Trong những ngày này, thơ Văn Cao tưởng như gợi lên chỉ một thời đã xa.

Mà không!

Văn Việt

Phạm Đình Trọng

Mẩu chuyện nhà thơ Phác Văn (1932 – 1996), cán bộ phòng Văn hoá Văn nghệ quân đội, Tổng cục Chính trị kể về Văn Cao từ thời tôi còn làm báo binh chủng Thông Tin ở Hà Nội trước khi khoác ba lô vào mặt trận phía Nam đến nay vẫn còn nguyên trong trí nhớ của tôi. Chuyện rằng:

Buổi sáng có ông cán bộ vụ Đối ngoại bộ Văn hóa đến nhà Văn Cao báo tin sẽ có đoàn nhạc sĩ Liên Xô đến thăm nhà tác giả Quốc ca Việt Nam. Buổi chiều ông cán bộ đó cho xe ba gác chở đến nhà Văn Cao bộ salon bọc nhung sang trọng kê vào chỗ bộ bàn ghế tiếp khách gỗ tạp mộc mạc của Văn Cao. Sáng hôm sau Văn Cao tiếp đoàn nhạc sĩ Liên Xô ở bộ salon đó thì ngay buổi chiều bộ salon nhung lại được chở đi.

Tạ Duy Anh

May ra chỉ có bác Lại Nguyên Ân cho được câu trả lời chính xác đâu là di cảo cuối cùng của Văn Cao. Còn với tôi, đó rất có thể là bài thơ "Một đồng chí của tôi".

Người cung cấp bản thảo là nhà thơ Thụy Kha. Khi biên tập (lúc này tôi đã bị truất quyền đứng tên Tạ Duy Anh vào các ấn phẩm xuất bản do tôi biên tập, theo quy định của Luật xuất bản 2013 và nó khiến xảy ra những chuyện bi hài xin kể sau), thực lòng tôi cũng thấy ngần ngừ, không phải lo cho mình, mà ngại thay cho lãnh đạo NXB lúc ấy là nhà thơ Trần Quang Quý. Nhưng rồi tôi nghĩ có thể đây là cơ hội hiếm hoi để bài thơ đến với công chúng qua "cổng chính".

Đầu tháng 5/1957, khi báo VĂN của Hội Nhà văn Việt Nam bắt đầu ra mắt, nhà thơ, nhạc sĩ VĂN CAO là một trong những cộng tác viên khá tích cực.

Năm đó ông công bố bài tiểu luận “Một vài ý nghĩ về thơ” trên Tạp chí Văn Nghệ của Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Việt Nam (s.3, tháng 8/1957) nên đã có mặt và phát biểu tại nhiều buổi thảo luận về thơ của Câu lạc bộ Hội Nhà văn.

Ông cũng gửi một số sáng tác thơ cho tòa soạn VĂN và có hai bài được đăng trong năm 1957: bài “Gửi mẹ”, (Văn, s. 7), và “Những nét mặt” (Văn, s. 33).

Gần đây nhân xem lại tập thơ LÁ (Nxb. Tác phẩm mới, 1988) và tập TÁC PHẨM THƠ (Nxb. Hội nhà văn, 2013), – hai ấn phẩm sách thơ duy nhất của Văn Cao tính đến nay –, tôi thấy có bài “Gửi mẹ”, nhưng không thấy có bài “Những nét mặt”.

Vì vậy xin chép đưa đăng lại, cung cấp tới bạn đọc, bạn văn.

LẠI NGUYÊN ÂN

Lại Nguyên Ân: Đầu tháng 5/1957, khi báo VĂN của Hội nhà văn Việt Nam bắt đầu ra mắt, nhà thơ, nhạc sĩ VĂN CAO là một trong những cộng tác viên khá tích cực.

Năm đó ông công bố bài tiểu luận “Một vài ý nghĩ về thơ” trên Tạp chí Văn Nghệ của Hội Liên hiệp VHNTVN (s.3, tháng 8/1957) nên đã có mặt và phát biểu tại nhiều buổi thảo luận về thơ của Câu lạc bộ Hội nhà văn.

Văn Cao

NHÀ THƠ – NHẠC SĨ NGUYỄN TRỌNG TẠO NÓI VỀ BÀI THƠ CỦA VĂN CAO:

Bảo tàng lịch sử quốc gia Việt Nam vừa trưng bày triển lãm về “Cải cách ruộng đất 1946-1956”, để chứng minh là cuộc cải cách đúng đắn vì “dân cày có ruộng”. Bây giờ hàng triệu dân cày đâu còn ruộng nữa, thì sao? Thật trớ trêu cho câu chuyện đang cố vùi đi, lại bới lên như một niềm tự hào?

ANH HÙNG CA

Mắt sáng ngời lên như ánh dương,

Rượu hồ, da đỏ, khách ly hương.

Thiên bôi đối ẩm nhìn quan ải:

Quằn quại cờ bay trong gió sương.

Nguyễn Trọng Tạo

Văn Cao, 1993 - Ảnh: Nguyễn Đình Toán

NTT: Giữa quá nhiều bất trắc cuộc đời, tiếng thơ Văn Cao chẳng bao giờ đổi giọng. Chữ nghĩa của ông như được viết ra từ ngòi bút kim cương chứ không phải bút lông bút sắt. Và khi tiến hành chọn bản thảo tập thơ Lá, Văn Cao rất vui lòng ủy thác cho Nguyễn Thụy Kha, Thanh Thảo và tôi tuyển chọn. Hầu như ông hoàn toàn yên tâm về việc đó. Ông nói: “Ba thằng mày bảo được là được!”. Dù là trong thời kì “đổi mới” rất mạnh mẽ, chúng tôi vẫn thấy ông có một bài thơ mà nhà xuất bản khó lòng chấp nhận, đấy là bài Đồng chí của tôi viết năm cải cách ruộng đất (1956). Bài thơ tràn đầy lòng tin vào chủ nghĩa xã hội mà cảnh tỉnh những sai lầm của hiện tại, nó là tiếng lòng thống thiết của người cộng sản bị xử bắn oan gửi tới các đồng chí của mình. Không trung thực với Đảng, không có lòng can đảm của một đảng viên, không chan chứa một trái tim nhân đạo… không thể viết được một bài thơ rớm máu như thế. Nhưng 30 năm và hơn thế nữa, nó vẫn chỉ là bài thơ của riêng ông. Chúng tôi biết điều đó, và đề nghị ông “để lại”, ông đồng ý ngay. Đầu năm 1995 này, tôi nhắc lại với ông bài thơ ấy, và thấy đã đến “thời” bài thơ có thể in được rồi, nhưng ông nói sau khi nhấp một ngụm rượu: “Thôi, cứ để sau khi mình chết rồi in cũng chưa muộn”. Ngày ông qua đời, tôi bỗng mở sổ tay xem lại bài thơ ấy, và tôi đã khóc.