Thọ Nguyễn

Asger Jorn (1914–1973) không phải là ngọn núi lớn của nghệ thuật châu Âu hậu chiến, nhưng ông lại giống một khe nứt bất ngờ trên mặt đất: hẹp, gai góc, khó đi qua. Từ CoBrA cho tới Situationist International (SI), Jorn luôn hiện diện như một nhân vật phức tạp. Cũng có thể chính sự hiện diện ấy khiến không ít người ở Việt Nam, trong vòng ba năm trở lại đây, đã vội vàng gán ghép tên ông với “Nghệ thuật tình huống” hoặc “Hội họa tình huống”.

 Thọ Nguyễn

Bài viết nhiều kỳ Asger Jorn - bóng ma của cái đẹp dưới thời tư bản muộn và AI của Nguyễn Quốc Chánh (NQC) về Asger Jorn và Situationist International (SI) là một ví dụ hiếm hoi gom đủ các lỗi cơ bản mà người viết về nghệ thuật thường vấp khi thiếu nền tảng: dịch thuật tùy tiện, không nắm nghĩa gốc của khái niệm; trộn lẫn giữa chiến lược xã hội và thủ pháp mỹ thuật; gán ghép cho nhân vật lịch sử những câu nói chưa bao giờ tồn tại; và nhầm lẫn cả tác giả tác phẩm, dẫn đến một “hồ sơ” sai từ nội dung đến hình ảnh. Điều đáng nói là những lỗi này không xuất hiện rời rạc, mà kết nối thành một chuỗi logic giả, dựng lên một hệ thống tưởng như chặt chẽ nhưng thực chất dựa trên nền móng sai lệch.

 Thọ Nguyễn

Tình thế – chứ không phải “tình huống” – là khái niệm trung tâm trong tư tưởng của Situationist International (SI), một phong trào có ảnh hưởng sâu sắc đến triết học, chính trị và nghệ thuật hậu chiến châu Âu. Việc dịch sai từ khóa situation thành “tình huống”, cùng với xu hướng giản lược SI thành một phong trào nghệ thuật, không chỉ làm sai lệch bản chất tư tưởng của họ mà còn gây hiểu nhầm trong các thực hành sáng tạo đương đại.

Đặc biệt, khi những thuật ngữ như “nghệ thuật tình huống” được sử dụng để mô tả hoạt động của họa sĩ Asger Jorn – một trong những người sáng lập SI – thì sự ngộ nhận ấy cần được làm rõ: Không có khái niệm nào được gọi là “nghệ thuật tình huống” trong tư tưởng hoặc lịch sử của Situationist International.

 Thọ Nguyễn

Trong bài viết “Bùi Chát và nghệ thuật của sự đang trôi: Phiêu du giữa tự do và khoảng trống về ý niệm”, Tobi Trần với danh nghĩa là “giám tuyển độc lập” đã đưa ra hàng loạt bình luận ngụy biện, cảm tính và sai lệch nghiêm trọng về mặt khái niệm. Trung tâm của sai lầm đó – cũng là bằng chứng rõ nhất cho tư duy phê bình vô tội vạ của Tobi – chính là việc anh ta không hề phân biệt nổi hai khái niệm cơ bản: ý tưởng (idea) và ý niệm (concept). Đây không phải lỗi nhỏ. Sai lầm nền tảng này đã làm lệch lạc toàn bộ chuỗi phê phán của anh ta, từ cách sử dụng ngôn ngữ, phương pháp luận cho đến việc thẩm định và đưa ra kết luận.