Phan Nam Sinh

Nhớ đâu như là vào hạ tuần tháng 4 năm 1958, nhà văn Phan Khôi và vợ là bà Nguyễn Thị Huệ được Hội Văn nghệ Việt Nam điều chuyển từ nhà số 51 Trần Hưng Đạo - Hà Nội về ở tại nhà số 10 phố Nguyễn Thượng Hiền. Đến cuối năm đó lại được điều chuyển tiếp về ở tại nhà số 73 phố Thuốc Bắc - Hà Nội, cùng chỗ với gia đình nhà thơ Yến Lan.

 Phan Nam Sinh

(1)

Năm 15 tuổi, tức năm 1955, lần đầu tiên tôi được đọc truyện ngắn Lý Tú Lan của tác giả Trung Quốc Hồng Lâm do Phan Khôi dịch từ tập Đoản thiên tiểu thuyết tuyển Song Hồng kỳ, đăng liền ba kỳ trên báo Tiền phong, Hà Nội, các số 60, 61, 62 ra vào các ngày 29 tháng 7, ngày 5 và 12 tháng 8 năm 1955.

 Phan Nam Sinh

Trong một câu đối viết về cha tôi là nhà báo - nhà văn Phan Khôi, đăng trên Facebook ngày 16-1-2025, đúng 66 năm ngày cha tôi qua đời, tôi viết: Dẫu tự học, chỉ tự rèn cũng đầy bụng báng nhau trăm bộ sách; Lo dân sinh, vì dân chủ mà còng lưng thồ nặng chín triều vua. Trong đó, Đầy bụng báng nhau trăm bộ sách, Còng lưng thồ nặng chín triều vua là lấy từ hai câu luật Đường trong chùm thơ hai bài, tên là Bảy mươi tự thọ, ông viết năm 1957 mà vì sơ ý tôi đã không ghi xuất xứ như một hai lần đăng báo trước.

Phan Nam Sinh

Vào ngày 4 tháng 12 năm 2023, tôi viết xong bài Gian nan con đường tìm về với bài thơ chữ Hán Phan Khôi tặng sư Viên Thành, đăng trên Văn Việt. Vào thời điểm đó, tôi vẫn chưa xác định được là bài thơ được viết vào thời điểm nào, chỉ tạm đoán định là trong quãng thời gian từ năm 1914 tới năm 1918.

Phan Nam Sinh

Chúng tôi bắt đầu có ý định xuất bản di cảo của cha chúng tôi, nhà báo nhà văn Phan Khôi từ năm 2007, lúc có cuộc tọa đàm về Phan Khôi ở Hà Nội, nhân kỷ niệm 120 năm ngày sinh của ông. Nếu lại tính từ năm 2008, năm chúng tôi bắt tay vào làm di cảo cho tới năm 2021 là năm Phan Khôi di cảo được xuất bản là 13 năm. Đó là một quãng thời gian tương đối dài, do không ít lần phải trì hoãn vì gặp khó khăn từ phía khách quan và cả chủ quan. Vì vậy trong bài viết này, tôi sẽ chỉ tập trung viết về những khó khăn khi làm di cảo cho cha tôi, hy vọng có thể giúp chút ít kinh nghiệm cho những ai đang hoặc sẽ làm di cảo cho người thân.

 Phan Nam Sinh

Hè năm 1960, tôi thi vào khoa Văn trường Đại học Tổng hợp Hà Nội cùng với hai người bạn thời Trung học là các anh Ca Lê Hiến (Lê Anh Xuân) quê Bến Tre và anh Trần Tiến (Chu Cẩm Phong), cùng quê Quảng Nam với tôi. Cả ba đều trúng tuyển, nhưng hai anh được nhận vào học, riêng tôi phải chuyển vào trường Đại học Sư phạm Vinh, Nghệ An.

 Phan Nam Sinh

 

Sáng ngày 16 tháng 11 năm 2023, tôi nhận được tin nhắn từ Phó Giáo sư Tiến sĩ ngôn ngữ học Hoàng Dũng. Tin cho biết, trong bài Pháp thoại của năm đại tăng Huế, đăng trên Trang Nhà Quảng Đức, ngày 18 tháng 12 năm 2015, Giáo sư Ngô Trọng Anh có viết: hồi ở Huế, sau một đêm trọ trong chùa mà sư Viên Thành là trụ trì, nhớ lúc chia tay, cảm phục tư cách của vị cao tăng nên Phan Khôi đã viết tặng sư Viên Thành một bài thơ chữ Hán, như sau:

Phan Nam Sinh

Đọc Phan Khôi, tác phẩm đăng báo 1933-1934, Nhà xuất bản Tri thức, Hà Nội năm 2013 do nhà nghiên cứu phê bình Lại Nguyên Ân sưu tầm và biên soạn, đến trang 45-46 thấy có bài Tư thân trong mục Những điều nghe thấy với tên tác giả là Thông Reo (bút danh của Phan Khôi), đăng báo Trung lập, Sài Gòn, Tết Quý Dậu, ra ngày 21 tháng 1 năm 1933, trong đó tác giả tự xưng là tôi, có kể câu chuyện đại khái như sau:

Tết năm đó, do được chủ thưởng một khoản khá lắm nên tác giả ôm bạc đi tuốt xuống đường Catinat, Sài Gòn mua quà về biếu cha mẹ. Trong lúc mua lại quên lửng là cha đã chết, mãi tới lúc về tới nhà, soạn đồ ra mới nhớ là cha mình đã chết trước đó ba năm. Tới lúc đó lòng tác giả mới ngùi ngùi ngâm hai câu thơ xưa mà tuôn hai hàng lệ:

Muốn đem tấc cỏ lòng con,

Để mà báo đáp cho tròn ba xuân!

Phan Nam Sinh

Hỡi ôi,

Đau quá là đau

Xót đà quá xót!

Mới đó hãy còn

Mà nay đã mất!

 

Chỉ tại,

Thành phố, quy hoạch xô bồ

Bọn tham, tha hồ đục khoét!

Xe cứu hỏa chịu trận, phải đứng ngoài; chả tìm ra đường, ngõ chui vô

Kẻ ngộ nạn bó tay, thôi kệ xác; nào thấy có ngách, thang thoát hiểm!

Chỉ biết lo thu tiền lèn cho chặt túi, chẳng thèm... nghĩ trước tính sau

Mặc sự sống người dân chịu để bỏ bê, không khác... đưa con bỏ chợ!

 

Nên mới,

Vợ khóc xa chồng

Con thương lìa bố

Cháu mất ông bà

Bạn đâu còn bạn!

 

Chỉ mong,

Nhà nước công bằng

Nhân dân sáng suốt

Thằng đáng cho vô tù, cho chúng vô tù

Đứa cần để mất chức, để nó mất chức!

 

Được thế,

Người rủi, rủi chịu mất xong rồi; còn mong được nhắm mắt, xuôi tay

Người may, may đâu còn gặp lại; cũng bớt phần thâm gan, tím ruột!

 

Mong thay...

Mong thay...

 

Thượng hưởng!

Thượng hưởng!

14-9-2023

Phan Nam Sinh

Tuần báo Văn học của Hội Nhà văn Việt Nam số 1, ra ngày 25 tháng 5 năm 1958, tại Hà Nội đã đăng bài Khẩu khí Phan Khôi của nhà thơ trào phúng Tú Mỡ.

Cả 80 dòng lục bát đều là những lời bịa đặt, xuyên tạc “gắp lửa bỏ tay người” mà không hề biết xấu hổ, cũng không sợ quả báo! Xin trích ra đây mấy đoạn:

1. Văn Thân nổi ở Quảng Nam

Phan Khôi chẳng nhẽ không tham dự vào

Nhưng khi vỡ lở phong trào

Các thân sĩ bị tống lao, tù đầy

Lão tài ton hót chi đây?

Nên Tây chỉ bắt vài ngày lại tha.

Phan Nam Sinh

Vào những năm 1956-1957, Phan Khôi còn đang ở 51 Trần Hưng Đạo, Hà Nội và chưa bị “trừng phạt” vì cái tội tham gia viết Giai phẩm và làm Chủ nhiệm báo Nhân văn. Sau khi viết bài Phê bình lãnh đạo văn nghệ, đăng trên Giai phẩm mùa thu tập 1 chỉ trích thái độ quan liêu, hách dịch và cung cách làm việc độc đoán, chủ quan, thiếu minh bạch của các vị lãnh đạo văn nghệ thời đó, cộng với truyện ngắn Ông Năm Chuột của ông được đăng trên tuần báo Văn của Hội Nhà văn Việt Nam đầu năm 1958, Phan Khôi bị khai trừ vĩnh viễn khỏi Hội Nhà văn. Lúc bấy giờ, tôi đang học tại một trường Học sinh miền Nam ở Hải Phòng nên vào những dịp nghỉ hè hoặc nghỉ Tết thường về Hà Nội thăm ông, có khi một hai tuần, có khi cả tháng.

Phan Nam Sinh

Phan Khôi xuất thân nho học nhưng hình như ông không có thói quen làm thơ khai bút như nhiều nhà nho khác. Chỉ những dịp Tết có điều gì đó đặc biệt đến với ông, ông mới có thơ. Vì thế cho tới nay tôi cũng chỉ mới tìm được ba bài thuộc loại thơ khai bút của ông. Cả ba đều viết bằng chữ Hán mà không có bài nào viết bằng chữ Quốc ngữ.

Phan Nam Sinh

Trước kia và cho tới thời gian gần đây tôi không hề biết chùm thơ chữ Hán hai bài có tên là Xuân Áng tức cảnh của Phan Khôi. Đọc cả gần 10 nghìn trang sách của bộ Phan Khôi, tác phẩm đăng báo do nhà nghiên cứu - phê bình Lại Nguyên Ân sưu tầm và biên soạn cũng không thấy có. Nhưng hai hay ba năm gần đây, nhờ một lần vào trang mạng của Thi Viện, tôi mới biết Phan Khôi có hai bài thơ này.

Theo Thi Viện, hai bài thơ này được lấy từ cuốn Tuyển tập thơ Hán Việt của tác giả Đông Xuyên, Nhà xuất bản Cảo Thơm, Sài Gòn, năm 1975.

Phía dưới phẩn nguyên văn chữ Hán, phần phiên âm và phần dịch thơ của tác giả Đông Xuyên thấy có chú thích: “Xuân Áng tên làng ở miền Bắc, nơi Phan Khôi tản cư thời kháng chiến, song không rõ thuộc tỉnh nào”.

Hai bài thơ này không thấy Phan Khôi gửi về gia đình như ông vẫn thường làm. Năm 1965, khi làm thư mục cho số sách vở, bản thảo của ông để lại cũng không hề thấy bản thảo Xuân Áng tức cảnh. Vì vậy mà hai bài thơ này của Phan Khôi cho tới nay vẫn còn một số điểm chưa được làm rõ. Tôi viết bài này, ngoài mục đích giới thiệu với bạn đọc hai bài thơ chữ Hán hay của Phan Khôi còn muốn được góp thêm một tiếng nói, hy vọng nhờ đó một số vấn đề thuộc bài thơ sẽ được sáng tỏ hơn.

Phan Nam Sinh

(I)

Sáu chục năm hơn vẫn bóng cha

Sách cha con đọc chẳng rời xa

Chương Dân thi thoại đà yêu dấu

Ngự sử đàn văn mãi thiết tha

Khí khái, hùm beo nào hãi sợ

Kiên trung, chồn cáo dễ lơ là

Một đời quyết chí vì dân chủ

Cải cách, canh tân mặc sức già!

Phan Nam Sinh

1- Sự nghiệp cầm bút của Phan Khôi có kéo dài hơn nửa thế kỷ?

Cuối năm 2020, nhà xuất bản Thế giới đã tái bản cuốn “Việt ngữ nghiên cứu” của Phan Khôi và đã tùy tiện đưa lên trang bìa những thông tin rất không chính xác về ông. Bài này sẽ lần lượt đính chính những chỗ không chính xác đó, nhằm để bạn đọc và nhà xuất bản được rõ, tất nhiên là cũng chỉ rất sơ lược.

Phan Nam Sinh

Đã có lần Phan Khôi dịch truyện ngắn Một ông vua nước cộng hòa của Maxim Gorki qua bản tiếng Pháp, sau in trong Tuyển tập thơ, truyện Maxim Gorki, Nhà Xuất bản Văn nghệ, Hà Nội, năm 1956.

Phan Nam Sinh

Đọc Phan Khôi, tác phẩm đăng báo, in sách 1948 - 1958 do nhà nghiên cứu phê bình Lại Nguyên Ân sưu tầm và biên soạn, Nhà xuất bản Tri thức ấn hành năm 2019, tới trang 613 thấy có bài Văn nghệ sĩ xuất phát đi mặt trận của Thao Trường, tức nhà văn Nguyễn Huy Tưởng, đăng trên tạp chí Văn nghệ năm 1949 tại Việt Bắc, trong có chi tiết Phan Khôi đọc thơ của một võ tướng người Tàu, thời Nam Tống, tên là Nhạc Phi (岳飞), trước lúc ông và các văn nghệ sĩ lên đường đi chiến dịch, mà đọc như vầy:

Phan Nam Sinh

Tôi không có trong tay cuốn Ghi, 1954 - 1960 của nhà văn Trần Dần do nhà văn Phạm Thị Hoài hiệu đính, xuất bản tại Paris năm 2001 nên chỉ được đọc đôi đoạn Trần Dần viết về Phan Khôi đăng trên trang Facebook của nhà nghiên cứu - phê bình Lại Nguyên Ân.

Phan Nam Sinh

Đọc Thi Viện thấy có chùm thơ chữ Hán hai bài thất ngôn bát cú luật Đường có tên là “Xuân Áng tức cảnh” (春 盎 即 景) của Phan Khôi, lấy trong “Tuyển tập thơ Hán Việt” của cụ Đông Xuyên, Nhà Xuất bản Cảo Thơm, Sài Gòn, năm 1975.

Câu thứ sáu của bài I thấy in là 飯 裹 驅 黎 趁 曉 烟, phiên âm là “phạn khỏa khu lê sấn hiểu yên”, được cụ Đông Xuyên dịch thơ là “Khói sớm, đùm cơm, trâu đuổi tới”.

Phan Nam Sinh

Trong “Lời người dịch” cuốn Tuyển tập tiểu thuyết Lỗ Tấn, tập 1 (Nhà Xuất bản Văn Nghệ, Hà Nội, năm 1955) Phan Khôi cho biết ông chủ trương “trực dịch” theo kiểu của Lỗ Tấn. Vì theo ông, đó là “lối dịch lý tưởng nhất”. Trực dịch, theo Phan Khôi có ba điều quan trọng:

Một là, “nguyên văn thế nào cứ thông ngôn ra thế ấy, không bớt đi hay thêm vào, khi cực chẳng đã lắm thì mới đảo lên đảo xuống những mạng đề [mệnh đề – Văn Việt]”.

Hai là, “chẳng những theo sát ý nghĩa của nguyên văn mà còn phải truyền đạt thần tình của nguyên văn, đồng thời lại không phản giọng điệu tiếng bổn quốc”.

Ba là, “không phản giọng điệu tiếng bổn quốc, nhưng có khi lại thêm giọng điệu cho tiếng bổn quốc”.