Lời nói đầu

Trên mặt báo này, chúng tôi đã giới thiệu bốn tạp chí phổ biến khoa học của người Việt trong thời kỳ Pháp thuộc, chính xác là trước Cách mạng tháng 8.1945. Bài viết kỉ niệm 100 năm ngày ra đời của tờ đầu tiên trong số đó, với đường dẫn về các bài giới thiệu từng tạp chí, đã nhấn mạnh hoài bão chung của những người chủ trương các tạp chí này: làm sao để những kiến thức khoa học của thời đại – hoàn toàn xa lạ với xã hội Việt Nam thời đó – được phổ biến rộng rãi và được đông đảo dân chúng tiếp nhận. So sánh lực lượng với Pháp, đây hiển nhiên là một yêu cầu thiết yếu của cuộc đấu tranh giành độc lập, đồng thời cũng là nền tảng cho những thay đổi cần thiết về cuộc sống xã hội, từ kinh tế quốc phòng tới các hoạt động văn hoá, giáo dục... trong công cuộc giữ gìn độc lập, phát triển đất nước mai sau. Thực ra, nói "hiển nhiên" là với cái nhìn của ngày hôm nay chứ ở nửa đầu thế kỉ 20 không phải ai cũng thấy cái "yêu cầu thiết yếu" ấy, và theo thiển ý, hoàn toàn không thừa khi nhấn mạnh vai trò tiên phong của những người chủ trương các tạp chí nói trên trong nỗ lực phổ biến khoa học vào xã hội Việt Nam.

Nhưng thời thế không cho phép họ đi xa hơn. Chiến tranh Thế giới lan tới Đông Dương. Và khi chiến tranh kết thúc, sự ngoan cố của các chính quyền Pháp muốn tiếp tục chế độ thực dân trên đất nước ta, dẫn tới cuộc Kháng chiến 9 năm 1945-1954. Rồi Hiệp Định Genève tiễn người Pháp ra đi, tạm chia đôi đất nước trong khi chờ đợi cuộc tổng tuyển cử được dự trù sẽ tiến hành hai năm sau. Hai năm "tạm thời" ấy rồi sẽ kéo dài hơn hai mươi năm, với nhiều lý do khác nhau mà sự phân tích không thuộc phạm vi của loạt bài viết này.

Trong hai mươi năm chia cách ấy, ở cả hai miền, những "trí thức khoa học" đều nỗ lực tiếp tục công việc của mình, ở các trường đại học, các viện nghiên cứu, các bệnh viện, xí nghiệp, v.v. Về mặt phổ biến khoa học tới quần chúng rộng rãi thông qua các cơ quan báo chí, rất tiếc chúng tôi không đủ dữ liệu để có thể viết về những gì đã được thực hiện ở ngoài Bắc (dù có biết tới một Tạp chí Khoa học kỹ thuật của Viện Khoa học Việt Nam những năm 1960). Bài viết này, về một tập san xuất bản ở Sài Gòn trong những năm 1957-1973, do đó sẽ là bài cuối cùng (ít ra trong trước mắt) về những tờ báo phổ biến khoa học của người Việt trước năm 1975. Sau đó, là đất nước độc lập, thống nhất, một thời kỳ khác mở ra...

Thật ra, do quan hệ gia đình (cụ thân sinh là một nhân vật chủ chốt của tập san, trong bài sẽ nói rõ hơn), người viết đã biết về tập san này từ lâu, nhưng khi nghĩ tới viết về nó (cụ thể là khi tưởng niệm 20 năm ngày cụ qua đời) thì mới biết đứa con tinh thần của cụ để lại sau khi di tản năm 75 hiện không biết lưu lạc nơi đâu. May mà một người quen giới thiệu mạng lưới Worldcat kết nối những thư viện trên thế giới, qua đó được biết Thư viện trường Đại học Cornell (bang NY, Hoa Kỳ) có một bản đã đóng thành sách của tập san này. Gia đình ở bên Mỹ liền tiến hành mượn về (qua hệ thống liên thư viện) và sao chụp (scan) lại toàn bộ. Nhưng, vậy mà chưa phải vậy! Bộ sưu tập của Cornell rút cục còn thiếu nhiều số (nguyên năm 1962 và vài số khác). Hỏi bạn bè ở trong nước, hi vọng có mối từ Thư viện Khoa học tổng hợp Thành phố HCM (TVKHTHtpHCM), mà tiền thân là Thư viện Trung ương của Việt Nam Cộng hoà, nơi trên nguyên tắc là lưu trữ (theo chế độ lưu chiểu) các ấn phẩm trong nước, nhưng cũng phải qua nhiều lần mới tìm được người nhận vào Thư viện này tìm kiếm (các tư liệu thời VNCH còn thuộc diện "hạn chế người đọc"). Kết quả là Thư viện này cũng chỉ có của tập san này các năm 57-58, 62-63 và 64-65 (đóng thành 3 tập), và sau khi được Thư viện cung cấp bản scan của 7 số năm 1962, cuối cùng chúng tôi vẫn chưa có đầy đủ tập san trong tay (thiếu các số 23, 26, 52 và 68). Người bạn làm môi giới với TVKHTH tpHCM cũng đã có nhã ý đi một vòng các nhà sách cũ ở TPHCM, và hỏi thêm bạn bè ở các thư viện ngoài Hà Nội nhưng không thấy tăm hơi nào khác. Trước tình hình vô vọng đó, người viết quyết định, thiếu còn hơn không, vẫn cho ra mắt bạn đọc bài viết này, mong rằng nó không đến nỗi vô ích - và biết đâu, một bạn đọc trong hay ngoài nước tình cờ tìm được các số thiếu nói trên!

Vả chăng, đây cũng chỉ là một bài báo, giới thiệu một tập san, và cũng như các bài viết về 4 tạp chí đã nhắc tới trên kia, nó không có tham vọng là một công trình nghiên cứu đầy đủ về loại hình báo chí còn rất ít được quan tâm tới hiện nay: các tạp chí chuyên về phổ biến khoa học tới đông đảo quần chúng nói chung, và về tạp chí này nói riêng. Một nghiên cứu cần thiết, theo thiển ý, nhưng đó lại là câu chuyện khác.

Cuối bài, bạn đọc có thể xem mục lục toàn bộ của tập san (trừ các số 23, 52 và 68^(*)- tuy thiếu số 26 trong hai Thư viện nói trên, nhưng mục lục của số này được in trong tổng mục lục của năm 1961) trong hai tệp Excel, một theo tên tác giả, một theo thứ tự ngày tháng. Nếu bạn muốn đọc bản pdf các số báo của hai thư viện nói trên (đây là pdf hình ảnh, chưa qua xử lý "OCR"), xin vào địa chỉ Drive này:

https://drive.google.com/drive/folders/1cRluK3tO4HesOGsKLrNTPLyH42uGb3ze

HDT

(*) Số 68 này được nói tới trong Lời mở đầu của Số đặc biệt về Kỹ nghệ VN, tháng 8 năm 1972. Tuy nhiên, số đặc biệt này không được đánh số, cũng như Số đặc biệt về Nông nghiệp, tháng 8.1973. Trong hai bản Mục lục ở cuối bài, để tiện sắp xếp, chúng tôi đã cho hai số đặc biệt này các số 69 và 70.

Lời nói đầu

Tạp chí Khoa học phổ thông là tờ tạp chí phổ biến khoa học thứ ba của VN tính theo thứ tự thời gian, như đã được giới thiệu trên các bài viết về hai tờ đầu: Khoa học Tập chí và Tạp chí Khoa học của nhà khoa học Nguyễn Công Tiễu. Tờ thứ tư, Báo Khoa học của các ông Nguyễn Xiển và Hoàng Xuân Hãn sẽ được giới thiệu trong một bài sắp tới.

Lẽ ra, bài viết này đã ra mắt bạn đọc từ gần hai năm nay nhưng con virut quái ác Covid-19 đã làm chậm lại mọi thứ! Nhưng trong cái rủi có cái may. Vì không thể tới Thư viện quốc gia Pháp (BNF) trong nhiều tháng, người viết đã nghe theo chỉ dẫn của một người bạn là nhân viên của BNF, viết thư đề nghị với Thư viện số hoá mấy tạp chí này, và sau nhiều lần thư đi, thư lại, đã được Thư viện đồng ý. Tiếp theo là nhiều tháng chờ đợi ban kỹ thuật của Thư viện tiến hành công việc (trong điều kiện đại dịch chưa lui bước trên đất Pháp), và tin vui nhận được vào tháng 5.2021: cả ba tờ Tạp chí Khoa học, Khoa học phổ thông (*) và Báo Khoa học đều đã được số hoá, dưới hình thức ảnh sao chụp của từng trang, tuy còn bất tiện cho việc tìm kiếm thông tin nhưng lợi thế lớn là người đọc có thể, qua mạng Internet, đọc chúng từ nhà (còn tờ Khoa học Tập chí thì đã được số hoá từ trước đó). Như vậy, cả 4 tờ tạp chí phổ biến khoa học của Việt Nam thời thuộc Pháp (trước 1945) đều đã được số hoá, và bạn đọc có thể tìm xem chúng trên mạng https://gallica.bnf.fr/ của BNF.

Xin trân trọng cảm ơn Thư viện Quốc gia Pháp (**) và những người quản lý đầy tinh thần trách nhiệm của họ.

HDT

(*) Nhan đề của bài viết là Tạp chí Khoa học Phổ thông 1934-1942, vì vài năm sau Thế chiến thứ hai, những người chủ trương Tạp chí đã cho nó sống lại, mang cùng tên, từ tháng 6.1950 tới tháng 11.1958, nhưng bộ mới này của tạp chí vẫn chưa được đưa lên mạng, và dù sao cũng thuộc một giai đoạn lịch sử khác, người viết quyết định dành một dịp khác sẽ trở lại bộ mới của tạp chí này.

(**) Còn ở trong nước, theo Mai Thị Mỹ Vị (Tạp chí KHXH số 10 (254), 2019) thì tạp chí "còn lưu trữ đầy đủ 158 số tại Phòng đọc hạn chế của Thư viện Khoa học Tổng hợp TPHCM", cũng như tờ Khoa học Tập chí của ông Bùi Quang Chiêu. Tại sao một tạp chí phổ biến khoa học lại phải hạn chế bạn đọc? Trả lời câu hỏi đó chắc cũng là trả lời tại sao nước ta gần nửa thế kỷ sau khi chấm dứt chiến tranh vẫn ì ạch "chưa muốn phát triển", hay đúng hơn, cũng có phát triển nhưng phần lớn là trông cậy trên viện trợ và công nghệ nước ngoài. Nhưng đó lại là một vấn đề khác, ra ngoài phạm vi bài viết này.