Phạm Xuân Nguyên

(Tôi được tin ông mất khi đang dự một hội thảo khoa học quốc tế về văn học tại TPHCM. Báo "Tuổi Trẻ" đặt tôi viết bài ngay. Bài viết ngắn này được viết nhanh khi tôi bật nẩy trong đầu cái ý gọi Hữu Loan là "cây gỗ vuông màu tím". Mấy năm cuối đời ông, tôi đã mấy lần về thăm ông, có những khi còn đưa cả bạn bè ở Hà Nội và TPHCM cùng đi, tại ngôi nhà của ông ở quê Vân Hoàn (Nga Sơn, Thanh Hoá). Nay biết tin tỉnh Thanh có đặt một đường phố mang tên Hữu Loan trong một khu đô thị ở tỉnh lị và dân làng vừa sửa sang lại ngôi mộ ông ở quê, tôi đưa lại bài báo này để nhớ nhà thơ. - PXN).

 Phạm Xuân Nguyên

(Nhân bài viết mới của Nguyễn Thanh Sơn về tiểu thuyết Thuyền của Nguyễn Đức Tùng, tôi đưa lại bài viết một năm trước, khi tác phẩm này vừa in ra.)

 Phạm Xuân Nguyên

Thời mở cửa hội nhập, văn chương nước ngoài vào nước ta phong phú, đông đúc. Đặc biệt là văn chương hiện đại cùng thời. Những tác giả danh tiếng, những tác phẩm nổi tiếng, những nhà văn được các giải thưởng lớn danh giá trên thế giới, đều nhanh chóng có bản dịch xuất bản tại Việt Nam. Về sự cập nhật, ngang bằng với thế giới trong việc đọc tác phẩm thì người đọc nước ta không kém. Họ chỉ thiếu sự chỉ dẫn của các nhà phê bình nghiên cứu trong khi đọc văn chương nước ngoài. Trước đây mỗi bản dịch tiểu thuyết thường có một bài giới thiệu kỹ lưỡng nhà văn và tác phẩm để đầu sách của chính người dịch viết hay dịch kèm, hoặc bài tựa của một nhà nghiên cứu chuyên sâu viết. Bấy nay thì người đọc phải tự mình bước thẳng vào tác phẩm. Điều này cũng có cái hay, nhưng cũng có phần dở.

 Phạm Xuân Nguyên

Đó là tên một tác phẩm phi hư cấu mang tính tư liệu của văn hào Nga Fyodor Dostoevsky (1821/1881) viết trong khoảng thời gian 1860/1862 kể về thời gian ông bị lưu đày tại đảo Omsk ở Siberi (1850/1854). Trong đó Đốt kể những câu chuyện về số phận của các tù nhân thực sự mà ông đã gặp trong thời gian bị khổ sai, cũng như nhiều kiểu cách lời ăn tiếng nói mà ông nghe được từ các tù nhân và binh lính. Mỗi nhân vật trong tác phẩm này đều có những nguyên mẫu ngoài đời thực. Mặc dù có độ dài đáng kể nhưng nó thường được phân loại là “truyện vừa dưới dạng bút ký” (повесть в очерках). Nhưng Lev Tolstoy xếp nó vào số các tác phẩm của văn học Nga “không nằm vừa khuôn khổ tiểu thuyết, trường ca hay truyện vừa”. Nó được coi là khởi nguồn của văn xuôi Nga viết về nhà tù, là “một bút ký dân tộc học về một vùng đất chưa hề được biết đến” đối với công chúng thủ đô Nga hồi ấy. Trong sự nghiệp của Đốt, Ghi chép từ nhà chết và Ghi chép từ nhà hầm (Записки из подполья) có sự liên hệ về cách viết từ tên sách Ghi chép (Записки).

Sinh thời dịch giả Đoàn Tử Huyến (1950/2020) đã dịch tác phẩm này nhưng chưa xong. Em trai anh, Đoàn Tử Hoan, nhân làm cuốn sách về anh mình đã tìm thấy bản dịch Ghi chép từ nhà chết trong máy tính và chuyển cho tôi với ý muốn tôi tiếp tục công việc của anh Huyến dịch hết cuốn đó từ tiếng Nga. Tôi đã nhận lời. Nhưng mới rồi đọc FB của dịch giả Viên Minh thấy anh loan báo là đã dịch tác phẩm này của Dostoevsky từ tiếng Anh lấy tên Địa ngục trần gian và sách sắp ra. Thế cũng là mừng. Nhưng nếu có dịp tôi vẫn muốn hoàn chỉnh bản dịch của anh Huyến từ chính nguyên tác tiếng Nga Записки из мертвого дома của Đốt.

HN, ngày đầu tháng Hai Bính Ngọ (19/3/2026)

Sách tiếng Nga Ghi chép từ nhà chết in cùng Ghi chép từ nhà hầm.

Bản thảo dịch Ghi chép từ nhà chết của anh Đoàn Tử Huyến.

Bản dịch từ tiếng Anh sắp ra sách của Viên Minh: Ghi chép từ nhà chết = Địa ngục trần gian.

 Phạm Xuân Nguyên

(Đầu đề bài này không phải tôi muốn giật gân, mà vì tôi muốn đặt thẳng câu hỏi để bàn luận vấn đề.)

Trong tiểu thuyết “Nỗi buồn chiến tranh” (NBCT) có chi tiết Phương bị hãm hiếp trên chuyến tàu hoả đi cùng Kiên vào phía Nam. Những người phê phán cuốn tiểu thuyết dữ dội mấy ngày qua cho rằng tác giả đã mô tả vụ hãm hiếp này do bộ đội gây ra, vì thế họ đã cáo buộc và đòi xét xử nhà văn Bảo Ninh về tội đã xúc phạm đến quân đội nhân dân Việt Nam.

 Phạm Xuân Nguyên

 

Bài này tôi viết cho hội thảo Hoa Kỳ học tổ chức tại Huế năm 2008. Nay nhân tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh vừa được tôn vinh tại một cuộc bình chọn giải thưởng Văn học Nghệ thuật 50 năm của Bộ Văn hóa - Thể thao - Du lịch và có những ý kiến phê phán tác phẩm, đòi rút lại giải thưởng, tôi đưa lên lại bài này để thêm một lần nữa khẳng định giá trị của tác phẩm và tác giả.

 Phạm Xuân Nguyên

 

Diễn viên Đỗ Hải Yến và diễn viên Liên Bỉnh Phát cùng đoàn phim chào khán giả đầu buổi chiếu

 Bùi Mai Hạnh ghi lại

 

Cuộc thảo luận về tiểu thuyết Thuyền, dưới tiêu đề “Ngôn ngữ, nguồn cội và bạn đọc”, do nhà xuất bản Phụ Nữ tổ chức, hôm Chủ nhật ngày 17/8/2025, thu hút sự tham gia của gần 50 người. Buổi thảo luận trên Zoom kéo dài gần 4 tiếng, có chất lượng cao và mang lại nhiều giá trị, cho những người viết văn, đặc biệt cho người viết ở hải ngoại. Tất nhiên, cho cả các nhà nghiên cứu nói chung và cho bạn đọc yêu văn chương.

 Phạm Xuân Nguyên

Lê Thiết Cương

 

Nói rằng: Đó là một hoạ sĩ tài hoa đã tối giản cái sống và cái vẽ của mình để thành một tối giản Lê Thiết Cương riêng anh.

 Phạm Xuân Nguyên

Kính thưa các anh chị,

Tôi rất lấy làm tiếc đã không đến dự được cuộc ra mắt cuốn sách này của nhà kinh tế học Trần Văn Thọ. Lý do là trong buổi sáng nay (14/6/2025) cùng giờ này tôi bận làm MC cũng cho một cuộc ra mắt sách: tiểu thuyết Thuyền của nhà văn Nguyễn Đức Tùng ở Canada in ở trong nước, một tác phẩm viết về vượt biên và thuyền nhân (boat people) từ đó đặt ra vấn đề sự thật và ký ức. Hai sự kiện về sách có những sự trùng hợp ngẫu nhiên lý thú diễn ra rất gần nhau (52 Hai Bà Trưng và 36 Lý Thường Kiệt) mà ước gì tôi có thể phân thân để cùng lúc dự được cả hai. Nhưng người phàm thì không thể phân thân nên tôi đành khất cuộc này và xin viết ra vài lời cậy nhờ sư tỷ đồng Phạm là nhà kinh tế Phạm Chi Lan gửi đến anh Trần Văn Thọ và tất cả các anh chị có mặt.

Tôi đã đọc hết cuốn sách của anh Thọ. Sau đây là mấy ghi nhận ban đầu của tôi.

 Phạm Xuân Nguyên

Tôi nhớ mãi một bài báo đọc được trên tạp chí Bách Khoa trong quá trình tìm hiểu về văn học miền Nam trước 1975. Bài báo nói chuyện những địa danh ở miền Nam Bộ lại luôn mang tên người, những thôn ấp kênh rạch được gọi là xóm Ông Đồ, ấp Trùm Thuật, sông Ông Đốc, ngọn Ông Trang, rạch Biện Nhan, núi Bà Đen... Núi sông được gọi theo tên con người, mà lại là những người dân chân chất, bình thường, những con người chân lấm tay bùn, không phải những vĩ nhân, nhân vật lịch sử. Thật lạ lùng. Ở miền Bắc thì con người phải mượn tên sông núi để ghi danh mình như Tam Nguyên Yên Đổ, ông Tú Vị Xuyên, cụ Nguyễn Tiên Điền, còn trong Nam con người cho núi sông mượn tên mình trước bạ. Mới đọc đến đó tôi đã khoái quá. Nhưng tác giả chưa dừng ở đó. Trong Nam tên núi tên sông là tên người, nhưng người Nam lại rất lắm tín ngưỡng, thờ lắm thần, lập lắm đạo. Cớ sao vậy? Câu trả lời của tác giả chốt lại trong một từ: đất mới. Nam Bộ là miền đất mới, người Việt vào đó khai khẩn phải tự tạo ra tất cả mọi thứ cho cuộc sống của mình, từ tên gọi núi sông đến thần linh đạo giáo. Kết luận lại, tác giả gọi đó là “đất của con người”. Và đó cũng là tên của bài báo tôi đọc được. Toàn bài toát lên một sự ngợi ca con người Việt Nam đi mở đất, nối dài bờ cõi. Toàn bài chan chứa lòng yêu con người Việt Nam tràn trề sức sống và biết sống trong mọi hoàn cảnh, môi trường. Giọng văn như kể chuyện, một lối văn nói, khiến người đọc thấy gần gũi, chan hòa. Tôi đọc xong bài ngó tên tác giả thấy hai chữ Tràng Thiên. Ngày tháng ghi dưới bài viết là vào năm 1972.

 Phạm Xuân Nguyên

 

Nhà thơ Nguyễn Đình Thi sinh ngày 20/12/1924. Hội Nhà văn Việt Nam đã làm lễ kỷ niệm trăm năm sinh của ông vào đúng ngày (20/12/2024). Trước đó, ngày 12/11/2024, Khoa Văn học, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội, đã làm cuộc toạ đàm về ông mang tên: Nguyễn Đình Thi – “Bát ngát ánh bình minh”. Ngày 10/12/2024 hội thảo khoa học toàn quốc Di sản văn hoá, văn nghệ của Nguyễn Đình Thi cho hôm nay đã được Hội đồng Lý luận phê bình văn học nghệ thuật trung ương phối hợp cùng Thành uỷ Hà Nội và báo Nhân Dân tổ chức. Tôi có được mời tham dự một trong ba cuộc này và đã định viết bài đọc theo ý nói ở đây, nhưng nghĩ nói ra không khéo lại bị cho là "phá rối cuộc vui", nên thôi.

Phạm Xuân Nguyên

(Chiều nay ra mắt cuốn sách di cảo của nhà thơ Đặng Đình Hưng nhân 100 năm sinh của ông tại Nxb Hội Nhà Văn. Tôi được Giám đốc Nxb mời dự và phát biểu. Tôi đã viết sẵn một bài ngắn để đọc. Trước khi đọc tôi có nói: Với Trần Dần, Lê Đạt, những người cùng thế hệ Đặng Đình Hưng, tôi có thể nói miệng về họ vì đã ít nhiều hiểu thơ họ. Nhưng với Đặng Đình Hưng thì tôi phải viết ra để đọc vì tôi đang tìm hiểu thơ ông. Đây có thể là trường hợp hiếm hoi cho đến nay tôi làm vậy trong rất nhiều cuộc tôi đã làm MC sách, đã phát biểu trong những cuộc ra mắt sách.)

Phạm Xuân Nguyên

Sau 50 năm từ khi chiến tranh kết thúc (1975), thống nhất đất nước, và gần 40 năm đổi mới, quy mô nền kinh tế Việt Nam đang bước vào nhóm các nước có ngưỡng trung bình cao trên thế giới.

Còn văn học Việt Nam đang ở ngưỡng nào của thế giới?

Câu trả lời của tôi là: Ở ngưỡng thấp, dưới trung bình.

(Tham luận tại Đại hội Nhà văn Việt Nam lần thứ VI)

Hoàng Cát

 

Bản tham luận viết ở năm đầu thế kỷ XXI này cho thấy trách nhiệm của một công dân, khát vọng của một người sáng tạo ngôn từ, và cả sự hồn nhiên ngây thơ của một thi sĩ, ở nhà thơ Hoàng Cát. Nhưng anh đã nói thẳng thắn công khai đến điều kiện tiên quyết từ bên ngoài của công việc sáng tạo văn chương nghệ thuật. Không như nhiều người đến đại hội chỉ kêu ca việc này việc khác của Hội. Và như thế cố nhiên là bản tham luận này không được đọc tại đại hội nhà văn. Mà không biết nhà thơ có nộp nó cho chủ tịch đoàn đại hội hay không. Và Hội Nhà văn Việt Nam qua các kỳ đại hội có lưu lại các tham luận được đọc và không được đọc của các hội viên của mình không. Tôi có nó là do được nhà thơ Hoàng Cát đã tặng bản đánh máy. Tưởng nhớ anh vừa qua đời tôi đưa nó lên đây để không chỉ thương nhớ anh mà còn kính trọng tâm huyết khí phách của anh với dân với nước trong tư cách người cầm bút. Phạm Xuân Nguyên

 

Thưa đoàn chủ tịch,

Thưa Đại hội,

Trên nhiều văn bản có tính chất hành chính và tính chất trang trí thì giới nhà văn chúng ta được tự do tư tưởng và tự do sáng tác đã từ khá lâu rồi. Nhưng trong thực tế thì cái gọi là tự do tư tưởng và tự do sáng tác ấy đã và đang bị gò bó rất nhiều. Theo tôi nghĩ thì đây là một trong những nguyên nhân căn bản – có thể nói là nguyên nhân lớn và trực tiếp khiến cho nền văn học hiện đại của chúng ta không xuất hiện được những tác phẩm tương xứng với những gì mà lịch sử của đất nước đã phải trải qua nửa sau thế kỷ XX; lẽ đương nhiên, bên cạnh cái nguyên nhân trực tiếp và bao trùm đó thì còn có nhiều nguyên nhân khác nữa, nhưng việc nhà văn không thực sự được tự do tư tưởng, tự do sáng tác vẫn là nguyên nhân của mọi nguyên nhân khiến cho văn học Việt Nam không có tác phẩm lớn.

Vậy điều kiện tiên quyết cho các nhà văn lao động sáng tạo nên những tác phẩm lớn chính là cái hành lang pháp lý: thực sự tự do tư tưởng, tự do sáng tác cho từng cá nhân nhà văn.

Ở đây, tôi muốn nói qua một chút về quan niệm tự do tư tưởng, tự do sáng tác của tôi.

Về tự do tư tưởng: Tôi hiểu là tự do suy nghĩ, tự do nhận định và đánh giá về mọi vấn đề trong cuộc đời một cách độc lập, không bị lệ thuộc, không bị chi phối hoặc điều khiển của bất cứ tổ chức hay cá nhân nào, cho dù tổ chức hoặc cá nhân ấy nhân danh ai và nhân danh cái gì.

Về tự do sáng tác: Tôi hiểu là, nhà văn có quyền bất khả xâm phạm thể hiện tư tưởng, tình cảm, quan niệm về mọi vấn đề trước cuộc đời mà không bị bất cứ một tổ chức hoặc cá nhân nào trong xã hội ở bất cứ quốc gia nào, thuộc bất cứ đảng phái nào cấm đoán hoặc gây khó dễ dưới bất cứ hình thức nào.

Đương nhiên, việc tự do tư tưởng và tự do sáng tác của nhà văn phải tuân thủ theo khuôn khổ luật pháp thành văn của quốc gia. Tuyệt đối không được lợi dụng tự do tư tưởng, tự do sáng tác để làm những việc phản bội lại Tổ quốc, phản bội lại dân tộc; không được đi ngược lại chủ nghĩa nhân văn truyền thống của dân tộc cũng như của cộng đồng nhân loại: không được tuyên truyền và cổ suý cho chủ nghĩa khủng bố, chủ nghĩa bạo lực, chủ nghĩa đồi truỵ, phi văn hoá, phi nhân tính, v.v…

Và quan niệm tự do tư tưởng, tự do sáng tác mà tôi đề cập tới ở đây là các nhà văn phải thực sự được hưởng các quyền ấy trong sự bảo hộ đương nhiên của pháp luật văn minh chứ không phải là sự đòi hỏi tự do tuyệt đối. Bởi vì, mọi việc trên đời này không có cái gì là tuyệt đối cả.

Với tư cách là nhà văn, Hội viên Hội nhà văn Việt Nam, tôi thành tâm và tha thiết kiến nghị lên Bộ chính trị và Ban chấp hành đảng Cộng sản Việt Nam những điểm sau đây, để quyền tự do tư tưởng, tự do sáng tác của các nhà văn là Hội viên của Hội nhà văn Việt Nam sớm được thực thi:

1-. Đảng cần hết sức công tâm, bình tĩnh, khoa học và khách quan khi các công dân nói chung và các công dân là nhà văn nói riêng có ý kiến ngược lại với đường lối, chủ trương, chính sách của đảng. Những ý kiến ngược lại, không phù hợp với đường lối của đảng chưa chắc đã là những ý kiến sai. Mọi công dân Việt Nam, trong đó có các nhà văn, đều có quyền bằng hình thức này hay hình thức khác trình bày chính kiến và quan điểm của mình về đời sống mọi mặt của Tổ quốc, của nhân dân – miễn rằng việc trình bày chính kiến ấy, quan điểm ấy không phản bội Tổ quốc, không làm hại thanh danh và mọi giá trị khác của dân tộc; nghĩa là việc trình bày ấy nằm trong khuôn khổ luật pháp thành văn của Nhà nước và phù hợp với tập tục đạo lý hàng ngàn năm nay của dân tộc Việt Nam.

2-. Hiện nay đảng đủ sức mạnh về mọi mặt để chủ động đưa đất nước Việt Nam của chúng ta vào đúng quỹ đạo của một xã hội văn minh và phát triển, bằng cách đóng vai trò chủ chốt thành lập nên một thiết chế đa nguyên chính trị cho đất nước. Đa đảng, đa nguyên chính trị đối với Tổ quốc chúng ta không có gì là mới. Đối với lịch sử hiện đại, và ở một mức độ nhất định, chúng ta đã từng thực thi đa nguyên chính trị; bên cạnh đảng Cộng sản Việt Nam là đảng cầm quyền và lãnh đạo, chúng ta đã từng có đảng Xã hội, đảng Dân chủ.

Tôi nghĩ rằng việc phát hiện ra cơ chế đa nguyên và thực thi cơ chế đó đối với loài người là một thành tựu lớn nhất từ trước tới nay đối với khoa học xã hội của toàn nhân loại. Trên toàn thế giới có hơn hai trăm quốc gia thì tuyệt đại đa số (trừ Việt Nam, Trung Quốc, Cu ba) đều theo cơ chế đa nguyên chính trị; các thành tựu về mọi mặt, trong đó có văn học, của họ như thế nào thì chúng ta đã biết. Trong khi đó ý đồ, lý tưởng và hoài bão của Đảng thì rất lớn, rất đẹp, nhưng đất nước vẫn không thể nào vươn tới ngang tầm với các nước trên thế giới được. Đảng đã thực thi một bước tự đổi mới mình trong những năm gần đây, và thực tế Tổ quốc chúng ta đã có sự khởi sắc ban đầu rất đáng khích lệ, nhờ vào việc thực hiện cơ chế đa nguyên kinh tế (tức kinh tế nhiều thành phần). Như vậy ta có thể khẳng định, Đảng thực hiện việc đưa nền kinh tế của nước nhà theo cơ chế đa nguyên, nhiều thành phần và bình đẳng trước pháp luật là hoàn toàn đúng đắn.

Do đó, với tư cách là một Hội viên Hội nhà văn Việt Nam, tôi tha thiết đề nghị Đảng nên sớm cho giới chức văn nghệ sĩ và những người làm công tác xuất bản báo chí được thành lập các nhà xuất bản và các tờ báo tư nhân, đặng cùng nhau phát huy hết khả năng và tiềm lực, lương tâm và trách nhiệm, tài năng và sở trường của tất cả mọi người, không phân biệt đảng phái, tôn giáo, giàu nghèo; tất cả đều đặt lợi ích của Tổ quốc và nhân dân lên trên hết và trước hết, mà sống và làm việc, phụng sự dân tộc, phụng sự Tổ quốc trong khuôn khổ chặt chẽ và công khai của Hiến pháp và pháp luật đã và sẽ quy định.

Nếu Bộ chính trị và Ban chấp hành trung ương đảng Cộng sản Việt Nam thực hiện được những điều tôi mạo muội trình bày vắn tắt trên đây, tôi tin rằng rất có thể sang đầu thế kỉ và là thiên kỉ mới nền văn học chúng ta sẽ có bước phát triển vượt bậc.

Xin cảm ơn toàn thể Đại hội.

Hà Nội, tháng 4-2000

HOÀNG CÁT

 

 

 

  Các nhân vật trong tập truyện bị mắc vào tam giác: Cô độc – Khép kín – Định mệnh. Tác giả không ngại nói ra những từ này đối với nhân vật. Họ sống một nửa cho người, một nửa cho mình. Họ bất lực trước những tình huống xảy ra trong đời, trước những ngã rẽ tâm tư, tâm trạng. Như người đứng trước ngôi nhà của mình bị cháy mà không cách gì cứu chữa được – một hình ảnh, một câu văn, một ẩn dụ được lặp lại nhiều trong các truyện. Họ vật vã, đau đớn. Họ hoài nghi. Quá khứ đối với họ khủng khiếp, ghê rợn, muốn quên mà không thể quên, muốn chôn vùi nhưng cứ hiện về. Hiện tại đối với họ là mong manh, quên lãng. Hai cơ thể gần nhau. Hai xác thịt trộn vào nhau. Nhưng hai thế giới con người vẫn là tách biệt, song hành. Họ níu kéo nhau nhưng biết là không níu kéo được. Và như vậy, truyện của Trịnh Y Thư không chỉ là ám ảnh và hậu quả cuộc chiến. Hình như nó còn chạm đến “condition humaine” của nhân loại thời nay. Buồn bã, day dứt, bế tắc.

– Nhà phê bình văn học Phạm Xuân Nguyên.

Phạm Xuân Nguyên

 

Đó là nhà văn Canada Alice Munro vừa qua đời ngày 13/5/2024, thọ 93 tuổi.

Phạm Xuân Nguyên

 

Hôm nay, ngày 17/2/2024, cách đây 45 năm trước (17/2/1979), Trung Quốc đã phát động cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam trên toàn tuyến biên giới phía Bắc, buộc quân dân ta phải cầm súng chiến đấu bảo vệ đất nước. Đây là một cuộc chiến tranh khốc liệt trước sự tàn bạo dã man của quân Trung Quốc.

 Phạm Xuân Nguyên

 

Vụ việc cuộc triển lãm tranh chân dung gò đồng văn nghệ sĩ của nhà thơ - nhà điêu khắc Phạm Xuân Trường gây sóng dư luận là liên quan đến quyền được treo tranh. Đó là quyền tự do sáng tạo và quyền tự do trưng bày tác phẩm. Đây là vấn đề thuộc phạm vi pháp lý.

Phạm Xuân Nguyên

 

Tranh treo không phải tranh treo nhưng là tranh treo. Nghĩa là tranh treo không phải tranh được treo. Tranh treo nghĩa là tranh không được treo. Tức thị là tranh treo.

Như là án treo.