Howard Gardner

Hoàng Hưng dịch

(trích từ “Creating Minds”, Basic Books, NY 2011)

… Vì chúng ta đến rất gần chủ nghĩa hậu hiện đại (và không biết niên đại của nó!), việc mô tả nó một cách cô đúc và tự tin là khó khăn hơn. Một lối nêu đặc điểm cho rằng chủ nghĩa hậu hiện đại chỉ đơn giản là nâng cao chủ nghĩa hiện đại: nếu chủ nghĩa hiện đại là trớ trêu, thì chủ nghĩa hậu hiện đại còn trớ trêu hơn. Một lập trường khác nhìn chủ nghĩa hậu hiện đại như một phản ứng: nếu chủ nghĩa hiện đại bác bỏ truyền thống, thì chủ nghĩa hậu hiện đại hân hưởng nó. Cũng có những lối nêu đặc điểm tích cực hơn về chủ nghĩa hậu hiện đại – chẳng hạn, như một cố gắng đưa lại vào các sáng tạo của con người những đặc điểm cá nhân, văn hoá, lịch sử, chủ quan, và chính trị. Chắc chắn câu chuyện bên trong lĩnh vực và xuyên lĩnh vực có khác nhau: nhạc sĩ John Cage khác với nhạc sĩ John Adams; Italo Calvino là gương mặt văn chương hoàn toàn khác với Joseph Brodsky; và Andy Warhol, Robert Rauschenberg, Frank Stella, Anselm Kiefer, và Julian Schbabel ở trong năm vũ trụ tạo hình khác hẳn nhau.

Howard Gardner

Hoàng Hưng dịch (từ sách Creating Minds, BasicBooks Publishing, 1993)

Gần đây, khái niệm “đấu tranh bất bạo động” thường được nói tới nhiều trên thế giới mạng của người Việt. Nhân đang dịch một cuốn sách tâm lý học có chương về cuộc đời và sự nghiệp của Mahatma Gandhi, có thể là người duy nhất đã thành công trong công cuộc giành độc lập dân tộc bằng con đường phi bạo lực, tôi xin chia sẻ với quý bạn đọc Văn Việt một số trích đoạn trong chương này, nói về chủ trương và thực hành “Satyagraha” của ông. Tất nhiên thực tế và lịch sử của Ấn Độ và Việt Nam khác nhau xa, nhưng thiết nghĩ tư liệu này cũng đáng cho chúng ta tham khảo.

Người dịch

Howard Gardner

Hoàng Hưng dịch

SUY GIẢM TRONG HIỆU QUẢ SÁNG TÁC

Eliot đã viết “Prufrock” ở đầu tuổi 20 và The Waste Land ở đầu tuổi 30. Qui luật 10 năm mà tôi đã mô tả có thể được thấy ở đây, với những cột mốc quan trọng trong sự phát triển tác phẩm và tư tưởng của Eliot xảy ra cách nhau khoảng một thập niên. Eliot đã sống bốn thập niên sau The Waste Land, và ông đã sáng tác thêm những vần thơ đáng chú ý hơn, một kiệt tác thơ nữa, và tuôn trào một cách đáng kể những văn bản thuộc những thể loại khác; thế nhưng thành quả tột đỉnh trong thể loại ưa thích nhất mà ông đã đạt được vẫn là việc xuất bản The Waste Land, một thành tích không giống như thành tích của những nghệ sĩ khác cùng tầm mức. Sau đó không có thêm những cách tân đáng kể nào nữa, và nếu Eliot ngừng làm thơ sau năm 1923, có thể ông vẫn giữ được vị trí như thế trong lịch sử thơ ca, dù không phải vị trí như thế trong lịch sử văn học.

Howard Gardner

Hoàng Hưng dịch

Bìa The Watse Land, bản in đầu tiên năm 1922.

NHỮNG TÁC PHẨM MỞ RỘNG VÀ TIẾNG TĂM NGÀY CÀNG TĂNG

Mặc dù Eliot phải vật lộn để đủ sống, làm thơ tương đối ít, và đi qua một cuộc hôn nhân đau khổ khác thường với rất ít tưởng thưởng, nghề nghiệp văn chương của anh bắt đầu đơm hoa. Với sự trợ giúp đáng kể của Pound, Eliot đã có thể xuất bản nhiều tác phẩm của mình. Tập Prufrock and Other Observations – Prufrock và những quan sát khác được xuất bản vào tháng 6 năm 1917 ở Anh và ba năm sau ở Hoa Kỳ. Eliot xuất hiện như một nhà văn, nhà phê bình và nhà thơ trên những tập san hàng đầu của Anh và Hoa Kỳ thời đó, như Poetry [Thơ], Dial, và Nation [Quốc gia]. Một cuốn sách phê bình có ảnh hưởng, The Sacred Wood [Rừng thiêng] được xuất bản vào năm 1920. Vào đầu thập kỷ 1920, mới bước vào độ tuổi ba mươi, Eliot đã được thừa nhận là một trong những gương mặt văn chương ở cả hai bờ Đại Tây Dương, được tôn kính (và đôi khi sợ hãi) vì những tài năng văn chương ghê gớm của ông và quyền lực ngày càng lớn trong thế giới xuất bản.

Howard Gardner

Hoàng Hưng dịch

Những toan tính mới về cuộc sống

Với dữ kiện là những cảm giác mạnh mẽ về sự tha hoá của Eliot và việc anh đi tìm một sự cân bằng dễ chịu hơn, thì quyết định làm một chuyến du hành châu Âu sau khi tốt nghiệp là điều không tránh khỏi. Eliot đến nước Pháp trước, ở đó anh tìm bắt không khí của Laforgue: “Cái loại thơ tôi cần để dạy tôi sử dụng giọng nói của riêng mình không hề có ở nước Anh; nó chỉ tìm được ở Pháp”. Eliot đi dự những buổi nói chuyện của các học giả Pháp như Henri Bergson và Émile Durkheim và thấy mình đặc biệt bị lôi cuốn bởi những quan điểm bảo thủ của Charles Maurras, một gương mặt giống như Irving Babbitt, con người tự gọi mình là người công giáo, cổ điển, và quân chủ. Eliot đánh bạn với một số thanh niên Pháp, đáng kể nhất là nhà tiểu thuyết tương lai Alain-Fournier (Henri-Alban Fournier) và một sinh viên y khoa-kiêm-nhà văn tên là Jean Verdenal, Eliot trở thành thân thiết với người này và cái chết của anh ta trong Thế chiến thứ Nhất đã tỏ ra đặc biệt chấn thương cho Eliot.

Howard Gardner

Hoàng Hưng dịch

Thomas Stearns Eliot (1888-1965) là gương mặt thơ hàng đầu thế giới của thế kỷ XX, mà trường thi The Waste Land – Đất hoang được coi như tác phẩm cách tân trọng yếu mở ra thời hiện đại trong thơ tiếng Anh. Một giải thưởng hằng năm mang tên ông hiện là giải thưởng loại lớn nhất về thơ tiếng Anh, mà nhà thơ Mỹ gốc Việt Ocean Vuong đã nhận được năm 2017 cho tập “Sky Night with Exit Wounds” (bản dịch của Hoàng Hưng “Trời đêm những vết thương xuyên thấu” đã xuất bản ở VN năm 2018 – NXB Hội Nhà văn & Phanbook).

Nhân cuộc trao đổi về Thơ & Cách tân Thơ trên Văn Việt, chúng tôi xin giới thiệu một tài liệu nghiên cứu về T.M. Eliot, trích từ sách “Creating Minds” (Trí khôn sáng tạo) của nhà tâm lý học Mỹ Howard Gardner, bản dịch chưa xuất bản của Hoàng Hưng.

Văn Việt