Đinh Thanh Huyền

Hồ Minh Tâm

"Điều bạn tìm kiếm cũng đang tìm kiếm bạn."

Jalal al-Din Rumi

Đinh Thanh Huyền

Vừa rồi, TS. Nguyễn Hồng Anh có phản biện[1] bài viết “Đọc Thuyền của Nguyễn Đức Tùng”[2] của tôi với những lập luận được xây dựng từ lí thuyết về Văn học di dân (VHDD), phần mà TS. Nguyễn Hồng Anh rất mạnh. Cảm ơn TS Nguyễn Hồng Anh vì đã mở ra cơ hội để tôi có thể nói rõ thêm về quan điểm của mình, điều mà trong khuôn khổ bài viết trước tôi đã nén lại. Xin được trao đổi với TS. Nguyễn Hồng Anh như sau:

  Đinh Thanh Huyền

“Thuyền nhân” là một trong những từ khóa nhạy cảm nhất trong lịch sử Việt Nam hiện đại từ sau năm 1975. Đây là từ dùng để chỉ những người rời Việt Nam bằng đường biển trên những con thuyền nhỏ, vượt qua nhiều hiểm nguy để tìm nơi định cư mới tại Hoa Kì, Canada, Australia và nhiều nước khác. Nguyên nhân của làn sóng ra đi này khá phức tạp, bao gồm sự thay đổi thể chế chính trị ở Miền Nam, khó khăn kinh tế sau chiến tranh, tâm lí lo ngại về tương lai và việc một số người dân Miền Nam không thể hòa nhập với chế độ mới. (Giai đoạn 1978 – 1979 khi quan hệ giữa Việt Nam và Trung Quốc căng thẳng, một bộ phận lớn người gốc Hoa tại Việt Nam cũng rời đi, trong đó nhiều người vượt biển và được xếp vào dòng thuyền nhân). Hành trình của họ vô cùng gian nan. Nhiều người phải đối mặt với bão tố, đói khát, cướp biển, tai nạn chìm tàu và mất mát người thân. Hành trình này để lại những vết thương sâu sắc như chia li gia đình, sang chấn tâm lí và những khác biệt trong cách nhìn nhận lịch sử giữa các thế hệ, các cộng đồng trong và ngoài nước kéo dài đến tận ngày nay. Hai chữ “thuyền nhân” đến nay vẫn làm nhói lòng người Việt cả trong và ngoài nước, như một vết đau chưa lành hẳn. Bởi vậy, chạm vào vết đau đó là một việc không thể bất cẩn, kể cả đối với người trong cuộc. Từ góc nhìn này, tôi đã đọc “Thuyền” – tiểu thuyết của Nguyễn Đức Tùng và có những băn khoăn riêng.

 Đinh Thanh Huyền

Tôi và anh đã từng gặp nhau hai lần, một lần ở Tây Nguyên, một lần ở Hà Nội. Hai cuộc gặp đều dễ chịu nhưng nhạt vì chúng ta không phải bạn thân, chẳng có nhiều điều để nói. Vậy nên tôi càng thấy sự ương ngạnh của mình là đúng. Đừng nên gặp nhà thơ, chỉ nên đọc thơ mà thôi. Thơ sẽ cho chúng ta nhiều điều để nghĩ và nói cùng nhau trong im lặng. Anh viết xong và rời đi, để lại tôi – đọc với bao nhiêu là câu hỏi – không thể hỏi ai. Giống như lúc này, tôi nhìn vào trang Facebook của anh, vào bài thơ Mẹ và màu trắng vừa hiện ra.

 Đinh Thanh Huyền

Đọc, với tôi có nhiều tiêu chuẩn, trong đó có một tiêu chuẩn hơi buồn cười là: tôi phải bị “thao túng” thực sự bởi cái mình đang đọc. Tôi muốn đắm vào trang sách, chấp nhận làm “con cừu” ngốc dại bị cuốn sách dắt mũi. Đó là một cảm giác xa xỉ bởi nó sẽ cho tôi những giờ phút được rời xa nỗi lo lắng thường nhật, tạm quên đi tiền điện, tiền thuốc, quên mất cơn đau dạ dày, quên thằng cha tầng trên ngày nào cũng ném đầu mẩu thuốc lá xuống lan can nhà tôi, quên bọn tâm thần ngày ngày bới móc trên mạng. Nếu đó là một tiểu thuyết, tôi phải được tin rằng nó đúng là sản phẩm của trí tưởng tượng tai quái mặc kệ đằng sau đó có thể là những mảnh sự thật rải rác trong kí ức của tác giả. Nếu đó là tiểu luận, phê bình tôi phải được tin rằng nó đúng là những suy ngẫm, cảm nhận có thể sâu sắc, có thể ngây ngô của tác giả về văn chương,  nghệ thuật, đời sống. Nếu đó là sách khoa học, là văn bản thông tin, tôi phải được tin rằng nó đúng là những gì xác thực, có thể kiểm chứng dù đó có là nghiên cứu về việc tái chế phân thành son môi.

 Đinh Thanh Huyền

Tác phẩm của Viet Thanh Nguyen về chiến tranh Việt Nam dưới góc nhìn căn tính là tên cuốn sách tôi mới nhận được và đọc nghiến ngấu trong vài ngày. Ngày đầu tiên, tôi mở sách, cố đọc và phải gấp lại vì bị ức chế. Cuốn sách được biên soạn trên cơ sở luận án của TS. Nguyễn Hồng Anh, gần như chỉ lược bỏ những đoạn hình thức “râu ria” bắt buộc phải có của một công trình nghiên cứu. Còn lại, tác giả “bê” nguyên luận án vào sách nên cách xây dựng chương, mục theo logic nghiên cứu, các chú thích, trích dẫn học thuật dày đặc khiến tôi bị phân tán chú ý. Tôi cứ tiếc, giá TS. Nguyễn Hồng Anh tái cấu trúc để “giải nén” luận án thành sách thì hay biết mấy. Nhưng khi vượt qua được khó khăn ban đầu, tôi đã đọc một cách say sưa và bắt đầu gọi cho bạn bè hăm hở giới thiệu cuốn sách.

 Đinh Thanh Huyền

Truyện ngắn “Sấm ký” của Ái Điểu chỉ khoảng 1500 chữ, gọn gàng, về nội dung không có gì phức tạp. Nếu truyện ngắn này được công bố cách đây khoảng 2 năm, mọi trao đổi quanh tác phẩm sẽ tập trung vào sự hay/dở theo đánh giá của người đọc. Nhưng đúng lúc này, khi câu chuyện về “bàn tay của AI” đằng sau một tác phẩm văn học đang dấy lên, “Sấm ký” cũng được đặt vào “tầm ngắm”. Bởi vậy, việc khảo sát mạch tự sự của “Sấm ký” là một hướng tìm kiếm câu trả lời trong thời điểm hiện tại.

 Đinh Thanh Huyền

Chỉ cách đây ít lâu, thấy có người cho AI làm thơ và công bố thơ do AI làm, tôi đã nổi giận và xem đó là một hành vi đáng xấu hổ. Nhưng đến lúc này, tôi buộc phải nhìn vào những gì đang diễn ra với tốc độ và cường độ khủng khiếp để tìm kiếm một nhận thức cho chính mình. Tôi hi vọng nhận thức đó đủ tinh thần trung dung, giúp tôi trụ lại giữa những cơn sóng ập đến từ mọi phía. Những gì tôi viết ở đây là từ điểm nhìn của một nhà thơ và người viết phê bình. Hai điểm nhìn ấy cho phép tôi có những tham chiếu cần thiết để nói đến thơ và tư cách nhà thơ trong thời đại AI.

 Đinh Thanh Huyền

Chu Hồng Tiến

Một lần, Chu Hồng Tiến bày trò thi làm thơ, tôi bảo rằng tôi chỉ không viết được như Chu Hồng Tiến thôi. Ấy là tôi nói thật bởi đã từng làm thơ, từng có giải thưởng (nhưng thơ không phải niềm đam mê của tôi). Rốt cuộc, tôi vẫn nhận lời thách thức, lập tức trong khoảng 5 phút viết ra một bài thơ hoàn chỉnh và nhận của Tiến tràng cười tán thưởng.

 Đinh Thanh Huyền

Do nhiều cơ duyên, từ năm 2021 đến nay tôi được tiếp cận, tham gia khá sâu vào nhiều khâu trong sự kiện thay đổi chương trình (CT) và sách giáo khoa (SGK). Chỉ tính riêng dự giờ tư vấn (môn Ngữ văn), tôi dự khoảng gần 1000 tiết cho mọi nhóm giáo viên (GV), từ GV mới tốt nghiệp, vừa được các trường tuyển dụng, GV đã dạy được từ 2-5 năm đến GV dự thi Giáo viên giỏi (GVG). Độ tuổi của GV từ 22-45. Vì thế, tôi nhận ra được vài vấn đề:

 Đinh Thanh Huyền

Ngày xửa ngày xưa, tức là thời tôi đi thi giáo viên dạy giỏi, chúng tôi được bốc thăm bài dạy, lớp dạy trước khi thi đúng hai ngày. Sau đó về lụi hụi tự chuẩn bị giáo án, đồ dùng học tập, PowerPoint, được gặp học sinh trước một ngày để làm quen và dặn dò chuẩn bị bài. Thế rồi vác thân đi thi, đạt giáo viên giỏi thì về được thưởng một tràng pháo tay trong cuộc họp hội đồn

 Đinh Thanh Huyền

Tin nhà thơ, họa sĩ Chu Hồng Tiến đột ngột qua đời khiến tất cả bạn bè, người quen của anh bàng hoàng. Mọi người cuống quýt hỏi nhau nhưng cũng không ai biết vì sao anh bỏ trần gian. Chu Hồng Tiến đã rời đi theo cách của anh.

 Đinh Thanh Huyền

PHÊ BÌNH VĂN HỌC

Viết về “lịch sử phê bình” ở Việt Nam, có nhiều tác giả như Trần Đình Sử, Nguyễn Hưng Quốc, Inrasara, Trịnh Bá Đĩnh, Lã Nguyên, Đỗ Lai Thúy,… đã công bố các chuyên luận sắc sảo, với những ý kiến xác đáng giúp làm rõ thực trạng, những tệ lậu hay triển vọng của phê bình. Trong bài viết này, tôi tiếp tục nêu ra những nhận xét cụ thể, dựa trên thực trạng phê bình văn học hiện thời.

 Đinh Thanh Huyền

Trong đời sống văn học Việt Nam những năm gần đây, tôi nhận thấy một nghịch lí: nhiều tác phẩm đạt giải thưởng lại sáo mòn về tư tưởng, cũ kĩ về nghệ thuật, lặp lại mô-típ cũ của thời chiến tranh, thời bao cấp hoặc những lối viết mòn nhàm của hiện thực chủ nghĩa. Một số tác giả được truyền thông ca tụng lại không phải vì có sự sáng tạo đột xuất, mà vì họ thuộc một “vòng quan hệ”, một phe nhóm hay xu hướng thời thượng. Tác phẩm được quảng bá rầm rộ đôi khi chỉ là sản phẩm “an toàn”, “vừa phải”, thứ văn chương “chưa bao giờ lớn”. Hậu quả là người đọc mất niềm tin vào giải thưởng và phê bình; những người viết thực sự có tìm tòi, đổi mới  thì cảm thấy bị vô hiệu hóa hoặc đứng ngoài cuộc chơi.

  Đinh Thanh Huyền

Nhiều năm trước, khi đọc tập tiểu luận Những màu khác của Orhan Pamuk (nhà văn Thổ Nhĩ Kỳ, Noben văn học 2006), tôi đã có những băn khoăn và ngầm đối chiếu với thể tùy bút ở Việt Nam. Trong lí thuyết và thực hành văn học phương Tây không có khái niệm “tùy bút” nhưng có những thể loại gần gũi về chức năng và phong cách trong đó có thể loại essay (tiểu luận). Essay (Âu-Mỹ) và tùy bút (Việt Nam) đều là những thể văn xuôi có tính chất tự do, cá nhân hóa cao độ, có sự kết hợp của thông tin xác thực và yếu tố chủ quan của người người viết trong đó sự thật đời sống là nền tảng để nhà văn bày tỏ những chiêm nghiệm, triết lí và xúc cảm riêng. Tuy nhiên, điểm khác biệt lớn nhất giữa các tiểu luận của Orhan Pamuk (hoặc H. Murakami) với tùy bút Việt Nam từ Thạch Lam, Nguyễn Tuân, Võ Phiến, Nguyễn Thi, Hoàng Phủ Ngọc Tường,… đến Chu Văn Sơn, Lê Minh Hà, Nguyễn Trương Quý, Nguyễn Ngọc Tư,… là: một bên như một cuộc đối thoại tư tưởng, còn bên kia như một bản độc tấu nội tâm. Một bên thiên về “nghĩ cho rõ”, một bên thiên về “cảm cho thấu”. Những khác biệt đó thuộc bản sắc sâu xa của các cộng đồng văn hóa. Tuy nhiên, theo thời gian, đến nay tùy bút của Việt Nam đã tăng cường tính triết học – phản tư. Những cây bút nổi bật thường kết hợp cả suy niệm và biểu cảm với một thiên hướng tư tưởng rõ ràng.

 Đinh Thanh Huyền

Đầu tháng Chín năm 2025, tôi viết một bài phê bình về cuốn tiểu thuyết Đơn giản nhất là biến mất của Huy Bảo. Trong bài viết, tôi bày tỏ không chỉ lòng ngưỡng mộ đối với sự táo bạo, năng lực kiểm soát văn bản của tác giả mà còn hi vọng vào một thế hệ mới của văn chương Việt. Giữa tháng Chín, tôi lại có trong tay tập thơ mới của Huy Bảo với tiêu đề Mùa hè không dấu chân. Khi đọc tập thơ này, tôi cứ có cảm giác như có một sự sắp đặt bí ẩn để mình đọc tiểu thuyết của Huy Bảo trước, tập thơ sau. Một tập thơ và một tiểu thuyết, thật kì lạ, đã mở ra trong tôi những suy ngẫm về thể loại mà trước đó, chỉ loáng thoáng xuất hiện trong trí nghĩ.

Đinh Thanh Huyền

Cuối tháng 8, trời mưa nhiều nhưng mỗi khi hết mưa là nắng bừng lên ngay làm không khí cả ngày oi ả, nóng ẩm, cực kì khó chịu. Quyết không để mình lụt trong nỗi u uất vì thời tiết, tôi mở cuốn tiểu thuyết mới của Huy Bảo: Đơn giản nhất là biến mất. Nhưng chỉ đọc vài trang, tôi hiểu ra mình sẽ còn “mệt” hơn. Đây sẽ là một cuốn tiểu thuyết khiến tôi phải “đánh vật” với văn bản. Và khi gấp sách lại, tôi đã phải tự hỏi: Ai đang viết? Họ viết/nói bằng giọng nào? Họ đã trải qua những gì?

  (Bài thơ trong tập Bầu trời không mái che  của Mai Văn Phấn, Nxb. Hội Nhà văn, 2010)

Đinh Thanh Huyền

Giống như tổ tiên mình, chúng ta quan sát màn khiêu vũ vĩnh cửu của Mặt trời và Mặt trăng, tìm kiếm những manh mối về bản chất của đàn ông và đàn bà, nam tính và nữ tính từ ngay mặt đất này.

                                                                             Christopher Ryan & Cacilda Jethá

 Đinh Thanh Huyền

Có những cuốn tiểu thuyết mà dù rất muốn, ta cũng không thể hiểu hết được nó hoặc – ít nhất – cảm thấy hiểu hết nó. Những tiểu thuyết như thế thường có vẻ ngoài rất đáng ngờ, đem lại cảm giác có gì “sai sai”. Nó khiến người đọc ngờ vực chính mình, rằng “ta ngốc hay nhà văn ngốc?”. Nhưng rốt cuộc, chẳng có ai ngốc. Chỉ là cuốn truyện được thiết kế để người đọc nghi ngờ chính kinh nghiệm đọc của mình. Trong trường hợp này, người nào chấp nhận cuốn sách không chút băn khoăn mới là kẻ khờ khạo trong sự đọc.

 Đinh Thanh Huyền

Cuối tháng 7/2025, trên các trang thương mại điện tử, người ta đồng loạt giới thiệu về tiểu thuyết Sóng đồng bằng của Vũ Thành Sơn như thế này: “Một tiểu thuyết lịch sử giàu chất phong tục, một áng văn với ngôn ngữ đặc sắc về đồng bằng sông Cửu Long và số phận Phật giáo Hoà Hảo, ở vào thời điểm lịch sử đặc biệt – bình minh của nước Việt Nam hiện đại”. Không hiểu ai đã viết dòng giới thiệu ấy, nhà xuất bản, nhà sách, độc giả hay người bán sách? Nhưng chắc chắn, đó là một nhận định dễ dãi về một cuốn sách không dễ đọc. Tôi nghi ngờ mức độ hấp dẫn và tiềm năng bán hàng của dòng quảng bá đó bao nhiêu thì ái ngại cho đường đi của cuốn sách bấy nhiêu. Nếu đọc Sóng đồng bằng với tâm thế được tạo ra từ thông tin quảng bá, độc giả sẽ phiền lòng bởi nó không phải là một tiểu thuyết lịch sử với nghĩa nghiêm ngặt  của thể loại.