Mai Văn Phấn

“Từng hạt mầm phun hơi ấm lòng đất ướt

từ hơi thở làm bầu trời đổi khác

từ khoảng không được quyền kiến tạo đám mây”

M. V. P.

(Về tập phê bình, tiểu luận Nhịp điệu vẽ lối đi của Mai Văn Phấn, Nxb. Hội Nhà văn, 2024)

Lê Hồ Quang

1. Trong nhiều tác phẩm và bài viết trao đổi, Mai Văn Phấn thường nhắc đến quan niệm viết (và sáng tạo nghệ thuật nói chung) như một hành động kiến tạo không gian khác –  khác với người khác và khác với chính mình, xem đấy như kim chỉ nam cho quá trình tìm tòi của ông. Đấy là một ý tưởng dễ được chia sẻ (và dễ biến thành các tuyên ngôn to tát) nhưng rất khó để hiện thực hoá, bởi nó buộc người viết phải ý thức đầy đủ về bản chất sáng tạo, biết liên tục đổi mới, hoặc nói cách khác, biết phủ định và tự phủ định. Càng ngày, khi càng đi xa và đạt nhiều thành tựu hơn, Mai Văn Phấn càng thấy rõ áp lực của việc phải khác trong thực hành sáng tạo. Nhưng đồng thời, việc viết trong áp lực (chủ yếu xuất phát từ đòi hỏi của ông với chính bản thân) đã hình thành ở tác giả này một tinh thần và thái độ thực tế mà ta có thể nói đơn giản như sau: muốn viết khác thì phải đọc sâu, đọc rộng. Có lẽ vì vậy, sau nhiều tác phẩm thơ liên tiếp xuất bản trong và ngoài nước, Mai Văn Phấn chọn nhịp bước chậm lại và rẽ sang phê bình với tập Không gian khác (2016) và mới đây nhất, là Nhịp điệu vẽ lối đi (2024).

Dallas, Texas ngày 8 tháng 5 năm 2023 (Issuewire.com) - Câu thơ nồng nàn của Mai Văn Phấn thể hiện nhiều phẩm chất được công nhận với Giải thưởng Frederick Turner mới thành lập, do Mundus Artium Press trao tặng. Một sự pha trộn độc đáo giữa ba truyền thống huyền bí, Phật giáo, Cơ đốc giáo và Chủ nghĩa hiện sinh, thơ của ông khôi phục trung tâm chú ý chính là sự bí ẩn của vẻ đẹp và vai trò quan trọng của nó trong sự hình thành thế giới và sự xuất hiện của thời điểm hiện tại đích thực. Giống như Van Gogh, ông coi các hình thái tự nhiên và sự trải nghiệm của thân xác là nội tại và có tầm quan trọng tinh thần sâu sắc.

(Đọc sách Thơ buổi sáng của Nguyễn Đức Tùng, Nxb. Hội Nhà văn, 2023)

Mai Văn Phấn

Thơ buổi sáng là thi tập đầu tiên của Nguyễn Đức Tùng xuất bản tại Việt Nam. Ông là nhà thơ đã ghi dấu ấn trên thi đàn từ những năm trước đây, với các cuốn sách Thơ đến từ đâu (Nxb. Lao Động, 2009), Đối thoại văn chương (Nxb. Tri thức, 2012), Thơ cần thiết cho ai (Nxb. Hội Nhà văn, 2015)...

Tôi từng viết về thơ Nguyễn Đức Tùng: thơ ông chứa nhiều không gian tiếp nối, đóng-mở bất ngờ, làm hiển lộ những vẻ đẹp thảng hoặc, miên viễn… Thi tập này phong phú và có nhiều điểm khác với những bài thơ của ông trước đây, cho tôi hình dung về một Nguyễn Đức Tùng ung dung, tự tin đến thảnh thơi, có lúc tạt vào những ngã rẽ bất ngờ. Ông đã xác lập ranh giới cho riêng mình và cũng là người vượt qua những ranh giới ấy.

Mai Văn Phấn dịch từ tiếng Nga

Dmitry Burago sinh năm 1968 tại Kiev – thủ đô Cộng hòa Ukraina. Ông là nhà thơ, tiến sĩ ngữ văn, hiện là giảng viên Đại học Sư phạm Kiev ngành Văn học Nga và Văn học thế giới. Hội viên Hội Nhà văn quốc gia Ukraina. Tác giả của chín tập thơ. Dmitry Burago là biên tập viên của ba tạp chí văn học, thơ ca, ngữ văn: "Tổ ong", "Dòng tên", "Ngôn ngữ và Văn hóa", lãnh đạo Nhà Xuất bản Kiev. Ông hiện thường trú tại Kiev, Ukraina.

(Rút từ facebook của Mai Văn Phấn)

Sáng tạo và tiếp nhận văn học vốn là hai mặt của sự tồn tại tác phẩm văn chương, là vấn đề bản chất, then chốt của nghiên cứu văn học. Từ những năm đầu thế kỷ XX, mỹ học tiếp nhận (receptional aesthetic) đã khởi sinh từ Đức, do hai giáo sư Hans Robert Jauss và Wolfgang Iser chủ xướng, sau đó lan truyền khắp châu Âu và các châu lục khác. Đây là trường phái lý luận văn học, chủ trương cách tân đối tượng và phương pháp nghiên cứu văn học, không xem tác phẩm là đối tượng nghiên cứu thuần túy, mà mở rộng phạm vi nghiên cứu sang lĩnh vực tiếp nhận, khám phá mối tương quan giữa sáng tác và tiếp nhận. Hiện có một số học thuyết khác đề xuất cho việc nghiên cứu, thực hành phê bình văn học, chuyển hướng từ văn bản trung tâm luận sang độc giả trung tâm luận. Trong bài viết nhỏ này, tôi chủ trương khái lược “Thuyết Proton” (Protonism Theory) của nhà thơ – tiến sỹ triết học Gjeke Marinaj, nhằm nêu bật những nội dung chính của lý thuyết, những nguyên tắc thực hành phê bình văn học, đồng thời đối chiếu với một số giai đoạn văn học Việt Nam.

Mai Văn Phấn

Nơi mũi tên rơi, mặt đất rung lên đẩy ta tới một đích khác

MVP

Thơ Việt Nam đương đại tương đối phong phú và đa dạng. Trong phương diện nào đó, có thể so sánh với thơ một số nước trong khu vực và trên thế giới. Sau năm 1975, rõ nét hơn đến đầu thập niên 90, bên cạnh những khuynh hướng bảo tồn thơ truyền thống, thơ Việt xuất hiện trào lưu mới thường được gọi chung bằng cụm từ: Thơ cách tân sau năm 1975.

Mở đầu cho sự cách tân thơ của thế hệ sau năm 1975, theo tôi, có thể nhắc đến ba gương mặt thơ tiêu biểu: Nguyễn Quang Thiều, Nguyễn Lương Ngọc và Dương Kiều Minh. Thơ họ đã khai mở, thôi thúc một số cây bút cùng thời đi tìm giọng nói của thế hệ mình, thời đại mình. Kế tiếp sau ba tác giả vừa nêu, đến nay đã có thêm một số nhà thơ sáng tác trong hệ hình thẩm mỹ mới, khác biệt với những thế hệ trước đó, tạo nên một khuynh hướng thơ cách tân toàn triệt. Họ chủ yếu nằm ở thế hệ 5X và 6X. Tác phẩm của họ thực sự đã có vị trí xứng đáng trong lòng người đọc với những đóng góp đáng kể vào đời sống văn học. Trong tiểu luận này, tôi tập trung khảo sát tác phẩm của các tác giả tiêu biểu của thế hệ cận kề sau cuộc chiến: Nguyễn Quang Thiều, Nguyễn Lương Ngọc, Dương Kiều Minh, Trần Tiến Dũng, Nguyễn Đức Tùng, Inrasara, Nguyễn Bình Phương, Giáng Vân…