vụ mang cái menu đến đặt lên bàn, trước mặt Nam. Hai người có dịp nghỉ ngơi một chút trước khi bước vào hiệp đấu quyết định. Nam cứ lật tới lật lui các trang menu, như không thấy gì trong đó, trong khi cô phục vụ cứ đứng khép nép cạnh bên. Một hồi lâu, cậu gằn giọng: “Không có bánh ngọt à?” Người phục vụ lắc đầu e dè. “Lon coca!” – Nam nói như hét, giọng điệu cho thấy chính cậu ta cũng không chắc là mình vừa gọi món trong một quán cà phê khá lịch sự.
Anh tự nhủ đây không phải là lúc tranh cãi về chính trị với cậu ta. Anh cần thêm càng nhiều thông tin về Thủy càng tốt, mà nếu có thể lấy được từ cậu ta, anh sẵn sàng nhẫn nhịn. Bây giờ anh cần hỏi kỹ về vụ bắt Thủy.
Sao anh biết Thủy bị bắt? – Anh nghiêm giọng hỏi.
Thủy gọi cho cháu.
Thủy bị bắt ở đâu?
Ở ngay quảng trường trung tâm thành phố.
Lúc mấy giờ?
Bác chờ cháu chút.
Nam lấy ra chiếc điện thoại, mò mò bấm bấm rồi trả lời,
Mười giờ rưỡi sáng. Khoảng mười lăm phút sau thì cháu gọi cho bác.
Ai bắt Thủy anh biết không?
Thì an ninh chứ ai vào đây nữa.
Thủy nói với anh điều đó à?
Dạ không. Thủy chỉ nói được mấy câu thì tắt điện thoại.
Vậy sao anh dám chắc là an ninh?
Cháu chắc như vậy.
An ninh của bộ, của thành phố, hay của quận?
Cái đó thì cháu chịu, không biết được.
Thủy biểu tình với ai, cậu biết không?
Với một nhóm biểu tình chuyên nghiệp, tụ tập nhau trên mạng, trên facebook.
Theo cậu bây giờ phải làm sao?
Cháu cũng không biết. Bác có nhiều mối quan hệ không?
Quan hệ theo kiểu gì?
Báo chí, cơ quan công quyền, quân đội, công an cấp trung ương, hoặc cấp thành phố.
Anh giật mình.
Sao phải cần đến những quan hệ lớn cỡ đó? Vụ của Thủy nghiêm trọng lắm sao? Nó chỉ biểu tình chống Tàu thôi mà.
Thủy sẽ bị kết tội phản động có tổ chức.
Nam nói chắc nịch, lạnh lùng. Anh nghe giọng cậu ta đanh thép như thể tòa tuyên án. Và đột nhiên anh linh cảm một lát nữa đây anh ta sẽ bỏ anh đi, bỏ mặc anh trong rối tung bế tắc, và sau vài ngày nữa nếu không tìm ra Thủy anh cũng sẽ bỏ mặc Thủy trong tù tội.
Anh và Thủy gặp nhau lần gần đây nhất là lúc nào?
Dạ, cách đây một tuần.
Anh thầm nghĩ chắc cậu ta nói không đúng sự thực: theo anh đoán, hai người gần như gặp nhau hàng ngày.
Thủy có nói với cậu về việc nó sẽ đi biểu tình không?
Không. Thủy giấu bác thế nào thì giấu cháu như vậy. Có lẽ cháu biết hơn bác một chút là qua bạn bè trên facebook. Bọn họ nói Thủy quá khích.
Anh thật sự kinh ngạc. Con gái anh là một người hoạt động chính trị sao?! Nhưng đây là sự bồng bột cảm xúc hay là một thái độ trí thức được hun đúc thành hành động chính trị theo thời gian?
Anh quyết định chơi trò may rủi cuối cùng,
Anh sẽ phụ tôi đi tìm và cứu Thủy chứ?
Chiều nay cháu đi Hà Nội công tác một tuần. Nhưng cháu sẽ nhờ bạn bè. Cháu sẽ liên lạc với bác.
Cậu ta nói mà không nhìn anh, chỉ nhìn vào một bàn tay ngửa ra như là tự xem chỉ tay của mình, trong lúc xoay xoay cái smartphone trong bàn tay kia. Hai bàn tay trắng trẻo, sạch sẽ. Vẻ tự tin không biến mất trên mặt cậu ta. Nó chỉ chuyển sang một màu sắc khác. Như hai vẻ khác nhau của sự tự tin nơi một nghệ sĩ vĩ cầm khi đang trình tấu và khi đang trò chuyện với người hâm mộ trong quán cà phê. Nhưng khi không đạt được sự tự tin trong lúc trình tấu thì cậu ta quay qua biểu lộ vẻ tự tin gần như thô tục với người ngồi quanh. Đó chính xác là cảm giác anh có về Nam lúc ấy. Nhưng cậu ta có đáng để anh liên tưởng đến một vĩ cầm thủ không? Anh nhìn khuôn mặt cậu ta, trên đó lộ rõ vẻ khó chịu hơn là buồn thương. Anh tự hỏi liệu cậu ta có than vãn với ai về sự vắng mặt của Thủy, và khi ngồi một mình liệu cậu ta có rầu rĩ đến rũ liệt không?
Chẳng lẽ việc Thủy bị bắt đột ngột không phải là biến cố có thể đảo lộn công việc của cậu sao?
Anh hỏi mà không trông chờ câu trả lời; hỏi chỉ để đẩy cậu ta vào chỗ bộc lộ cái tình yêu không sâu đậm mấy mà cậu ta dành cho Thủy. Nếu là Thủy anh sẽ nói không với anh chàng này ngay cái nhìn đầu tiên! Nhưng anh tự cãi lại mình: đây là tình huống cực đoan. Hai đứa có thể đã gặp nhau trong những khung cảnh, những tình huống của tuổi trẻ, lãng mạn và đẹp hơn nhiều. Và anh tự nhủ phải bình tĩnh.
Bác hỏi khó cháu quá. Chuyến công tác này của cháu không thể lùi được. Cháu phải đăng ký trước đây mấy tháng.
Vậy được rồi, cậu về đi. Cám ơn cậu.
Như chỉ chờ anh nói ra câu đó, cậu ta đứng dậy chào anh, không giấu được vẻ nhẹ nhõm trên mặt.
hai
ANH THỬ BẤM SỐ CỦA THỦY, và thật bất ngờ, sau khoảng 30 giây có tiếng chuông reo. Anh cứ đinh ninh điện thoại của con gái đã bị tịch thu.
Anh nói lớn,
Thủy hả con? Con đang ở đâu?
Thủy, đúng là giọng Thủy, trả lời anh,
Con cũng không biết con đang ở đâu. Chắc một chỗ nào đó trong thành phố mình. Người ta chở con đi lòng vòng mất một tiếng.
Con thử hỏi ai đó đứng gần con xem?
Một người đàn ông trẻ đứng gần con đang nghe hai cha con mình nói chuyện và anh ta lắc đầu, ba à.
Con có thể nhắn tin cho ba không?
Không, anh ta lại lắc đầu.
Người ta không tịch thu điện thoại của con chứ?
Anh ta nói “không”.
Vậy thì sao không thể nhắn tin?
Con không biết.
Con muốn ba giúp gì không?
Hiện giờ thì chưa. Thôi ba đừng quan tâm nhiều về con quá.
Tại sao con bị bắt?
Vì con đi biểu tình.
Nhiều người đi biểu tình mà đâu có phải ai cũng bị bắt như con?
Vì con hô to các khẩu hiệu và chống lại một người trấn áp con.
Con có bị đánh đập gì không?
Con bị xô đẩy lên xe, bị bẻ ngoặt tay, và có ai đó kéo tóc con.
Hiện giờ con có đau đớn chỗ nào không?
Có vẻ như không. Chắc chỉ khi nào nằm xuống thì mới biết.
Con đang ngồi?
Dạ.
Con xin nằm một chút được không?
Không sao, ba. Con chưa có nhu cầu đó.
Con đang mặc quần áo gì? – Anh bất giác hỏi, và sau này anh nhận ra đó là lần đầu tiên anh để ý đến chuyện ăn mặc của con gái.
Quần jeans và áo pull trắng.
Con hỏi anh an ninh ba có thể đem thêm quần áo đến cho con không?
Im lặng hồi lâu. Tự nhiên anh sợ điện thoại của con hết pin.
Người ta nói không ba à.
Sao như vậy được? Con là phụ nữ mà.
Ngừng một chút, anh nói,
Điện thoại của con sẽ hết pin… Con có cục sạc pin không?
Nghe như Thủy cười trong điện thoại.
Con ít khi mang theo cái đó lắm ba.
Vậy thì sao? Ba sẽ không liên lạc được với con nữa sao?
Ba để con tính. Nhưng ba đừng lo cho con nữa. Để con tự lo.
Ba sẽ cố chạy cho con ra sớm.
Ba à, có người đang đứng gần nghe cha con mình nói chuyện.
Càng tốt. Con có muốn nhắn gì với Nam không?
Đột ngột lặng im.
ba
ĐỂ COI BÂY GIỜ PHẢI LÀM GÌ. Anh tự nhủ phải cố gắng giữ bình tĩnh, vạch ra trong đầu vài ý sơ khởi theo thứ tự: tối nay báo cho công an phường; sáng mai đến trường đại học nơi nó đang học năm cuối – nghĩ đến đây anh khựng lại, tự hỏi đến đó để báo cái tin động trời này liệu có ích gì hay lại chuốc thêm bất lợi cho nó sau này? Rồi anh nghĩ dứt khoát: dù gì cũng phải đến, biết đâu họ sẽ giúp đỡ anh. Cứ thử xem may rủi thế nào. Sau khi xong hai thủ tục này, anh sẽ bắt đầu công việc nhờ vả. Vụ này sẽ hết sức rắc rối. Đây là một vụ chạy chữa. Vậy thì bắt đầu tiếp cận với từng người hay cùng lúc mọi người? Như vậy có làm lộ thông tin? Anh không biết bắt đầu từ đâu.
Thủy mồ côi mẹ từ lâu, và anh thì không gần gũi hoặc không biết cách gần gũi nó, nên nó đã tự đào luyện mình thành một cô gái cứng rắn từ lâu, nhưng nó làm sao đủ cứng rắn để chịu đựng sự hung bạo khét tiếng của bộ máy an ninh của chế độ này. Theo như anh biết mấy chục năm qua không ai thắng được sự hung bạo này, ý chí mạnh mẽ nào cũng bị nó bẻ gãy, nguồn lực tinh thần nào cũng bị nó làm cho cạn kiệt hay ô uế. Có một điển hình cho sự tàn phá này mà nhiều người biết và truyền tai nhau. Đó là một nhà văn danh tiếng và tài năng hàng đầu của Sài Gòn đã gần như mất hết sức sáng tạo của mình sau mười lăm năm ngồi tù. Sau khi mãn hạn tù, người ta hy vọng, để bù đắp cho những mất mát chịu đựng của tù ngục, ông ta sẽ có những trang viết để đời kể lại những trải nghiệm như Alexandre Solzhenitsyn của Liên Xô viết về trại tù Gulag ở Siberia dưới thời Stalin. Nhưng không, không có dòng chữ nào. Sau khi được trả “tự do” về với gia đình ông im lặng tuyệt đối, không muốn gặp ai nữa. Người ta có tẩy não ông không? Không ai biết, vì ông không nói đến chuyện này. Nhưng làm nhục ông vượt quá sức chịu đựng của một con người bình thường thì chắc chắn là họ đã làm. Và chỉ như vậy thôi, họ đã giết chết con người tinh thần của ông. Không ai có thể đàn hát, diễn kịch, làm thơ, viết văn được nữa khi mình đã bị giày xéo như giun dế, và bùn đất tràn ngập tâm hồn. Nói như Adorno, “Sau Auschwitz mà còn làm thơ thì thật là man rợ”; và tương tự, sau trại cải tạo Việt Nam, nghệ thuật là man rợ. Người ta không biết rõ về những hoàn cảnh khủng khiếp phi nhân mà ông đã trải qua, nhưng sự im lặng của ông đã nói lên tất cả. Và ông im lặng cho đến chết. Họ đã giết được ông trên cả hai tư cách: một kẻ sáng tạo và một con người bình thường. Ai cũng phải khuất phục.
Cái chết ư? Nó là một thất bại thường tình trước bộ máy sắt thép đó.
Khi nghĩ đến Thủy, anh bỗng lo sợ. Tính khí của nó có thể mạnh mẽ, nhưng thể chất và tâm hồn phụ nữ của nó chỉ là một thứ gì đó rất dễ vỡ.
bốn
ANH CHẠY VỀ NHÀ. Sau mấy tiếng đồng hồ không liên lạc được với con gái, anh thuê người thợ khóa đến mở cửa phòng con và tất cả cửa tủ, ngăn bàn trong phòng.
Khi mở tủ quần áo của con, nước mắt anh bất chợt ứa ra. Không có nhiều màu sắc sặc sỡ đập vào mắt anh. Không có cái áo nào có hoa hay các mẫu pattern mỹ thuật nào. Tất cả đều trơn tuyền, màu lạnh, màu dịu.
Tính cách nó có giống anh không? Có hay không một dòng máu nóng phản kháng về các vấn đề xã hội chảy trong huyết thống của anh, truyền xuống cho con? Và cha anh, ông có cái gì gần giống như vậy không? Có thể. Và ấn tượng mạnh nhất là sự vắng mặt của ông vào một buổi chiều chạng vạng ngày 2/11/1963, một ngày sau cuộc đảo chính lật đổ chế độ Ngô Đình Diệm. Tối hôm đó cả nhà không thấy ông đâu cả. Đến khuya anh nghe mơ hồ mẹ òa khóc nói ông bị bắt rồi. Lúc ấy ông đang là một viên chức nhỏ ở một huyện miền trung. Bị đuổi ra khỏi khu nhà tập thể sau lưng cơ quan, mẹ anh đưa năm người con lên một chiếc đò nhỏ vượt qua sông để vào thị xã. Chiếc cầu bắc qua sông đã gãy. Nhưng theo trí nhớ mơ hồ của anh, những ngày ấy không có chiến tranh, không có xung đột trên đường phố, không nghe thấy bom đạn ầm ào như những năm về sau. Nhưng vì sao chiếc cầu gãy để mẹ con anh phải đi đò ngang thì anh không rõ. Người chèo đò nói chuyện gì đó với mẹ anh về cuộc cách mạng lật đổ gia đình ông Diệm. Mẹ anh im lặng. Bà còn phải nghĩ tới việc xin một chỗ tá túc trong thị xã. Đó là ngôi nhà ba tầng nằm gần chợ của một người Hoa, hình như là bạn chơi cờ tướng của cha anh.
Anh buồn vì xa ngôi nhà cũ lợp tôn, có cây dừa nằm giữa nhà và một miếng tôn phải cắt ra một lỗ tròn để cây dừa vượt lên. Cha anh một lần trượt té khi đang tắm bên giếng cạnh khu nhà đó. Buồn vì xa ngôi trường tiểu học mà sau mỗi buổi tan trường anh còn nán lại đọc truyện tranh ma trên hành lang vắng ngắt, chỉ khi nào có chi tiết truyện rùng rợn làm lạnh buốt sống lưng anh mới giật mình chạy về nhà.
Và những ngôi nhà tranh màu xanh ma quái những đêm khuya khoắt anh và lũ bạn đi chơi về nhìn thấy, hoặc chỉ do tưởng tượng ra. Nhưng cái màu xanh đó thỉnh thoảng vẫn hiện về trong ký ức anh.
Cha anh có thể di truyền dòng máu phản kháng nổi loạn cho anh không? Anh chưa bao giờ đặt ra câu hỏi đó. Anh càng không bao giờ đặt ra câu hỏi: Anh có thể di truyền dòng máu phản kháng, nổi loạn kiểu gì đó cho con gái anh không? Những ngày xưa ấy, gần bốn chục năm trước, khi còn đang là học sinh trung học, anh từng tham gia những cuộc biểu tình của Phật giáo, tham gia ủy lạo đồng bào vùng chiến sự với các anh chị sinh viên từ trong Sài Gòn ra để rồi có lúc lạnh người vì tận mắt chứng kiến sau khi đã phát hết gạo trên xe cho dân chúng, các anh chị dùng loa phóng thanh mạt sát chính quyền từ trung ương đến địa phương bằng những lời lẽ đanh thép nhất. Những lúc như vậy anh chỉ có một mình, không có bạn học nào bên cạnh, kể cả đứa thân nhất. Anh lặng lẽ hòa vào đám đông, thấy ai làm gì anh làm theo: ném gạch đá vào xe Mỹ, vào cảnh sát dã chiến đang kềm chế đoàn biểu tình.
Có những buổi sáng đi bộ đến trường, anh dừng lại bên đường để nhìn đoàn xe bọc thép M113 chạy ngược chiều, hướng về quận MD, ĐP, những khu vực giao tranh ác liệt, liên miên giữa hai bên quốc gia – việt cộng. Những khối thép di chuyển nặng nề trên bánh xe và xích sắt. Một lần khi cha anh đang chở anh trên xe đạp đến trường, thấy đoàn xe này ông đạp chậm lại nói thì thầm với anh: “Hai anh em cụ Ngô đã bị thảm sát trong một chiếc xe như thế này”.
Và thỉnh thoảng có những buổi sáng, khi đi qua bót cảnh sát đến trường học, anh phải đi thật nhanh vì một hay vài xác cán binh việt cộng bị bắn chết đêm qua được đem phơi trên đường.
Anh từng chạy mất dép đúng nghĩa đen vì mê xem đá banh. Chiều đó anh đến sân vận động đón xem một trận đá banh. Trước trận đấu có màn biểu diễn Thái cực đạo của các võ sư Đại Hàn. Mọi người đang nín thở theo dõi một pha người võ sư dùng tay không chẻ nát chồng gạch, sau đó anh ta chạy đà bay lên đá nát một tấm gỗ do hai người cầm đưa lên trên cao, thì một tiếng nổ long trời vang lên, khói bụi mù mịt. Anh chạy như điên dại cùng đám đông, cố trốn thoát khỏi sân vận động.
M.S.