Mai Anh Tuấn

Quãng đầu năm 2005, khoa Ngữ văn (Đại học Sư phạm Hà Nội) tổ chức Hội thảo khoa học về văn học Việt Nam sau 1975. Hôm ấy, mặc dù có khá nhiều báo cáo nhưng cậu sinh viên năm cuối là tôi chỉ chú mục nội dung lẫn cách trình bày của tác giả tham luận “Nhìn lại những bước đi. Lắng nghe những tiếng nói”. Cách ông nhấn nhá từng ý, tay vung dứt khoát, giọng rổn rang và nụ cười sảng khoái mỗi khi nhắc đến những “tiếng hét”, “tiếng thét” trong văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa khiến tôi quá đỗi ngạc nhiên và ấn tượng mãi. Tôi không nghĩ một nhà giáo mô phạm, một người nghiên cứu lí luận văn học thâm niên, lại có thể, giữa hội thảo đang tỏ ra nghiêm ngắn và cẩn trọng phát ngôn ấy, tự biểu đạt mình thoải mái, có phần đùa tếu, và hết sức bay bổng các quan điểm sắc sảo vốn dĩ đòi hỏi người nghe cũng phải thật cởi mở, trọng đa chiều mới đón nhận một cách thấu đáo.

Mai Anh Tuấn

Dường như ở ông, Phạm Xuân Nguyên, luôn có những trạng thái đối nghịch, tuy không đến mức khó hiểu nhưng chưa chắc đã dễ dàng nắm bắt.

Người ta có thể  mất vài giây sau lần gặp đầu tiên để nói rằng ông thật trẻ trung, năng hoạt, xôm trò, tinh anh, hồn nhiên, những tính cách tuyệt đối không gây hại gì mà chỉ làm người đối diện cảm thấy yêu thêm, vui lây, khoái hơn. Người ta cũng không chần chừ gì để khen ông lắm tài, tài ăn nói, tài dịch thuật, tài giao thiệp kết bạn, tài xuất hiện trên báo chí truyền thông, tài rong chơi khắp chốn mà ngay cả đầu xanh tuổi trẻ cũng khó lòng bì kịp. Người ta còn thể tất cho ông mọi điều, khi ông thất hẹn, thất thố, lỡ lời, lắm lời, khi mọi cuộc bung xung lẫn nghiêm ngắn của văn chương đều có tiếng của ông, khi lí ra ông chọn mặt gửi vàng thì lại cả nể nhận thêm đồng thau, khi cần dứt khoát viết hẳn một đòn dài hơi, công phu đích đáng thì ông vui vẻ tham góp một chút gọi là. Nhưng rút cuộc, sau chừng ấy cảm nhận, dường như, không dám quyết tất cả mọi người mà ít nhất là tôi, thấy khuyết thiếu những quan sát thật cụ thể, kĩ càng về ông.

Mai Anh Tuấn

Nhìn lại những thành tựu nổi bật của sự nghiệp Đổi mới đất nước trong 30 năm qua, có lẽ không sợ sai khi khẳng định rằng năm 1987 đóng vai trò rất đặc biệt. Năm 1987 chính xác là thời điểm của tiếng nói trí thức-nghệ sĩ đã được lắng nghe, cộng hưởng và phần nào được hiện thực hóa, không chỉ mở ra nhiều cơ hội thúc đẩy sự phát triển đời sống văn hóa văn nghệ, mà còn góp phần tạo đà đi lên của các lĩnh vực khác.

Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh (thứ tư từ trái qua) trò chuyện với Nguyễn Văn Hạnh, Lưu Quang Vũ, Trần Văn Thủy (từ trái qua) và một số văn nghệ sĩ khác - Ảnh tư liệu tại cuộc gặp gỡ với văn nghệ sĩ trí thức ngày 7-10-1987.

Trước hết, ta hãy điểm qua một số sự kiện văn hóa văn nghệ đã diễn ra trong năm 1987, hoặc đáng nói hơn, phải chờ đến năm này, nghĩa là sau Đại hội Đảng VI (12/1986) mới được thuận buồm xuôi gió. Trường hợp đáng kể đầu tiên chính là bộ phim tài liệu Hà Nội trong mắt ai của đạo diễn Trần Văn Thủy. Bộ phim này làm xong từ năm 1982. Trong những thước phim nhựa Orwo color 35mm màu sắc phai nhạt ấy, Hà Nội hiện lên thực sự nghèo khó, hưu tàn. Phim quay chùa Huy Văn (có ít nhất từ đời vua Lê Thái Tông, sau được Lê Thánh Tông sửa sang và xây thêm điện Dục Khánh) đã mất hẳn vẻ thâm nghiêm cổ kính, trơ vơ đổ nát, ngói vỡ, lộ rõ những vạt nắng mờ nhạt hắt trên bậc thềm xưa cũ. Xe bò, xe xích lô, quang gánh, những thân người gầy gò trong bộ quần áo cũ kĩ và xám xịt vì rét, nháo nhác đi qua cửa ô Quan Chưởng. Trên đường Nguyễn Trãi, người dân lao động nối hàng dài, lầm lũi, cắm cúi mua bán những thức dụng lặt vặt, buồng chuối, mớ rau, cái áo. Café, nước giải khát, bánh ngọt, vài ba nhãn hiệu mới dường như cuống cuồng trưng ra để khỏa lấp những thiếu hụt sinh kế đã kéo dài. Một Hà Nội vốn tự tin vào nền văn hiến của mình, như lời bình có tiếng vọng trong phim, tỏ ra rất e ngại vì kiểu làm ăn thị trường. Hơn một năm sau, ngày 18/10/1983, Thủ tướng Phạm Văn Đồng mới được xem Hà Nội trong mắt ai. Nhưng lời nhắc nhở như mệnh lệnh của ông rằng phải tổ chức chiếu công khai bộ phim này cho nhân dân xem, chiếu càng rộng càng tốt, càng nhiều càng tốt đã không được lưu tâm thực hiện. Tiếp đó, tháng 5/1987, Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh trực tiếp xem phim này. Đến đây, mọi kịch tính, tựa con lắc đơn, giữa cho phép và cấm, chỉ chấm dứt khi ngày 26/9/1987, Văn phòng Trung ương ra văn bản yêu cầu Ban Văn hóa Văn nghệ, Ban Tuyên huấn, Bộ Văn hóa công chiếu Hà Nội trong mắt ai.