Phạm Cao Hoàng

Đầu tháng 5 năm 2019, nhà xuất bản Nhân Ảnh (California, Hoa Kỳ) cho phát hành tuyển tập ĐUỔI BÓNG HOÀNG HÔN của nhà văn kiêm họa sĩ Trương Vũ.

Phạm Cao Hoàng

Một cánh đồng bắp của người Amish ở Pennsylvania, Hoa Kỳ - Photo by Stan Dzugan (2018)

Phạm Cao Hoàng

Auto portrait, Đinh Cường, 10.7.2015

Đinh Cường rất kỷ luật và nghiêm túc trong việc sáng tác. Điều mà ông cho là quan trọng nhất là phải ngồi trước giá vẽ, ngồi vào bàn viết. Còn vẽ cái gì, viết cái gì thì sẽ tính sau. Thậm chí, vẽ cái gì viết cái gì cũng được. Phải bắt tay vào công việc thì mới có tác phẩm. Thời ở Kado – một vùng nông thôn hẻo lánh của người dân tộc thiểu số  thuộc quận Đơn Dương – vào những năm 1963, 1964, nhiều đêm ông và Trịnh Công Sơn mải mê sáng tác mà quên cả thời gian, đến khi nghe tiếng vượn hú ngoài khu rừng gần đó mới biết đêm đã tàn và trời sắp sáng. Trong số các họa sĩ nổi tiếng của Việt Nam, ông là người vẽ chân dung văn nghệ sĩ nhiều nhất. Có khi cùng một người nhưng ông đã vẽ hàng chục bức chân dung mà ông vẫn chưa thấy đủ. Đó là trường hợp của Bùi Giáng, Thanh Tâm Tuyền, Trịnh Công Sơn.  Những bức tranh thiếu nữ do ông vẽ thì đẹp vô cùng.

Những năm tháng sống ở Virginia, tôi để ý thấy ông có bốn nơi để vẽ. Một là ngồi vẽ ở nhà – trong garage khi trời không lạnh lắm. Hai là vẽ ở nhà – trong studio dưới basement về mùa đông. Ba là vẽ chân dung cho bạn bè trong các buổi gặp gỡ. Đây là một điều rất đặc biệt và thú vị. Trong các buổi gặp gỡ  ông rất ít nói, lặng lẽ lấy giấy bút ra vẽ chân dung một người nào đó đang có mặt ở đó mà chính người đó không biết ông đang vẽ mình. Cuối buổi gặp gỡ ông cho mọi người xem và người được vẽ tất nhiên là vui không thể tả. Ông tận dụng thời gian và cơ hội gặp gỡ để phác thảo nhanh các bức chân dung. Địa điểm thứ tư mà ông ngồi vẽ là quán cà phê Starbucks cách nhà ông khoảng 30 phút đi bộ. Nơi đây ông đã vẽ theo trí nhớ chân dung của rất nhiều văn nghệ sĩ.

Đinh Cường đang vẽ chân dung một người bạn

tại một buổi họp mặt ở Vienna (VA) hôm 8 tháng 5.2014 - Ảnh: PCH

Vẽ  đối với ông như hơi thở. Mười ngày trước khi qua đời, nằm trên giường bệnh ông viết bài thơ Trưa nằm nhìn lên kệ sách, trong đó có câu “xin cho tôi vẽ dâng trào. nhựa xưa”. Trong Bài nhìn lên kệ sách 5, ông nói đến nỗi buồn khi bệnh tật đã làm cho ông không còn được vẽ và niềm khao khát được vẽ: “mùa xuân với trận mưa rào/cho tôi xin. một tiếng gào. Picasso.”

Rất bận rộn với việc sáng tác nhưng ông vẫn dành nhiều thời gian cho các bài viết về hội họa. Cuốn Đi vào cõi tạo hình của Đinh Cường do nhà xuất bản Văn Mới ấn hành tại California năm 2015 là một cuốn sách rất cần thiết cho những ai muốn tìm hiểu về hội họa Việt Nam. Cuốn sách này là kết quả của hơn 50 năm tìm hiểu, sưu tầm, tích lũy, trong đó có những tài liệu chỉ gia đình ông mới có. Tính ông cẩn thận  và chân thật nên những thông tin, những tài liệu trong cuốn sách là rất đáng tin cậy. Đây mới chỉ là tập 1 trong bộ sách gồm 2 cuốn. Tập 1 viết về các họa sĩ xuất thân từ trường Cao Đẳng Mỹ Thuật Đông Dương những năm 1930 cho đến giai đoạn chuyển tiếp 1954. Tập 2 viết về những họa sĩ cùng thời với ông xuất hiện từ năm 1957 trở về sau. Tiếc là tập 2 chưa kịp in thì ông đã ra đi nhưng chắc chắn gia đình ông cùng nhà xuất bản Văn Mới sẽ ấn hành tập 2 trong thời gian sắp tới.

Viết đối với ông cũng cần thiết như hơi thở. Ông làm thơ rất sớm và thơ ông xuất hiện đầu thập niên 1960 trên các tạp chí văn học ở Sài Gòn. Từ năm 2010 trở đi ông bắt đầu viết nhật ký dưới dạng những bài thơ mà ông gọi là đoạn ghi hay còn gọi là bản tin văn nghệ và phổ biến trên mạng Internet. Đây là những bài thơ ghi lại cảm xúc của ông về những sự kiện xung quanh ông, về tình cảm của ông đối với quê hương, gia đình, bạn bè… Cho đến nay ông đã viết cả ngàn bài thơ, trong đó có nhiều bài thơ rất hay, nhiều câu thơ xuất thần làm xao động lòng người.

Khoảng 200 bài thơ của ông đã được in thành hai tập: Cào lá ngoài sân đêm (Thư Ấn Quán, 2014) và Tôi về đứng ngẩn ngơ (Quán Văn, 2014). Nếu in hết thơ của ông thành sách phải đến 10 tập.

Đinh Cường có ba nơi để ngồi viết.

Nhiều nhất là ở quán cà phê Starbucks nằm trong một khu thương mại ở đường Burke Centre Parkway. Những nghệ sĩ lớn thường có những thói quen riêng, và thói quen của ông là ngồi ở Starbucks để viết. Làm gì thì làm, đi đâu thì đi, nhưng thói quen của ông là mỗi ngày đến đó hai lần, khoảng 10 giờ sáng và 4 giờ chiều. Từ nhà ông sang đó rất gần nên ông thường đi bộ; chỉ khi nào thời tiết xấu ông mới lái xe. Những lần chúng tôi đi ăn tối với ông, trên đường về bao giờ ông cũng ghé vào đó một mình để viết bài thơ trong ngày rồi mới về nhà. 

Đinh Cường đang ngồi viết trong  Starbucks Coffee
ở đường Burke Centre Parkway, thành phố Burke (VA)

Ảnh: Đinh Trường Chinh (2014)

Nơi thứ hai ông ngồi để viết là trong basement ở nhà ông. Thường thường ông thức dậy vào khoảng ba giờ sáng để viết, tự đánh máy trên computer rồi gửi ngay trong đêm đến những nơi cần gửi. Bốn giờ sáng là giờ tôi thức dậy; bao giờ tôi cũng check email xem ông có gửi bài hay không, nếu có tôi đưa lên internet ngay để bạn bè và những người hâm mộ ông có thể đọc được khi họ thức dậy vào lúc sáng sớm. Từ năm 2015, sức khỏe ông sa sút dần, hai ba ngày không thấy có bài của ông là dấu hiệu của một điều gì đó không bình thường.

Nơi thứ ba mà ông ngồi để viết là trong các buổi họp mặt bạn bè văn nghệ. Đây cũng là điều rất đặc biệt đối với Đinh Cường. Có lẽ ông là người duy nhất có thể sáng tác trong những không gian kiểu như vậy. Lần đầu tiên tôi được “thưởng thức” kiểu sáng tác này là đêm 28.2.2011, tại buổi họp mặt khoảng 15 người tại nhà tôi ở Centreville nhân dịp họa sĩ Nguyễn Trọng Khôi, ca sĩ Nguyễn Ngọc Phong cùng nhóm bạn ở Boston và Canada sang chơi. Trong lúc mọi người đàn hát, trò chuyện rôm rả thì ông loay hoay ngồi viết một cái gì đó, đến khi mọi người đề nghị ông đọc thơ thì ông đọc ngay bài thơ vừa viết tại bàn tiệc: Đoạn ghi đêm Centreville. Tôi hết sức bất ngờ và ngạc nhiên, tự hỏi trong một không gian khá ồn ào làm sao ông có thể viết rất nhanh một bài thơ hay như vậy. Bài thơ này đã trở thành một kỷ niệm lớn đối với gia đình tôi.

ĐOẠN GHI ĐÊM CENTREVILLE

Thơ Đinh Cường

“Thoáng hiện em về trong đáy cốc

Nói cười như chuyện một đêm mơ”

Quang Dũng

Tôi biết vì sao anh vẽ ly thuỷ tinh

vẽ những viên cuội như có linh hồn

sao chiều nay gặp nhau nhà Phạm Cao Hoàng

Centreville mà như ngồi ở Harvard Square

tiếng chim báo mùa xuân đã về

bình hoa tulipe màu vàng chanh

giọng ca Phong một thời Đà Lạt

những cánh hoa phù dung buồn

ru người con gái ngủ yên bên Hồ Than Thở

mây trên núi đôi buổi chiều bay thấp xuống

không có bước chân ai về trên đồi thơm (*)

đánh thức những vì sao

đánh thức vầng trăng khuya

trên những mái nhà nguyện cổ Domaine de Marie

hay chuông ban trưa nhà thờ con gà

đôi má ửng hồng áo len xanh

nụ hôn đầu giấu duới hàng hoa mimosa 

Tôi biết vì sao anh vẽ ly thuỷ tinh

vẽ những viên cuội như có linh hồn

viên cuội trắng của tôi thời trẻ dại

thuỷ tinh buồn thoáng hiện bóng ai xưa …

(*)  ĐÀ LẠT, GiẤC MỘNG TRÊN ĐỒI THƠM

Ca khúc Nguyễn Trọng Khôi viết tặng Đinh Cường.

đôi má ửng hồng áo len xanh/nụ hôn đầu giấu duới hàng hoa mimosa. Đây là những câu thơ xuất thần, hình ảnh người con gái trong hai câu thơ rất là Đà Lạt, và lòng người Đà Lạt chắc phải xao xuyến khi đọc những câu thơ này.

Đinh Cường (bên phải) đang đọc bài thơ ĐOẠN GHI ĐÊM CENTREVILLE

tại buổi họp mặt ở Centreville hôm 28.2.2011 - Ảnh: PCH

Trong nhiều buổi họp mặt khác ông cũng viết như vậy rồi giao bản thảo cho tôi về nhà đánh máy để đưa lên Internet. Buổi chiều họp mặt, buổi tối đã thấy thơ Đinh Cường trên Internet. Và ông vẫn thường nhắc lại lời của Bùi Giáng: vui thôi mà.

PHẠM CAO HOÀNG

(Trích bài viết ĐINH CƯỜNG, THƠ VÀ TRANH CHO ĐẾN HƠI THỞ CUỐI CÙNG. Viết lần đầu: 2016 - Sửa chữa bổ sung: 2019.)

Phạm Cao Hoàng

Nhà thơ Chu Trầm Nguyên Minh lúc còn trẻ

(Ảnh tư liệu Phạm Cao Hoàng)

Cuối thập niên 1960, những tình khúc lãng mạn của Vũ Thành An xuất hiện ở miền Nam như một luồng gió mới, được nhiều người yêu thích, nhất là giới sinh viên học sinh, trí thức và quân đội… Nhạc Vũ Thành An sang trọng, nhẹ nhàng, dễ đi vào lòng người. Chất lãng mạn trong nhạc của ông có một cái gì đó rất gần gũi với tâm trạng của tuổi trẻ lúc bấy giờ: buồn vì chiến tranh , sợ hãi vì phải đối mặt với những hiểm nguy, đau khổ vì chia ly, mất mát. Ngoài những bài không tên và những tình khúc do ông tự viết nhạc và lời, Vũ Thành An còn có một ít ca khúc phổ từ thơ. Một trong nhừng ca khúc phổ từ thơ rất thành công của ông là bài LỜI TÌNH BUỒN.

Phạm Cao Hoàng

Yannis Behrakis (1960-2019),

phóng viên nhiếp ảnh của hãng Reuters,

từng đoạt đoạt giải Pulitzer năm 2016

Phạm Cao Hoàng thực hiện, tháng 10.2018

Nhà văn Trần Doãn Nho,

ảnh chụp ở Boston, tháng 10.2018

Tạp chi Thư Quán Bản Thảo do Trần Hoài Thư chủ biên ra đời vào tháng 9 năm 2001. Ngoài việc sưu tầm và giới thiệu các tác phẩm văn học miền nam 1954-1975, Thư Quán Bản Thảo còn thực hiện các số báo chủ đề nhằm vinh danh và ghi nhận tài năng của nhiều tác giả thuộc dòng văn học này và dòng văn học được hình thành từ sau 1975 ở hải ngoại. Số báo gần đây nhất, số 82, với chủ đề NHÀ VĂN TRẦN DOÃN NHO, được phát hành đầu tháng 11.2018 là một số báo được thực hiện công phu với nhiều bài viết giá trị. Bài phỏng vấn nhà văn Trần Doãn Nho dưới đây do Phạm Cao Hoàng thực hiện là một phần trong số báo chủ đề đó. (PCH)

Thơ Phạm Cao Hoàng

Photo by Phạm Cao Hoàng, Phú Thứ, tháng 9.2017

không rõ kiếp trước chúng tôi là gì
không biết kiếp trước các bạn là gì
nhưng kiếp này các bạn may mắn hơn chúng tôi
vì các bạn là người
còn chúng tôi là bò

Truyện Phạm Cao Hoàng

Phạm Cao Hoàng qua nét bút Nguyễn Trọng Khôi

Những ngày đầu tháng 5.1975  Sài Gòn lên cơn sốt thuốc tây và xe đạp. Thiên hạ đổ xô đi mua thuốc tây và xe đạp vì có tin đồn rằng tiền miền nam sẽ không còn giá trị và hai mặt hàng này sẽ trở nên khan hiếm trong những ngày sắp tới. Giá thuốc tây và xe đạp tăng vùn vụt nhưng người mua vẫn cứ tranh nhau mua.

Trong gia đình tôi, anh Bảy vốn là người nhạy bén với những biến động kinh tế theo kiểu này nên ngay từ lúc bắt đầu cơn sốt anh mua một chiếc xe đạp do Nhật sản xuất, sau đó  anh tìm mua các loại thuốc tây thường dùng.

Sáng hôm ấy, anh Bảy tiếp tục đi mua thuốc tây rất sớm. Ở nhà chẳng biết làm gì, tôi lang thang ra chỗ đường Lê Văn Duyệt tìm một quán cóc để uống một ly cà phê sáng. Khi đi ngang qua tiệm thuốc tây, tôi thoáng thấy anh Bảy trong đó.

Tôi bước vào tiệm thuốc tây.

Phạm Cao Hoàng

Tặng anh Trương Vũ

Trong ảnh: Họa sĩ Trương Vũ – Photo by Phạm Cao Hoàng. Virginia, 6 tháng 12, 2015

khi tôi ngồi trước giá vẽ

bắt đầu những nét chấm phá phác thảo chân dung bạn

đôi mắt của bạn có thể mơ màng hay đầy nghị lực

khuôn mặt của bạn có thể dịu dàng hay cương trực

nụ cười của bạn có thể ưu tư hay hồn nhiên

vai của bạn có thể thẳng hay nghiêng

sao cũng được

miễn là bạn phải là bạn

tôi là họa sĩ tự nguyện chọn những nhân vật mà mình muốn vẽ

khuôn mặt mỗi người có thể khác nhau

nhưng những nhân vật tôi chọn đều có một điểm giống nhau:

các bạn là người có một tâm hồn đẹp

Xin cho tôi được làm người Việt Nam

Chiều tím - Photo by PCH - Fox Valley, 17.8.2017

mấy anh ngỗng Bắc Mỹ  bay rất nhanh rất xa

nhưng khi đi bộ thì cứ tà tà

cách đây sáu ngày

bọn theo chủ nghĩa dân tộc da trắng lái xe đâm chết người ở Charlottesville, miền đông nước Mỹ

Charlottesville cách chỗ tôi đang ở khoảng hai tiếng lái xe

và mới chỉ hôm qua

bọn Hồi Giáo cực đoan lái xe đâm chết người ở Barcelona, Tây Ban Nha

THƠ TẶNG NGƯỜI THI SĨ Ở GARLAND

Gửi anh Nguyễn Xuân Thiệp

nâng ly nào, mừng ngày chàng trở lại

mừng người thi sĩ đến từ Garland vẫn hồn nhiên vẫn vô tư như thời Hoa Hồng (1)

tặng cho chàng một đóa Phù Dung

và nghe chàng đọc thơ

tôi khóc, những đôi giày bên bờ sông Danube (2)

nâng ly nào, hỡi người thi sĩ cô đơn đến từ Texas

buổi chiều sơn dầu ở studio Trương Vũ đầy tranh

buổi chiều miền đông với những đồng cỏ xanh

chàng nói về thơ

về những bài tản mạn bên tách cà phê (3)

về phố văn (4)

(Phạm Cao Hoàng thực hiện tháng 7/2017)

DRAN, NGÀY VỀ

Tặng anh Đinh Cường

khi trở về chàng đứng ngẩn ngơ

giọt nước mắt rơi trên nền đất cũ

đêm Dran

nhớ tiếng xe thổ mộ

về hướng Kado về phía Lạc Lâm

đêm Dran

nhớ quá tiếng đàn

Phạm Cao Hoàng 

Phác thảo chân dung Phạm Cao Hoàng

Đinh Cường  (2012)