Cao Thị Hồng

Đương thời và cho đến hiện nay Thiếu Sơn được độc giả thừa nhận là một nhà văn đa tài. Từ điển văn học (bộ mới) nhận xét: “… Thiếu Sơn nổi bật hơn ở lĩnh vực phê bình. Với Phê bình và Cảo luận, ông được coi là một trong những người mở đầu cho phê bình văn học bằng chữ quốc ngữ ở Việt Nam”(1). Nghiên cứu về sự nghiệp của Thiếu Sơn và Phê bình và Cảo luận (1933) của ông, một số nhà nghiên cứu đã có những ý kiến đánh giá xem xét, trân trọng những đóng góp của Thiếu Sơn đối với việc hiện đại hóa nền phê bình văn học nước nhà nửa đầu thế kỷ XX. Vấn đề đặt ra ở bài viết này là ngày nay đọc lại Phê bình và Cảo luận chúng ta tiếp tục nhận ra giá trị độc đáo gì trong công trình nổi tiếng này của Thiếu Sơn?

Trước hết, Phê bình và Cảo luận là tác phẩm quan trọng đánh dấu sự xuất hiện lần đầu tiên của phê bình văn học với tư cách là một bộ môn khoa học mang tính xã hội đặc thù, hiện hữu trong đời sống văn học nước nhà mà trong suốt thời kỳ trung đại nó vẫn chưa trở thành một thể loại văn học. Chính sự gặp gỡ với văn hóa phương Tây đã mở ra cho đất nước những vận hội mới để phát triển theo hướng hiện đại hóa, trong đó có sự hiện đại hóa nền văn học dân tộc mà suốt những năm dài trong xã hội phong kiến chúng ta chưa có cơ hội phát triển. Một trong những vấn đề của văn hóa Phương Tây ảnh hưởng mạnh mẽ đến văn hóa xã hội Việt Nam không thể không nói đến là tư tưởng dân chủ. Có thể nói tư tưởng dân chủ là một luồng gió mới thổi vào đời sống của giới trí thức Việt Nam lúc bấy giờ, rõ nhất là những trí thức Tây học mà Thiếu Sơn là một trong những trường hợp như thế. Nhận định về sự biến đổi kỳ diệu này, Hoài Thanh – một cây bút phê bình văn học đầy ấn tượng trên văn đàn đương thời đã xác quyết: “Một xã hội suốt mấy ngàn năm kéo dài một cuộc sống gần như không thay đổi về hình thức cũng như về tinh thần. [...] Nhưng, nhất đán, một cơn gió mạnh bỗng từ xa thổi đến. Cả nền tảng xưa bị một phen điên đảo, lung lay. Sự gặp gỡ phương Tây là cuộc biến thiên lớn nhất trong lịch sử Việt Nam từ mấy mươi thế kỷ” (2). Và trong cuộc biến thiên ấy có sự biến thiên của đời sống văn học dân tộc trong đó có lý luận - phê bình.

Thật vậy, nhìn vào hành trình sáng tạo của Thiếu Sơn, ta thấy ông không chỉ là một nhà văn tài hoa mà còn là một nhà phê bình văn học có tư tưởng cấp tiến được hình thành trên nền tảng của tinh thần dân chủ sâu sắc, và một cái nhìn khoa học trong phê bình trên cơ sở của những lý thuyết hiện đại chịu ảnh hưởng từ lý luận phê bình văn học Phương Tây, chủ yếu là văn hóa Pháp. Trên từng trang phê bình văn học của Thiếu Sơn, tinh thần dân chủ luôn là tư tưởng chủ đạo, thể hiện khá sinh động trong cách nhìn nhận, đánh giá, khẳng định những thành tựu cũng như những hạn chế của các tác giả, tác phẩm, cũng như các vấn đề về văn hóa, văn học mà ông quan tâm nghiên cứu. Hơn thế, tinh thần dân chủ đã trở thành một phẩm tính trong phê bình văn học của Thiếu Sơn, tạo nên phong cách phê bình của ông. Và điều này ta thấy hiển lộ rõ trong Phê bình và Cảo luận, một tác phẩm không chỉ đặt nền móng cho sự nghiệp phê bình văn học của Thiếu Sơn mà còn cho cả nền lý luận phê bình văn học nước nhà lúc bấy giờ mà cho đến nay vẫn còn nguyên giá trị.

Tư duy lý luận phê bình hiện đại đã khẳng định tinh thần dân chủ là một yếu tính quan trọng của phê bình văn học. Một nền phê bình văn học thiếu dưỡng khí dân chủ là một nền phê bình “chết” và không thể mang lại hiệu ứng tích cực cho đời sống văn học. Dân chủ trong phê bình văn học được thể hiện ở nhiều phương diện, trong đó rõ nhất là sự thể hiện bản lĩnh của nhà phê bình trong việc khẳng định, bênh vực các xu hướng khám phá, tìm tòi cái mới, cái tiến bộ (cho dù có thể nó còn lạ lẫm với một số người), đồng thời nhà phê bình cũng phải biết đấu tranh phê phán những gì phản nhân văn, phi văn học. Cơ sở tạo nên tinh thần dân chủ trong phê bình văn học là tinh thần chấp nhận nhiều ý kiến, quan điểm (thậm chí trái chiều) về một hiện tượng văn học. Bởi, tiếp nhận văn học bao giờ cũng là một phương trình nhiều nghiệm số. Nghĩa là nó chấp nhận những cách hiểu khác nhau về một hiện tượng văn học trên cơ sở “tầm đón đợi” khác nhau của người đọc. Phê bình văn học cũng là một kênh tiếp nhận nên những ý kiến khác nhau của các nhà phê bình về một hiện tượng văn học nào đó cũng là chuyện bình thường trong đời sống văn học.

Cao Thị Hồng

Tóm tắt:

Với nhiều công trình nghiên cứu theo hướng thi pháp học, Trần Đình Sử đã có những khái quát, nhận định mới, cho thấy thế giới nghệ thuật là phạm trù sáng tạo của nhà văn, đó là nơi để phân biệt với các thế giới phi văn học. Qua đó, ông đã chứng tỏ việc nghiên cứu văn bản văn học là đi tìm ý nghĩa của thế giới nghệ thuật.

Từ khóa: Thi pháp học hiện đại, thế giới nghệ thuật, đổi mới, tiếp thu, vận dụng.

1.Thi pháp học hiện đại xuất hiện ở phương Tây từ cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX [1]. Trường phái lý thuyết văn học này tuân theo những nguyên tắc khác với thi pháp học cổ điển, không coi trọng tính quy phạm mà đi sâu vào khảo sát những đặc điểm nghệ thuật của tác phẩm. Tinh thần chủ đạo của phương pháp nghiên cứu thi pháp học hiện đại là hướng tới cách tiếp cận nội quan, tức là nghiên cứu văn học từ bản thân văn học, quan tâm đến tính văn học, tính nghệ thuật của văn bản văn học, coi tác phẩm như một chỉnh thể, như một hệ thống.