Đặng Tiến

Bài viết cách đây đúng 20 năm, nhân tổ chức vô địch bóng đá tại Berlin, năm 2006. Nay nhân mùa World Cup, xin đăng lại, vừa để việc thưởng thức bóng đá thêm thú vị, vừa để tưởng nhớ cây bút phê bình tài hoa Đặng Tiến – một thành viên của Ban Vận động Thành lập Văn đoàn Độc lập Việt Nam (nay là Câu lạc bộ Văn đoàn Độc lập Việt Nam) và là cộng tác viên thân thiết của Văn Việt.

Nhất Uyên

Anh Đặng Tiến vừa qua đời ngày 17-4-2023 lúc 8 giờ sáng tại Orléans, thọ 83 tuổi. Sinh ngày 30-3-1940 tại An Trạch, Điện Bàn, nay là Hòa Vang - Đà Nẵng. Học Lycée Blaise Pascal Đà Nẵng, anh tốt nghiệp Đại Học Văn Khoa Sài Gòn. Năm 1966 anh được một chức vụ Tùy Viên Văn Hoá tại Sứ Quán VNCH tại Freiboug tại Thụy Sĩ, nơi đây anh gặp gỡ chị Minh Nguyệt con vị Đại Sứ tại Thụy Sĩ. Năm 1968 anh từ nhiệm đến Orléans dạy Văn Chương Pháp tại một trường Trung Học. Năm 1969 anh cùng các anh Nguyễn Phú Phong, Phạm Đán Bình, Tạ Trọng Hiệp sáng lập ra Ban Việt Học tại Viện Đại Học Paris VII, anh phụ trách Giảng Viên về Văn Chương Việt Nam, cho đến ngày nghỉ hưu năm 2005. Anh viết hàng trăm bài về Nguyễn Du, Bà Huyện Thanh Quan, Tản Đà, Hàn Mạc Tử, Đinh Hùng, Xuân Diệu, Huy Cận, Nguyễn Đình Thi, Phạm Công Thiện, Nguyễn Bắc Sơn cho đến những nhà thơ trẻ thi ca hiện đại, anh còn viết các tiểu luận về các thi pháp Romaine Jakobson (1896-1902), Claude Levis-Strauss (1908-2009). Các bài viết anh được tập họp thành sách Vũ Trụ Thơ (Giao Điểm, SG 1972). Vũ Trụ Thơ II (Thư Ấn Quán, HK 2008). Thi pháp và Chân dung (Nxb Phụ Nữ, Hà Nội 2009).

Đặng Tiến

Đặng Tiến

Nhà nghiên cứu nghệ thuật Hát Bội Tây du, sang Paris vào mùa đông cuối năm 1985, trong mấy tháng để sưu tầm văn bản tuồng cổ còn lưu trữ trong các thư viện Pháp.

Lúc đó, anh đã 65 tuổi, đã thôi chức Viện trưởng Viện Sân Khấu ở Hà Nội, chỉ giữ nhiệm vụ cố vấn và vừa được phong hàm Giáo sư, chuẩn bị về quê, sống ở Đà Nẵng và đã bắt đầu đi đi về về. Sang Pháp sưu tầm, nghiên cứu, cũng là chu du để dối già.

Đặng Tiến

Nhà thơ Dương Tường vừa được Cộng hòa Pháp tưởng thưởng huân chương Nghệ Thuật và Văn Học, Officier des Arts et Lettres, có lẽ trong tư cách dịch giả, vì anh đã chuyển ngữ rất nhiều tác phẩm Phương Tây sang tiếng Việt, bắc nhịp cầu giao kết hai bờ văn hóa Việt Nam và Âu Tây – trong đó có nước Pháp là thân thiết nhất. Dương Tường có nhiều dịp viếng thăm Pháp, thích dạo chơi Paris, và thường nhầm đường vì tưởng mình đang đi giữa Hà Nội; ở Hà Nội thì khi cao hứng lại thích hát bài Tây.

Gọi anh là dịch giả là đúng, vì sinh hoạt chính của anh, thậm chí là nghề. Gọi là thi sĩ càng đúng, vì anh sống ở đời trong tâm thế thi nhân. Tôi gọi anh là ngữ nhân, hay kẻ chữ, người sống với ngôn ngữ, thao tác trên ngôn ngữ, lấy ngôn ngữ làm lương thực trần gian. “Ngữ nhân” rộng nghĩa, và trầm trọng hơn từ “phu chữ” mà bạn anh, Lê Đạt đã dùng.

Phu, dù là đại phu, trượng phu hay phu phen vẫn còn giới hạn nghiệp vụ hay giai cấp.

Nhân là người. Ngữ nhân là người sống bằng ngôn ngữ, xem ngôn ngữ là lẽ sống. Ngôn là lời nói cá nhân, là parole, ngữ là tiếng nói cộng đồng, là langue, của nhiều dân tộc.

Người dịch thuật sống lắc lư giữa lời và tiếng: cuộc đời Dương Tường là con tàu say lắc lư triền miên trên đại dương ngôn ngữ không bờ không bến.

Đặng Tiến

Đặng Tiến

Văn Việt đăng lại bài dưới đây của Đặng Tiến, để tưởng niệm Phạm Công Thiện nhân 10 ngày mất (8.3.2011 – 8.3.2021)

Văn Việt

Phạm Công Thiện, mới qua đời tại Houston ngày 8.3.2011, với tôi là chỗ cố tri thân thiết, ngang trang ngang lứa, cùng tập tành bước vào nghề văn những năm đầu thập niên 1960.

Thời đó, Thiện đã có chút ít tiếng tăm vì từ 16 tuổi đã có soạn một từ điển tiếng Anh (Anh ngữ tinh âm từ điển, 1957) được Nguyễn Hiến Lê viết lời giới thiệu nồng hậu.

Ngày xuân tìm Động hoa vàng

Đặng Tiến

Nhà thơ Phạm Thiên Thư là một tác gia dồi dào, đã in ra hằng vài ba trăm ngàn câu thơ, có lẽ là kỷ lục về số lượng trong nền văn chương tiếng Việt, vượt xa Bùi Giáng. Nhưng câu thơ được biết nhất, trước sau vẫn là:

rằng xưa
có gã từ quan
lên non tìm động hoa vàng ngủ say

Đặng Tiến

Võ Phiến là tác gia có tầm cỡ hàng đầu trong văn học Việt Nam.

Hơn bốn mươi năm qua, từ 1956, anh đã cho xuất bản hơn bốn mươi đầu sách, thuộc nhiều thể loại văn xuôi, non nửa số được ra đời ngoài nước, từ 1975, tại Hoa Kỳ.

Nguyễn Bắc Sơn

Đặng Tiến

Đọc lại thơ Miền Nam, ba mươi năm sau ngày chiến tranh kết liễu:
Mai ta đụng trận ta còn sống
Về ghé sông Mao phá phách chơi
Chia sớt nỗi buồn cùng gái điếm
Đốt tiền mua vội một ngày vui

Đặng Tiến

Nhà thơ Tô Thùy Yên tên thật là Đinh Thành Tiên, từ trần tại Houston (Hoa Kỳ) lúc 21g15 ngày 21-5-2019, thọ 81 tuổi. Vào tuổi ấy, và sau bao nhiêu gian truân, ông ra đi vẫn gây ra nhiều tiếc nuối trong giới độc giả trong và ngoài nước. Cái tang chung cho giới văn học đặt ra một câu hỏi khẩn thiết: tác phẩm Tô Thùy Yên đứng ở đâu trong dòng văn học Việt Nam hôm nay?

Đặng Tiến

Tô Thùy Yên và Đặng Tiến, tháng 5/2016

Tô Thùy Yên đến với văn học trên “Cánh đồng Con ngựa Chuyến tàu”, bài thơ làm năm 1956, đăng trên báo Sáng Tạo thời đó và được độc giả hoan nghênh ngay, nhất là trong giới thanh niên, học sinh. Thời ấy sinh viên chưa nhiều, quần chúng văn chương còn thưa thớt, một thế hệ độc giả mới đang chớm thành hình. Với thời gian nhìn lại, bài thơ có thể xem là một sự kiện văn học vì lời thơ tân kỳ, ý thơ mới lạ, không giống một bài thơ nào khác trước kia mà đã được người đọc không chuyên môn văn học yêu thích ngay. Chuyện hiếm, vì công chúng Việt Nam nói chung là thủ cựu.

Đặng Tiến

Báo Văn Học, California, số 39, tháng 4-1989, có ghi lại một buổi tọa đàm về bộ truyện Mùa Biển Động của Nguyễn Mộng Giác, nhà văn Nhật Tiến đã phát biểu ngoài đề:

"Nói về tác phẩm văn nghệ mà ảnh hưởng rõ nét nhất, tôi nghĩ có lẽ mình chỉ có nhạc Trịnh Công Sơn, nó gây cái tâm lý phản chiến. Còn tác phẩm văn thơ của chúng ta nó chỉ bàng bạc thôi". Anh còn khẳng định: "nó đi thẳng vào đời sống". Nhà văn Hoàng Khởi Phong vùa vào: "Riêng với nhạc Trịnh Công Sơn, tôi nghĩ có đi thẳng vào lòng người" (tr. 55).

Đặng Tiến

Vào đề, xin phép được đưa ngay lời cảnh giác: những bậc nghiêm trang chớ nên đọc Đỗ Kh., nhất là tập truyện ngắn hắn mới xuất bản: Không khí thời chưa chiến ⁽¹⁾. Bậc nghiêm trang gồm nhiều thành phần độc giả, những người có khả năng – hay nguy cơ – được xếp hàng yêu nước. Đại khái: trí thức, việt kiều, tín hữu, v.v. Thuộc nhiều giai tầng khác nhau, thường thường họ ngồi gần gần nhau ở nhiều địa điểm: niềm tin ở đất nước, dân tộc, lịch sử, truyền thống, thuần phong mỹ tục, sứ mệnh văn học, v.v. Bọn choai choai dại miệng có lúc xếp họ lên hàng bảo thủ.

Đặng Tiến

Uy mua là phiên âm chữ Pháp humour, tôi tìm không ra từ Việt tương đương, đại khái như là hóm hỉnh, dí dỏm, hài hước, phúng thế, tếu, v.v. Dường như có lần Nhất Linh phiên âm thành u mặc.

Uy mua là hóm. Thêm cái ý: vượt lên trên những không may, vượt lên trên tai họa hay bi kịch. Không những lấy được khoảng cách, độ lùi, mà còn vượt lên trên. Uy mua là mình tự giễu mình, với giọng đùa cợt chứ không chua cay. Khi Cao Tần xưng ông, xưng “gãy cánh đại bàng” thì không phải là kiêu, mà là hóm. Đại ngôn một chút: uy mua là hòa giải với số mệnh. Nếu cần thu thơ Cao Tần vào cái hồ lô, thì có thể hô lên một câu ngắn: hòa giải với số mệnh.

Tien Dang

May 15, 2015 · 

Tranh Thái Tuấn ,
VỀ MỘT BỨC TRANH THÁI TUẤN (1918-2007)

Nhất Linh - Bướm Trắng

Đặng Tiến

«Trương chậm bước lại vì chàng vừa nhận thấy mình đi nhanh quá tuy không có việc gì vội và cũng không nhất định đi đến đâu».

Câu văn khơi dòng cho tiểu thuyết Bướm Trắng của Nhất Linh, là bước chân người đi. Người ấy lắng nghe, và nhận định nhịp bước, nhận thấy mình đi nhanh quá, mà không có lý do, không có việc gì vội. Sau đó lại bổ sung không nhất định đi đến đâu, dường như muốn tu chỉnh câu vừa mới nói: không có việc gì, không cần đến chữ vội, như lỡ bước quá một bước, thốt quá một lời, viết quá một chữ. Quá một chữ, không nhất thiết phải là thừa, vì câu nói, lời văn, bước chân đưa đẩy như vậy, trong đời sống như vậy.

Tác giả Đặng Tiến và nhà văn Nguyễn Tường Thiết lần đầu tiên gặp nhau vào đầu năm 2014.

Đặng Tiến

Nhà thơ Phạm Thiên Thư là một tác gia dồi dào, đã in ra hằng vài ba trăm ngàn câu thơ, có lẽ kỷ lục về số lượng trong nền văn chương tiếng Việt, vượt xa Bùi Giáng.

Nhưng câu thơ được biết nhất, trước sau vẫn là:

Rằng xưa có gã từ quan

Lên non tìm động hoa vàng ngủ say

Câu thơ trích từ đoạn 41 trong trường ca Động hoa vàng, gồm 100 đoạn 4 câu, làm theo thể lục bát cổ điển, nhưng qua hàng lên xuống theo nhiều dạng khác nhau. Tác phẩm in năm 1971, không ghi nhà xuất bản; bài thơ nổi tiếng nhờ Phạm Duy phổ nhạc nhiều đoạn dưới tên Đưa em tìm động hoa vàng cùng một lần với nhiều bài thơ khác của tác giả: Ngày xưa Hoàng thị, Em lễ chùa này… Phạm Thiên Thư nổi danh từ đấy.

Thơ lạ, nhạc hay, đã đành. Nhưng còn thêm lý do tâm lý quần chúng: những bài thơ tình này là của một nhà sư có pháp danh Tuệ Không, tu tại Thiền viện Pháp Vân 1964-1975, Sài Gòn. Cùng thời điểm này, hay trước đó, tu sĩ Tuệ Không đã chuyển ngữ Kinh Phật Kim Cương ra thơ Việt, dưới tên Qua suối mây hồng, xuất bản 1971, kèm theo hai tùy bút văn xuôi, Ngã pháp mây nổi và Hiện hóa pháp, viết 1969, giúp ta hiểu thêm tâm tưởng Phạm Thiên Thư, hơn là những bài thơ đôi khi trầm bổng qua vần điệu.