Ngu Yên

Tuyển tập dày 334 trang, phát hành miễn phí. Tự do đọc và tải.

https://www.academia.edu/.../T%E1%BA%A1p_Ch%C3%AD_%C4%90...

LỜI NGƯỜI DỊCH

Ngày 8 tháng 10 năm 2026, Viện Hàn lâm Thụy Điển trao giải Nobel Văn học cho Anne Carson. Họ ghi nhận một sự nghiệp táo bạo, đối thoại tinh nghịch với truyền thống cổ điển để tạo ra những hình thức mới cho văn chương đương đại. Tin ấy làm nhiều người vui, nhưng cũng làm không ít độc giả Việt bối rối. Anne Carson là ai? Đọc bà bắt đầu từ đâu?

Số đặc biệt mùa đông này của Tạp Chí Đọc Và Viết ra đời để trả lời câu hỏi đó, hay đúng hơn là để mời bạn cùng hỏi tiếp.

Carson khó xếp vào một ngăn kéo nào. Bà là nhà thơ, nhà tiểu luận, dịch giả và học giả cổ điển. Trong một trang sách của bà, Homer có thể ngồi cạnh John Ashbery, Emily Brontë đi dạo cùng người cha mắc bệnh Alzheimer, và một trận đánh đêm ở Epipolai trở thành tấm gương soi một cuộc hôn nhân đổ vỡ. Bà không dùng tri thức để dựng tháp cao hơn người đọc. Bà mang nó xuống ngồi cùng chúng ta ở bàn ăn, trong quán cà phê, giữa một cuộc trò chuyện chẳng ai biết nói gì tiếp.

Cuốn sách chia làm ba phần.

Thơ tuyển gồm những bài như “Tối thứ Bảy của người lớn”, “Áo len xanh cũ của cha”, “Bài nói ngắn về nỗi đau”, “Đố kỵ đại từ”. Ở đó, một bữa ăn hỏng hay một con chim hót sai nhịp trở thành nơi trú ẩn tạm thời của những câu hỏi lớn.

Tuyển truyện gồm “1=1”, “Flaubert, một lần nữa”, “Houdini tội nghiệp”, “Hạnh phúc” và nhiều truyện khác. Ở đây câu chuyện không nhất thiết phải kể chuyện. Cốt truyện tan vào những lối đi của ý thức, và khoảng trống giữa các sự việc tự nó trở thành một phần của truyện.

Phần đặc biệt gồm “Sách Isaiah”, trường ca “Tiểu Luận Thủy Tinh” (The Glass Essay) mà nhiều người coi là bài nên đọc đầu tiên, tiểu luận “Giới Tính Của Âm Thanh”, và một bài tiểu sử cùng niên biểu để bạn đọc lần theo đời bà.

Tôi phải thú thật: dịch Carson là chấp nhận thua trước. Nhà văn Võ Phiến từng nói dịch thơ giống như diễn lại một con cá đẹp đang bơi thành một bộ xương cá. Với Carson, phần lớn “con cá” không nằm ở chữ mà ở khoảng trống giữa các chữ: một dấu chấm đặt nơi lẽ ra là dấu hỏi, một đoạn lạc đề tưởng vô cớ, một nhịp ngắt lạnh lùng. Vì vậy tôi cố giữ lại những bộ xương ấy cho đúng hình, và đôi chỗ thêm vài lời ghi chú để bạn đọc khỏi lạc. Những chữ đặt trong ngoặc vuông là của tôi, không phải của bà.

Thơ của Carson không trao cho người đọc kết luận. Bà đặt ta vào một tình thế để cùng lúng túng, kinh ngạc, buồn, đôi khi buồn cười, rồi nhận ra chính những điều tưởng như không đáng kể ấy đã làm nên đời sống tinh thần của con người. Mong bạn đọc chậm, đọc lại, và đừng vội tìm câu trả lời.

Khi được hỏi giải Nobel có làm thay đổi lượng độc giả không, bà đùa rằng sách của mình sẽ có thêm một nhãn dán trên bìa. Tôi mong cuốn sách này là hơn một nhãn dán: nó là một cánh cửa.

 Ngu Yên

Ở xứ ta, sách dịch có một dòng chữ nhỏ trên bìa, ngay dưới tên tác giả ngoại quốc. Dòng ấy thường là “Dịch giả: Nguyễn Văn A”. Nhưng nhiều năm gần đây, nhất là ở hải ngoại, trên các trang mạng văn chương, trong các tuyển tập thơ, trên những blog xinh xắn có hình nền hoa giấy, người ta bắt gặp ngày càng nhiều một dòng khác: “Chuyển ngữ: Nguyễn Văn A”. Đọc lên nghe nhẹ nhàng, khiêm tốn, như người khách đến chơi nhà mà cứ đứng ở bậc cửa, không chịu vào hẳn hoặc một kịch sĩ ngại ngùng sân khấu đèn sáng, nép sau cánh gà.

 Ngu Yên

(Essay Fiction theo thuyết hyperreality, simulacra, and simulation của Jean Baudrillard)

 Anne Carson, https://www.newyorker.com/magazine/2018/10/22/flaubert-again

Ngu Yên dịch

Ảnh của Laura Letinsky dành cho The New Yorker

 Thơ Anne Carson

Ngu Yên dịch

Trên bàn trong phòng, thuốc lá, con dao, cuốn sổ, bảy giờ tối. Tôi ngồi viết cho đầu óc khỏi nổ tung. Có lẽ bạn đã biết, bài thơ ngắn của tôi. Ừ, đã đến được chừng này rồi, giờ đây nên chờ cho ký ức chết cạn, mới bắt đầu lại.

 Ngu Yên dịch

 Truyện ngắn của Anne Carson, giải Nobel 2026

Ngu Yên dịch

.

Trời lạnh trong bóng tối; chúng tôi đến sớm hơn dự định. Tôi không thích những bữa tiệc. Bà ngoại của bạn đứng trong bếp, trông như một nhân vật thần thoại, hai tay khoanh trước chiếc tạp dề. Bạn nói, cần đi quanh giao tiếp. Một lúc sau, bạn đến bên tôi, đang ngồi trên bậc thềm. Bạn vui lắm. Kể tôi nghe bao nhiêu dự định: luyện tập để trình diễn sân khấu hòa nhạc, trải qua những cuộc tuyển chọn khắc nghiệt, đi khắp thế giới. Trên trán bạn linh hồn sáng lên. Tôi chẳng biết góp ý điều gì. Tôi thành thật cầu nguyện. Biết đâu một cơn bão sẽ ngăn bước chân bạn. Nhưng rồi đêm vẫn trong trẻo. Bạn cứ nói mãi. Rạng đông bắt đầu. Tôi có ước muốn thầm kín: lặng lẽ nghiêng người về phía bạn, như rơi vào một mặt hồ, rồi biến mất. Nhưng bạn đứng dậy, phủi bụi trên người.

 Ngu Yên

Buổi tối hôm đó, gió thổi nhẹ qua những hàng quán nhỏ, và trong một góc phố không mấy nổi bật, tôi thấy Jean-François Lyotard ngồi một mình trước một quán mì gói bình dân. Không phải quán fancy kiểu "mì ramen concept Japan fusion" gì cả. Chỉ là một quán lề đường với cái mái tôn lủng vài lỗ, mấy cái ghế nhựa xanh đỏ, và mùi hành phi thơm theo cách… giới hạn ngân sách.

 Ngu Yên

Hàn Mặc Tử

 Ngu Yên

Không có cảm xúc thì không có thơ. Trong thi ca không có gì đắt giá hơn cảm xúc. Những thứ khác có thể làm nên bài thơ hay, bài thơ giá trị nhưng cảm xúc làm cho bài thơ sống. Vì vậy, xưa nay trong dòng văn học Việt chưa có ai dám xúc phạm đến cảm xúc, nhất là nhà thơ.

 Save the Cat! Writes a Novel của Jessica Brody, 2018.

Ngu Yên

Lời người giới thiệu: Brody không viết điều gì mới mà nhà văn ta chưa biết. Bà chỉ nhắc nhở và đào sâu những phương pháp khung UYỂN CHUYỂN. Bạn viết, chúng ta sẽ quan tâm đến điều bà nói về tinh thần chung: sức mạnh trừu tượng nằm nơi cụ thể.

  (Lý thuyết sáng tác truyện mới nhất trong đầu thế kỷ 21 do Ngu Yên đề xuất)

4. NGƯỜI KHÁCH

 (Lý thuyết sáng tác truyện mới nhất trong đầu thế kỷ 21 do Ngu Yên đề xuất)

3. ĐA NHÂN VẬT ĐỘC GIẢ: CẨM NANG THỰC HÀNH

Lý thuyết đã xong phần định nghĩa và đã biết mình đứng trên vai ai. Phần này khác hẳn về thể loại: nó không chứng minh nữa, nó hướng dẫn. Nó là cẩm nang cho người ngồi vào bàn viết, nên mọi mục dưới đây đều phải trả lời được câu hỏi thực dụng nhất: cái này giúp tôi viết câu tiếp theo ra sao.

(Lý thuyết sáng tác truyện mới nhất trong đầu thế kỷ 21 do Ngu Yên đề xuất)

2. ĐA NHÂN VẬT ĐỘC GIẢ

Lý thuyết về các độc giả vô hình đồng sáng tác

Người bị gạch bỏ

Một nhà văn viết xong một câu, rồi gạch nó đi. Không phải vì câu ấy sai ngữ pháp, cũng không vì nó vụng. Câu ấy hay. Nhà văn gạch nó đi vì một người nào đó, ngồi đối diện ở phía bên kia bàn, vừa khẽ cau mày. Người ấy không có tên, không có thân xác, chưa từng được ai mời tới. Vậy mà chính cái cau mày của người ấy vừa quyết định số phận một câu văn.

 (Lý thuyết sáng tác truyện mới nhất trong đầu thế kỷ 21 do Ngu Yên đề xuất)

Lý thuyết Đa nhân vật độc giả cho rằng người đọc không phải một thực thể đơn nhất đứng ngoài tác phẩm, mà có thể được nhà văn dựng thành một đoàn nhiều nhân vật độc giả vô hình, mỗi kẻ một tính cách và đòi hỏi riêng, cùng ngồi vào bàn viết bên cạnh tác giả và nhân vật. Đứng trên vai Phelan, Bakhtin và Calvino, lý thuyết không phát hiện một nguyên lý mới, mà tổng hợp ba điều và xoay chúng từ phê bình sang sáng tác: nhân cách hóa phía người đọc thành một đoàn theo trục ngang, cho chúng xung đột và kết phe để sinh ra hình thức tác phẩm, và biến tất cả thành một thủ pháp chủ động ở bàn viết. Hình thức tinh nhạy nhất kết tủa từ cán cân quyền lực giữa các phe người đọc. Nhưng lý thuyết tự biết giới hạn: có một lực thứ năm, người đọc thật bằng xương thịt, mà nó không bao giờ dựng hay điều khiển được.

Tình Ăn Liền

Đói.

Mì gói.

Nước sôi gọi

ba phút chờ

cà chua đỏ

trứng vàng 

nấm mở mũ

cải xanh lùn  

ớt cay lén

Mùi mì nâng cánh

Ngu Yên

Ila Kaminsky, chủ biên tuyển tập thơ thế giới: The Ecco Anthology of International Poetry, ấn hành bởi Harper Collins Publisher, 2010, trình bày về việc dịch thơ cho toàn bộ tác phẩm dày 540 trang với 309 thi sĩ từ hầu hết các dân tộc trên toàn cầu: “Theo George Steiner, một bài thơ gốc hiện diện tĩnh lặng như một ý nghĩa cao đẹp và người dịch nỗ lực truyền tải toàn bộ ý nghĩa và thẩm mỹ này sang ngôn ngữ thứ hai. Vì hai ngôn ngữ không bao giờ ăn khớp hoàn chỉnh với nhau, một bản dịch không bao giờ hoàn toàn thành công, luôn luôn có điều gì thất thoát. Nếu dịch không thể nào phục vụ hoàn hảo như tấm gương soi, chúng ta chỉ có thể đưa ra giả thuyết rằng dịch có hiệu quả riêng thay thế cho bằng chứng hoặc dấu vết của những lời thơ (tiếng nói) cao kỳ. Đôi khi chỉ những dấu vết như vậy đã đủ, như Garcia Lorca và Anna Ankhmatova, ngay cả những bản dịch sang Anh ngữ đã ảnh hưởng đến những nhà thơ Hoa Kỳ trong thế kỷ 20. Tương tự như chim phượng hoàng, những bài thơ của các bậc tôn sư được tái sinh từ đống tro tàn của bản dịch.” (tr. xi, Introduction.)

Chết Vẫn Chưa Chết

Trước mặt

Mọi con đường giăng kẽm gai

Chân không thể đi ngược

Nhát đau càng sâu thêm

Không tìm ra cách cứu con

Làm cha thật treo cổ

 Ngu Yên

Những trang viết cảm thấy tự nhiên nhất thường là những trang được tính toán kỹ nhất. Không phải tính toán theo nghĩa lý tính, mà theo nghĩa người thợ lành nghề biết chính xác tại sao mình đặt đinh vào chỗ đó, dù bàn tay đã làm điều này kinh nghiệm thành thói quen.

 Sắp Hết Buổi Chiều

Ai đó đang cười – đôi môi ngậm nước buồn sắp rơi?

Mặt chiều hôm u sầu.

Lá phổi khép hờ

Nhịp tim lắng vào ruột.