Ngu Yên

Không có cảm xúc thì không có thơ. Trong thi ca không có gì đắt giá hơn cảm xúc. Những thứ khác có thể làm nên bài thơ hay, bài thơ giá trị nhưng cảm xúc làm cho bài thơ sống. Vì vậy, xưa nay trong dòng văn học Việt chưa có ai dám xúc phạm đến cảm xúc, nhất là nhà thơ.

 Save the Cat! Writes a Novel của Jessica Brody, 2018.

Ngu Yên

Lời người giới thiệu: Brody không viết điều gì mới mà nhà văn ta chưa biết. Bà chỉ nhắc nhở và đào sâu những phương pháp khung UYỂN CHUYỂN. Bạn viết, chúng ta sẽ quan tâm đến điều bà nói về tinh thần chung: sức mạnh trừu tượng nằm nơi cụ thể.

  (Lý thuyết sáng tác truyện mới nhất trong đầu thế kỷ 21 do Ngu Yên đề xuất)

4. NGƯỜI KHÁCH

 (Lý thuyết sáng tác truyện mới nhất trong đầu thế kỷ 21 do Ngu Yên đề xuất)

3. ĐA NHÂN VẬT ĐỘC GIẢ: CẨM NANG THỰC HÀNH

Lý thuyết đã xong phần định nghĩa và đã biết mình đứng trên vai ai. Phần này khác hẳn về thể loại: nó không chứng minh nữa, nó hướng dẫn. Nó là cẩm nang cho người ngồi vào bàn viết, nên mọi mục dưới đây đều phải trả lời được câu hỏi thực dụng nhất: cái này giúp tôi viết câu tiếp theo ra sao.

(Lý thuyết sáng tác truyện mới nhất trong đầu thế kỷ 21 do Ngu Yên đề xuất)

2. ĐA NHÂN VẬT ĐỘC GIẢ

Lý thuyết về các độc giả vô hình đồng sáng tác

Người bị gạch bỏ

Một nhà văn viết xong một câu, rồi gạch nó đi. Không phải vì câu ấy sai ngữ pháp, cũng không vì nó vụng. Câu ấy hay. Nhà văn gạch nó đi vì một người nào đó, ngồi đối diện ở phía bên kia bàn, vừa khẽ cau mày. Người ấy không có tên, không có thân xác, chưa từng được ai mời tới. Vậy mà chính cái cau mày của người ấy vừa quyết định số phận một câu văn.

 (Lý thuyết sáng tác truyện mới nhất trong đầu thế kỷ 21 do Ngu Yên đề xuất)

Lý thuyết Đa nhân vật độc giả cho rằng người đọc không phải một thực thể đơn nhất đứng ngoài tác phẩm, mà có thể được nhà văn dựng thành một đoàn nhiều nhân vật độc giả vô hình, mỗi kẻ một tính cách và đòi hỏi riêng, cùng ngồi vào bàn viết bên cạnh tác giả và nhân vật. Đứng trên vai Phelan, Bakhtin và Calvino, lý thuyết không phát hiện một nguyên lý mới, mà tổng hợp ba điều và xoay chúng từ phê bình sang sáng tác: nhân cách hóa phía người đọc thành một đoàn theo trục ngang, cho chúng xung đột và kết phe để sinh ra hình thức tác phẩm, và biến tất cả thành một thủ pháp chủ động ở bàn viết. Hình thức tinh nhạy nhất kết tủa từ cán cân quyền lực giữa các phe người đọc. Nhưng lý thuyết tự biết giới hạn: có một lực thứ năm, người đọc thật bằng xương thịt, mà nó không bao giờ dựng hay điều khiển được.

Tình Ăn Liền

Đói.

Mì gói.

Nước sôi gọi

ba phút chờ

cà chua đỏ

trứng vàng 

nấm mở mũ

cải xanh lùn  

ớt cay lén

Mùi mì nâng cánh

Ngu Yên

Ila Kaminsky, chủ biên tuyển tập thơ thế giới: The Ecco Anthology of International Poetry, ấn hành bởi Harper Collins Publisher, 2010, trình bày về việc dịch thơ cho toàn bộ tác phẩm dày 540 trang với 309 thi sĩ từ hầu hết các dân tộc trên toàn cầu: “Theo George Steiner, một bài thơ gốc hiện diện tĩnh lặng như một ý nghĩa cao đẹp và người dịch nỗ lực truyền tải toàn bộ ý nghĩa và thẩm mỹ này sang ngôn ngữ thứ hai. Vì hai ngôn ngữ không bao giờ ăn khớp hoàn chỉnh với nhau, một bản dịch không bao giờ hoàn toàn thành công, luôn luôn có điều gì thất thoát. Nếu dịch không thể nào phục vụ hoàn hảo như tấm gương soi, chúng ta chỉ có thể đưa ra giả thuyết rằng dịch có hiệu quả riêng thay thế cho bằng chứng hoặc dấu vết của những lời thơ (tiếng nói) cao kỳ. Đôi khi chỉ những dấu vết như vậy đã đủ, như Garcia Lorca và Anna Ankhmatova, ngay cả những bản dịch sang Anh ngữ đã ảnh hưởng đến những nhà thơ Hoa Kỳ trong thế kỷ 20. Tương tự như chim phượng hoàng, những bài thơ của các bậc tôn sư được tái sinh từ đống tro tàn của bản dịch.” (tr. xi, Introduction.)

Chết Vẫn Chưa Chết

Trước mặt

Mọi con đường giăng kẽm gai

Chân không thể đi ngược

Nhát đau càng sâu thêm

Không tìm ra cách cứu con

Làm cha thật treo cổ

 Ngu Yên

Những trang viết cảm thấy tự nhiên nhất thường là những trang được tính toán kỹ nhất. Không phải tính toán theo nghĩa lý tính, mà theo nghĩa người thợ lành nghề biết chính xác tại sao mình đặt đinh vào chỗ đó, dù bàn tay đã làm điều này kinh nghiệm thành thói quen.

 Sắp Hết Buổi Chiều

Ai đó đang cười – đôi môi ngậm nước buồn sắp rơi?

Mặt chiều hôm u sầu.

Lá phổi khép hờ

Nhịp tim lắng vào ruột.

 Ngu Yên

Sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo trong văn chương không diễn ra như một cú nổ, mà giống một quá trình thấm dần, từ những thử nghiệm vụng về đến khả năng tạo ra những văn bản khiến người đọc phải dừng lại và tự hỏi ai đang viết. Nếu nhìn theo dòng thời gian, ta thấy rõ không chỉ sự tiến bộ về kỹ thuật mà còn sự thay đổi trong cách con người hiểu về chính hành vi viết.

Chính vì không hiểu rõ về hành vi viết của con người, nên một số lớn người viết đang nghi ngờ, nghi ngại, dè bĩu hiệu suất viết của AI, dù thực chất cho đến nay, 2026, nó chỉ là phương tiện: một phương tiện thông minh.

 Ngu Yên

Ông Khải có thói quen tắt đèn phòng khách lúc chín giờ.

Không phải vì buồn ngủ. Ở tuổi tám mươi ba, giấc ngủ không còn là thứ đến theo lịch – nó đến khi muốn, đi khi thích, và ngày càng thích đi hơn. Tắt đèn chỉ là nghi lễ. Như người ta đóng cửa nhà thờ sau giờ lễ dù Chúa có ở đó hay không. Một hành động nói thầm: ngày hôm nay đã xong. Dù ngày hôm nay không có gì để xong.

 Tiểu luận Ngu Yên

Thơ sẽ vô hình khi không có nhà thơ. Nhà thơ không có thơ cũng sẽ vô hình, chỉ còn bóng.

Có thơ và thơ như thế nào là hai điều mà hầu hết ai làm thơ hoặc yêu thơ đều muốn biết.

Nếu đời và sống cùng con người chỉ là màu đen và xám, thì thơ tự nó phải hóa thân màu sắc và người làm thơ là người biết làm sao cho thơ nở hoa – màu.

Màu gì?

Màu sáng tạo.

 Truyện ngắn của Ngu Yên

Ông Trần Phước An – người ta gọi ông là ông An cho đơn giản, dù ông không đơn giản chút nào – đứng trên bãi cỏ nhìn ra biển Thái Bình Dương, tay cầm ly rượu vang đắt hơn thu nhập một năm của một gia đình trung lưu, và nghĩ rằng mình đã chán tất cả. Ông có ba mươi hai căn biệt thự, mười bảy chiếc du thuyền, một bộ sưu tập tranh khiến điện Louvre phải ghen tị, nhưng thứ mà ông chưa có là một bức tranh về Hư Vô. Không phải hư vô bình thường. Ông muốn Hư Vô viết chữ hoa. Hư Vô mà khi nhìn vào, người ta phải kinh ngạc, sao cái không có lại có thể hiện diện sôi nổi đến vậy.

Vũ Điệu Hỏa Tiễn

Người đọc, hãy nhảy múa.

Hãy sống - sống thật.

Sống thật sẽ cao.

 (Viết từ: The Flies in the Market-Place trong Thus Spake Zarathustra của F. Nietzsche phiên bản dịch của Thomas Common, Carlton House, New York,  tr. 52 – https://www.gutenberg.org/files/1998/1998-h/1998-h.htm)

Ngu Yên

Tại sao người giỏi thường bị chích nhiều nhất?

Hãy tưởng tượng bạn là một họa sĩ. Bạn vừa hoàn thành một bức tranh – ba năm công phu, mỗi nét cọ là một quyết định, mỗi màu sắc là một cuộc đấu tranh với chính mình. Bạn mang nó ra phố chợ. Người đầu tiên đến là chị hàng xóm. Chị ấy nghiêng đầu, nhíu mày: “Màu hơi đậm nhỉ?” Người thứ hai là anh bạn thân. Anh ta vỗ vai bạn: “Hay a! Nhưng sao không vẽ phong cảnh như bức trước? Bức đó dễ nhìn hơn.” Người thứ ba là người lạ mặt. Họ lướt qua, dừng lại ba giây, chụp ảnh, rồi hỏi: “Bán bao nhiêu? À, đắt vậy? Thôi để tôi nghĩ lại.” Người thứ tư không nói gì. Họ chỉ đứng xa, khẽ cười – một nụ cười mà bạn không biết là chê hay khen, nhưng nó theo bạn về nhà.

 Ngu Yên

I. Bối cảnh lịch sử và cuộc khủng hoảng triết học Phương Tây

Để hiểu tại sao Martin Heidegger được coi là một trong những triết gia vĩ đại nhất thế kỷ 20, chúng ta phải trước tiên hiểu bối cảnh triết học mà ông xuất hiện. Đầu thế kỷ 20 đánh dấu một thời điểm khủng hoảng sâu sắc trong triết học phương Tây. Các hệ thống triết học vĩ đại của thế kỷ 19 – từ chủ nghĩa duy tâm Đức của Hegel đến chủ nghĩa thực chứng của Comte – dường như đã cạn kiệt khả năng giải thích thực tại.

 (Viết khi đọc tác phẩm: Philosophy of the Arts của Gordon Graham. Routledge Taylor & Framds Group ấn hành 2005)

Ngu Yên

Nếu có một ngày nào đó bạn được mời đến Viện Chẩn đoán Cảm xúc Nghệ thuật Quốc tế, xin đừng ngạc nhiên khi thấy trước cửa viện là một cái bảng gắn đèn neon nhấp nháy dòng chữ: “Nghệ thuật không đau. Chỉ hơi buốt sự thật.” Bảng này là do một bệnh nhân cũ tặng – một nhà phê bình nghệ thuật từng nghĩ rằng mình hiểu hết nghệ thuật, cho đến khi bị đưa vào phòng chụp X-quang tinh thần và phát hiện trong đầu mình không phải cảm xúc mà là… bụi ý niệm bám dày nhiều lớp.

 Ngu Yên

Nguồn ảnh: Mohamed Hassan / Pixabay

Ở thế kỷ 21, người ta vẫn thấy Simone de Beauvoir – hay ít nhất, một phiên bản tái sinh của bà – đi lại giữa Paris, bụng bầu to tròn như trái đất. Bà mang thai suốt từ 1949, năm Le deuxième sexe ra đời, cho đến nay. Đứa con chưa ra đời, nhưng tư tưởng của bà thì đã kịp xuất bản, tái bản, phân phối, dịch thuật, chỉnh sửa, gán hashtag và trở thành sticker dán trên laptop của sinh viên nhân văn toàn cầu.