Dương Thắng

Đọc Michel Serres “CÔ BÉ NGÓN TAY - Tính Nhân Văn Trong Thời Công Nghệ Số”, Sao Bắc Media và NXB Văn Học ấn hành, 4/2021 – với sự hỗ trợ của Viện Pháp tại Hà Nội.

Đây quả là một lời trấn an rất xác đáng về mối lo của nhân loại về "hiểm hoạ AI".  

 Dương Thắng

Trên phần mộ của nhà triết học, nhà thơ Paul Valery đã viết lời đề từ như một bản tổng kết các thành tựu triết học của Bergson như sau: “Trong khi phần lớn các nhà triết học, kể từ thế kỷ XVIII, chịu ảnh hưởng nặng nề của các quan niệm cơ học - vật lý thì thật may mắn người anh em nổi tiếng của chúng ta đã dâng hiến đời mình cho triết học và các khoa học của cuộc sống. Sinh học đã khích lệ ông. Ông nghiên cứu tỷ mỷ cuộc sống và đã hiểu rõ nó, đã nhận thức nó như là tác nhân của tinh thần. Trong sự quan sát ý thức của bản thân, ông không ngần ngại đi tìm các luận cứ làm sáng tỏ những vấn đề tưởng chừng không bao giờ được giải quyết. Ông có một công lao to lớn với sự phát triển lý tính của nhân loại nhờ vào việc phục hồi và bảo vệ trực giác là cái trực tiếp gần với bản chất của chúng ta. Vai trò đích thực của triết học là hướng tư duy vào bản thân mình Nỗ lực này đòi hỏi người muốn mô tả nó phải có một cách tiếp cận đặc biệt thậm chí phải sáng tạo ra một phong cách trình bày đặc biệt để có thể thích hợp cho mục đích đó. Bởi vì ngôn ngữ bao giờ cũng nhanh chóng cạn kiệt đi khi tiếp cận với nguồn gốc của mình. Toàn bộ sức mạnh thiên tài của Bergson đã bộc lộ ra chính là ở chỗ này”.

 Dương Thắng

Tính dục luôn là chủ đề luôn gây tò mò và tranh cãi trong xã hội. Trong nhiều thế kỷ, con người đã tìm cách hiểu và kiểm soát tính dục của mình thông qua việc nhờ cậy đến tôn giáo hoặc y học. Tuy nhiên, phải đến thế kỷ 19, tính dục mới trở thành đối tượng nghiên cứu khoa học với sự ra đời của ngành tính dục học.

Dương Thắng

Cuốn sách cuối cùng của Linda Lê De personne je ne fus le contemporain (Những người mà tôi không cùng thời, 2022) được viết ra để tưởng niệm hai nhân vật lịch sử lỗi lạc: Hồ Chí Minh và Osip Mandelstam (cuốn này mình đã đọc và cũng đã dịch được già nửa rồi).

Bên cạnh cái tên Hồ Chí Minh rất quen thuộc với những người Việt Nam thì cái tên Osip Mandelstam lại khá là xa lạ. Vậy Osip Mandelstam là ai?

 Dương Thắng

1. Một trong những ý kiến phổ biến về Phật giáo mà chúng ta thường nghe thấy đó là khẳng định rằng việc giác ngộ về Phật giáo không liên quan gì đến lý thuyết, khái niệm, lập luận hay thảo luận… Nhưng chỉ cần tiến hành những khám phá đơn giản về lịch sử và quá trình tiến hóa của Phật giáo là có thể thấy ngay rằng những ý kiến kiểu như vậy là rất không xác đáng và gây mất phương hướng.

 Rory O’Sullivan, tiến sĩ triết học cổ điển tại Trinity College de Dublin, https://aeon.co/essays/the-tragic-life-and-principled-politics-of-tran-duc-thao

Dương Thắng chuyển ngữ và đặt lại tiêu đề.

(Cám ơn bạn Arlette Quỳnh-Anh Trần đã nhiệt tình giới thiệu cho tôi bài viết này)

 NHẠC ĐUỔI

Người dịch: Dương Thắng

Đôi lời giới thiệu: Gabriel Josipovici, tác giả của bài thơ-văn xuôi (không có chấm phảy) dưới đây sinh tại Nice vào năm 1940 trong một gia đình có gốc gác Nga-Ý và Rumani - Địa Trung Hải. Trải qua thời thơ ấu trong chiến tranh thế giới thứ II ở vùng núi Aples, từ 1950-1956 ông theo học ở Victoria College du Caire trước khi nhập cư vào nước Anh cùng với mẹ mình. Ông giảng dạy ở Đại học Tổng hợp Sussex (Brighton) từ 1963 đến 1998. Tiểu thuyết gia, tác giả truyện ngắn, kịch tác gia. Bốn tác phẩm của ông đã dịch ra tiếng Pháp: Deuxième personne à la fenêtre – Introduction à Maurice Blanchot (Kẻ thứ hai bên của sổ-nhập đề về Maurice Blanchot). NXB Ulysse Fin de siècle, 1988. Ngược sáng- Bộ ba của Pierre Bonnard (Contre-jour: Triptyque d’après Pierre Bonnard). NXB Gallimard, 1989. Moo Pak, NXB Quidam, 2011. Tất cả trôi đi (Tout passe), NXB Quidam, 2012. Là cộng tác viên của Time Literary Supplement, Gabriel Josipovici cũng là một nhà văn, một nghệ sĩ thử nghiệm hàng đầu. Những tác phẩm mới nhất của ông in bằng tiếng Anh: Heart’s Wings and other stories (NXB Carcanet Press, 2010), What Ever Happened to Modernisme (NXB Yale University Press, 2010).

 Dương Thắng

“Trăm năm tính cuộc vuông tròn

Phải dò cho đến ngọn nguồn lạch sông".

(Truyện Kiều)

1. Dưới cái tên “Trăm năm tính cuộc vuông tròn”, triển lãm mới đây của nghệ sĩ thị giác Doãn Hoàng Kiên đặt người xem vào một tình thế vừa hiển nhiên vừa bấp bênh: ai cũng nhận thấy “vuông” và “tròn” là những dạng thức cơ bản của thế giới khả thị (hình học sơ đẳng, ký hiệu tối giản, mô-típ trang trí), nhưng càng đi sâu vào không gian trưng bày của triển lãm, những cái “vuông–tròn” này lại biến thành một vấn đề hơn là một hình dạng. Ở đây, nó không còn chỉ là đối tượng của thị giác; nó còn là luật chơi, là nghi thức, là một cách “tính” (tính toán / tính sổ) để đo đạc khoảng cách giữa hỗn độn và trật tự, giữa ngẫu nhiên và tất yếu, giữa vết tích cá nhân và bộ mã chung mà cộng đồng có thể đọc được. Từ một trong những đối tượng khả thị khá quen thuộc, “vuông-tròn” của Doãn Hoàng Kiên nhanh chóng trở thành một lời thách đố khi chúng ta muốn đưa nó nhập vào cõi của những thứ “khả niệm”.

 (Đọc Biện hộ cho trí thức của Jean-Paul Sartre)

Dương Thắng

“Giá trị lớn nhất của Biện hộ cho trí thức là nó không định nghĩa trí thức như một danh hiệu, mà như một chức năng, một quá trình, một thái độ. Đó là thái độ của sự tự vấn không ngừng, sự can đảm vượt qua lĩnh vực chuyên môn để can dự vào các vấn đề chung, và lòng trung thành với sự thật trước mọi áp lực.”

(Bùi Văn Nam Sơn, "120 năm Jean-Paul Sartre (1905-2025) – Từ biện minh cho sự hiện hữu đến biện hộ cho trí thức: một khao khát làm người". Trong Jean-Paul Sartre, Biện hộ cho trí thức, Phạm Anh Tuấn và Đinh Hồng Phúc dịch, Công ty TNHH Sách Thật – Nxb Hội Nhà văn, 2025, tr. 28)

 Dương Thắng

1. Các diễn ngôn thù nghịch với văn chương cung cấp cho chúng ta những dữ kiện quý giá không gì thay thế được, bởi bên cạnh việc chúng là những diễn ngôn “chống lại” văn chương thì chúng cũng là những diễn ngôn “về” văn chương: dù cho ngớ ngẩn đến đâu chúng vẫn cho thấy những vấn đề mà văn chương phải đối đầu, những kỳ vọng mà văn chương khơi dậy, những nỗi thất vọng mà văn chương gây ra. Các nhà nghiên cứu lịch sử văn học hay phê bình văn học thường có xu hướng quá dễ dàng bỏ qua những diễn ngôn phủ định ấy với lý do chúng quá tầm thường và ngớ ngẩn, chí ít thì chúng cũng ở bên ngoài đối tượng nghiên cứu của họ. Thế nhưng chính điều đó, theo tôi lại làm cho chúng trở nên đáng quan tâm.

 (Đọc Cái Ác – Một thách thức đối với triết học và thần học của Paul Ricœur)

Dương Thắng

Từ những công trình đầu tiên nhằm xây dựng một hiện tượng học của ý chí cho đến bản thảo cuối cùng còn dang dở về cái chết, Paul Ricœur đã liên tục suy tư về vấn đề Cái Ác. Thế nhưng trong đời sống riêng tư, một thử thách khủng khiếp đã giáng xuống ông: cái chết tự sát của một người con trai. Trong một tác phẩm mang tính tự truyện ông đã viết: “Ít ngày sau […] cú sét đánh đã giáng xuống và rạn nứt toàn bộ đời sống chúng tôi: vụ tự sát của người con trai thứ tư […]. Tôi tìm được chút nương tựa ở một tiểu luận mà tôi đã viết vào mùa thu trước đó và được xuất bản không lâu sau tấn bi kịch này; tiểu luận có tựa đề Cái Ác – Một thách thức đối với triết học và thần học… trong đó tôi đã cố gắng diễn đạt những nghịch lý do Cái Ác đau khổ khơi lên và vốn bị các lý thuyết thần học che khuất; trong văn bản này, ở phần kết, tôi đã phác họa những chặng đường của một sự chấp thuận và của một thứ minh triết. Thật bất ngờ sau biến cố cá nhân ấy, tôi bỗng nhận ra rằng bản thân mình là người đầu tiên cần tiếp nhận những suy tưởng quyết liệt ấy”.

THƠ NGẮN

VÔ ĐỀ 1

Hà nội lệ hoen trong chiếc lá thu tàn. Hà nội thẫn thờ bó gối ngồi bên sông Hồng nghẹn ngào trôi một nghìn năm tủi nhục.
Gươm đã gẫy, ngựa chiến đã gục, quăng áo bào ra xa ta ngẩng đầu biệt từ con đại bàng kiêu hãnh cuối cùng đang vỗ cánh bay về Phương Nam ấm áp.

 Hagi Kenaan, Le Langage comme proximité. Tạp chí Europe, 11-12/2011 (số chuyên đề về Emmanuel Levinas)

Dương Thắng dịch

L’éthique est une optique. (Đạo đức là một quan điểm)

Emmanuel Levinas. Totalité et Infini (Toàn thể và vô hạn)

Mireille Sacotte – tác giả bài viết L’œuve de Saint-John Perse – là Giáo sư Danh dự tại Đại học Sorbonne Nouvelle Paris III, chuyên gia về Jean Giono, Romain Gary và Saint-John Perse cũng như về văn học Pháp ngữ vùng Caribe. Bài viết này được đăng trong  Les Prix Nobel de Littérature (Những giải Nobel văn chương, tr. 647-tr. 660), NXB L’Alhambra.

Dương Thắng chuyển ngữ

 Dương Thắng

Vài lời phi lộ: Cách đây không lâu, trên mạng đã nổ ra những cuộc tranh luận quyết liệt xung quanh phim Mưa đỏ. Tranh luận giữa các cựu chiến binh đã từng tham gia trận chiến thành cổ Quảng Trị với các nhà làm phim, giữa các cựu chiến binh từ hai phía, thậm chí là giữa những người đã từng ở cùng một bên tham chiến. Họ đưa ra những lời chứng hoàn toàn trái ngược nhau và luôn quyết liệt không chấp nhận cái “sự thật lịch sử” mà đối phương đưa ra.

 Maurice Nadeau, Jacques Prévert ou l’avènement de la poésie matérialiste, in trong cuốn Serviteur!, NXB Albin Michel, 2002.

Dương Thắng chuyển ngữ

 Ảnh chân dung Jacques Prévert

Điều gây ấn tượng mạnh nhất ở Prévert là sức mạnh toàn năng của các sự kiện, sự việc, các mẩu tin vặt vãnh, các giai thoại. Những bài thơ của ông lấy cảm hứng từ những gì đích thân ông nhìn thấy, chạm vào, lắng nghe và thông thường nhất chỉ là những mô tả, không phải là những mô tả trạng thái tâm hồn hay suy tưởng mà là những hiện tượng của thực tại được các giác quan của ông nắm bắt và thực sự đang tồn tại sống động xung quanh ông.

 (Đọc Ngẫu Hứng Suy Tư và Bến Thi Ca của Thiền Zen Paul Vân Thuyết)

Dương Thắng

*

1. Tại sao cần suy tư về “ý nghĩa của thơ”? Trong một thời đại mà việc thương mại hóa các phương thức truyền thông khiến con người gặp muôn vàn khó khăn khi suy nghĩ về ý nghĩa đích thực của các diễn ngôn thì một phản tư về thơ luôn có thể gợi mở ra những chỉ dẫn nền tảng cho việc nhận diện “hiện‑hữu‑trong‑thế‑giới”, một lối hiện hữu chỉ có trong giao tiếp giữa người với người. Con người là hữu thể của ngôn từ; và Thơ, như triết gia Heidegger đã nói, là “ngôi nhà của Hữu thể”. Chúng ta truy tìm về ý nghĩa của thơ bởi lẽ nó dẫn dắt ta tới một chiều kích thiết yếu của hiện‑hữu‑trong‑thế‑giới: ước vọng được hiện hữu.

 Dương Thắng

I. THUYẾT NHÂN VỊ RA ĐỜI ĐỂ CHỐNG LẠI “PHI NHÂN HÓA”

Trong nửa đầu thế kỷ XX, các nhà sử học đều có chung một nỗi ám ảnh về sự khủng hoảng của nền văn minh phương Tây, họ lo sợ rằng nền văn minh này có thể tự hủy diệt trong một cuộc tự sát thảm khốc hoặc sẽ rơi vào một tình trạng thoái hóa, khi mà những cỗ máy sẽ thay thế cho con người cùng với những khát vọng cao cả của họ, khi mà xã hội sẽ ngày càng trở nên “phi nhân hóa”. Đó cũng là nỗi lo âu lớn nhất của triết gia Công giáo người Pháp – nhà xã hội dân chủ Emmanuel Mounier (1905-1950), ông tin rằng nền văn minh hiện đại phương Tây, một nền văn minh “tư sản và cá nhân chủ nghĩa” đang lao nhanh xuống cái hố thẳm có tên gọi là “phi nhân hóa”.

 Matei Vişniec

Dương Thắng dịch từ tiếng Pháp (Mot, tạp chí Europe, số 1000. 8-9/2012, tr. 144)

 Dương Thắng

1. Đã hơn một trăm năm trôi qua kể từ ngày Karl Popper ra đời, và hơn sáu mươi năm kể từ lần xuất bản đầu tiên, Xã hội mở và những kẻ thù của nó vẫn luôn được coi là một cuốn sách lớn của thế kỷ 20, một cuốn sách dường như có vẻ quen thuộc ngay cả với những người chưa đọc nó. Sau sự sụp đổ của mô hình Liên bang Xô viết, hệ thống quan điểm của Popper dường như đã “ca khúc khải hoàn”, tuy nhiên cuốn sách vẫn luôn luôn đáng để chúng ta đọc lại: cuộc đấu tranh giữa lợi ích của nhà nước và lợi ích của cá nhân – và xu hướng dịch chuyển về mô hình một “xã hội khép kín” – vẫn đang tiếp tục ngay cả ở các quốc gia được cho là dân chủ và cởi mở nhất, trong khi chủ nghĩa lịch sử (đối tượng bị Popper lên án mạnh mẽ) vẫn tiếp tục nhận được sự ủng hộ rộng rãi.