Nguyễn Hồng Anh

Dưới đây là bản tường thuật chi tiết trích từ tóm tắt tham luận của chúng tôi. Với hoạt động này, chúng tôi, gồm Học viện Công giáo và nhóm giảng viên/ nghiên cứu viên của các trường đại học và viện nghiên cứu, đã phần nào thực hiện được ước muốn về sự kết nối giữa khoa học - văn học - thần học/ đức tin, theo ý chỉ của Giáo hoàng Phanxico trong Tông thư viết về vai trò của văn chương trong đào tạo (cf. https://tgpsaigon.net/bai-viet/thu-cua-duc-giao-hoang-phanxico-ve-vai-tro-cua-van-chuong-trong-dao-tao-75307).

Nguyễn Hồng Anh

(Ảnh trên Amazon)

Tôi dành ba ngày để đọc tác phẩm, và một tuần để trăn trở về nó. Tôi cứ định viết, rồi lại thôi, lại ngồi vào máy, gõ vài dòng, và xoá. Vì cảm giác không dễ chịu sau khi đọc xong tác phẩm: Ocean Vuong này có phải là Ocean Vuong mình đã biết qua Một thoáng ta rực rỡ ở nhân gian? – Hình như không. Nhưng để viết về điều đó, sẽ cần một bài dài gấp ba lần bài viết này. Còn với điều tôi viết ở đây, thật ra xuất phát từ một nỗi buồn cá nhân không ăn nhập với câu chuyện kể trong tác phẩm. Nhưng nhờ đeo mang nỗi buồn riêng, mà tôi tìm được cảm hứng viết ra những dòng suy tưởng về Hoàng đế xứ Gladness – một tác phẩm cũng nói rất nhiều về nỗi buồn. Mà nỗi buồn thì dễ đồng cảm và gợi hứng hơn niềm vui. Niềm vui thường cần lý do. Còn nỗi buồn? Có khi nó chỉ tồn tại ở đó.

 Nguyễn Hồng Anh

Raymond Carver là nhà văn Mỹ nổi lên từ thập niên 1970, bước sang những năm 1980, tên tuổi và sức ảnh hưởng của ông đã lan tỏa trên khắp thế giới. Ông được tôn xưng là bậc thầy truyện ngắn của thế kỷ XX và là chủ soái của trường phái cực hạn. Phong cách viết của R. Carver mang dấu ấn đậm nét từ sự kế thừa hai nhà văn lớn thế giới mà ông xem như những bậc tiền bối của mình: Ernest Hemingway và Anton P. Chekhov. R. Carver đã học tập từ Chekhov quan niệm về lối viết: “Trong các truyện ngắn, nói không đủ thì tốt hơn là nói quá nhiều” (dẫn theo [6]), và học tập từ Hemingway cái gọi là “lý thuyết bỏ quên” (theory of omission): “Anh có thể bỏ đi bất kì điều gì nếu anh nhận ra anh đã bỏ quên nó và phần bị bỏ đi sẽ củng cố thêm câu chuyện và khiến người đọc có thể cảm nhận nhiều điều hơn là những gì họ hiểu” (dẫn theo [4]).

 Bảo Chân - Hồng Anh thực hiện

Người xé mặt nạ không đơn thuần là một cuốn hồi ký để kể lại cuộc đời tác giả, mà là một hành vi viết để tự cứu bản thân. Trong cuốn sách này, nhà văn Bùi Mai Hạnh kể chuyện bằng một giọng văn tỉnh táo, thẳng thừng, không khoan nhượng với chính mình khi phơi bày những nỗi đau riêng tư của người phụ nữ – không làm dịu, không thẩm mỹ hóa, không xin được thấu cảm. Viết như một hành trình “xé mặt nạ, sống là mình”, Người xé mặt nạ đặt ra những câu hỏi gai góc về quyền được nói, về trách nhiệm cá nhân, về chữa lành, và về cái giá phải trả khi sự thật được gọi đúng tên. Cuộc trò chuyện dưới đây không chỉ xoay quanh một cuốn sách, mà mở ra một đối thoại rộng hơn về viết, về sống, và về sự can đảm đi đến tận cùng nỗi đau để không còn phải câm lặng.

 Nguyễn Hồng Anh

Tôi đọc Người xé mặt nạ – hồi ký của Bùi Mai Hạnh – rất chậm, và thường sau một đoạn khốc liệt (mà rất nhiều đoạn như thế), tôi lại phải buông sách xuống, chờ đến khi tim lấy lại nhịp…

 Nguyễn Hồng Anh

Năm 1990, Thân phận của tình yêu (tên gọi ban đầu của Nỗi buồn chiến tranh) xuất bản tại Việt Nam. Cùng năm đó, ở bên kia bán cầu, The Things They Carried ra mắt công chúng Mỹ. Gần như đồng thời, cả hai tác phẩm cùng trở thành hiện tượng lớn trong dòng văn học viết về chiến tranh Việt Nam[1]. Nhanh chóng vượt lên trên các tác phẩm cùng thời và cùng đề tài để trở thành hiện tượng của văn học nước mình, cả hai tác phẩm cùng có điểm chung: đưa câu chuyện đi chệch khỏi dòng chảy truyền thống, tạo nên một hiện thực hoàn toàn mới về cuộc chiến tranh Việt Nam. Trong các sáng tác văn học trước thập niên 1990 ở Mỹ và Việt Nam, tồn tại cái nghịch lí rất phổ biến: bên là nạn nhân của cuộc chiến (theo nghĩa kẻ bị xâm lược) thì âm hưởng chủ đạo trong văn học dòng chính lại là chủ nghĩa anh hùng, nếu có cái bi thì vẫn được chất tráng nâng đỡ; trong khi bên được cho là thủ phạm gây ra cuộc chiến thì giọng chính của nền văn học nước này lại tự khắc họa mình như là nạn nhân, chịu đựng chấn thương tinh thần không thể hàn gắn. Sự xuất hiện của Nỗi buồn chiến tranh và The Things They Carried (tác phẩm dịch ra tiếng Việt với tên gọi Những thứ họ mang) đã mang lại bầu khí quyển khác. Bảo Ninh đã tạo nên một hiện thực tâm lí đầy chấn thương và nỗi buồn, phá vỡ lớp tự sự anh hùng ca thường thấy của bên phía được xem là những người chiến thắng. Trong khi đó, Tim O’Brien tuy vẫn khai thác khía cạnh bi thảm như phần đông các sáng tác của nhà văn Mỹ về chiến tranh Việt Nam, nhưng lại không nhấn mạnh vào tính chất nạn nhân của người lính mà tập trung vào chiêm nghiệm triết học về sự thực của chiến tranh, “về sự khác biệt giữa ‘truth’ và ‘reality’”[2] – tức tạo ra một siêu diễn ngôn (diễn ngôn giải thích diễn ngôn, trong đó chiến tranh được trình bày như một diễn ngôn) về đề tài này.

 Diasporic Vietnamese Artists Network thực hiện, 14/11/2025

Nguyễn Hồng Anh ghi chép và chuyển ngữ

Viet Thanh Nguyen: Có thể bạn không đồng ý với tôi, nhưng tôi thường hình dung phong cách hay “persona” của bạn là tính dễ tổn thương tận gốc rễ [radical vulnerability], hay có thể bị diễn giải là điểm yếu. Nhưng trong thời đại này, khi sự đồng cảm có thể bị tấn công bởi tầng lớp nhất định ở Mỹ hay trên khắp thế giới, thì tính dễ tổn thương tận gốc rễ này có khi cũng là điểm mạnh. Bạn có đồng ý việc người ta nhìn nhận bạn như thế không?

 Nguyễn Hồng Anh

Cảnh chiến tranh ở Việt Nam trong một số tác phẩm Mỹ thường được hình tượng hoá một chiều thành cảnh tượng cưỡng hiếp, trong đó kẻ mạnh hơn mang uy quyền nam giới áp đặt lên kẻ yếu thế là nạn nhân nữ giới đáng thương. Theo tôi, khởi đầu của cách nhìn rập khuôn này là từ những tác phẩm viết vào thời kì đầu của chiến tranh Mỹ-Việt, một trong số đó là Người Mỹ trầm lặng (1955) của Graham Greene.

 Jonathan Scott Holloway

Nguyễn Hồng Anh, dịch từ: Holloway, J. S (2015), Introduction, in W. E. B. Du Bois, The Souls of Black Folk, Yale University, pp. ix-xxxvii)

 Nguyễn Hồng Anh

Lúc cầm tập truyện ngắn Con rối hát ngoài rừng xa trên tay, tôi thoáng chút tò mò, vì đã biết đến tác giả Khải Đơn với tư cách nhà báo, nhà thơ từ lâu, nay chị lại thử sức với thể loại truyện ngắn, lại khai thác ở chủ đề không dễ đọc: môi trường sinh thái và kinh dị huyền ảo. Nhưng từ tò mò, tôi nhanh chóng chuyển sang ngạc nhiên. Ngay từ những trang đầu tiên, văn của Khải Đơn đã kéo tôi vào một thế giới tàn bạo và u uất, nơi không một ai được nguyên lành. Từ chuyện sống đau đớn đến chuyện chết bi thương. Và nơi mép rìa sống-chết ấy là tiếng rên rỉ của những linh hồn bị bỏ lại. Hoá ra môi trường hay kinh dị chỉ là một góc nhìn, một nền cảnh, để từ đó, người đọc có thể chiêm nghiệm nhiều vấn đề xã hội và lịch sử sâu xa. Có lẽ đây là một tiếng nói mà văn học Việt Nam đương đại đang chờ đợi: mạnh mẽ, không khoan nhượng về tư tưởng và mới mẻ, điêu luyện về bút pháp.

 Nguyễn Hồng Anh

Hình tượng cộng đồng (nhỏ thì gia đình, thôn xã, lớn thì quốc gia) trong văn học Việt Nam hiện đại gắn chặt với lịch sử đất nước, đặc biệt từ hai cuộc chiến tranh lớn Việt - Pháp (1945-1954) và Việt - Mỹ (1954-1975) đến giai đoạn hậu chiến. Diễn ngôn về cộng đồng trong văn học, do đó, luôn gắn với cách mạng và dân tộc, biểu đạt cho chân lí, truyền thống, văn hoá. Tuy nhiên, dưới cái nhìn của Benedict Anderson (1936-2015) trong cuốn Những cộng đồng tưởng tượng: Suy nghĩ về nguồn gốc và sự lan truyền của chủ nghĩa dân tộc, không phải lúc nào “cộng đồng” và “dân tộc” cũng đi cùng với nhau một cách vô vị lợi, đặc biệt trong bối cảnh một nhà nước dân tộc trải qua các cuộc chiến tranh, cách mạng và hậu chiến. Công trình nghiên cứu của Anderson dẫn chúng tôi tới khái niệm “chủ nghĩa dân tộc nhà nước” (official nationalism), một mô hình theo kiểu “cộng đồng tưởng tượng” (imagined community), gợi ý cho chúng tôi lí giải về hình tượng cộng đồng chi phối trong văn học Việt Nam thuộc dòng chính một thời[1].

 Nguyễn Hồng Anh

(Ảnh: Instagram kenyonreview)

Chúng tôi rất vinh dự thông báo rằng Giải thưởng Thành tựu Văn học Kenyon Review năm 2025 sẽ được trao cho Viet Thanh Nguyen. Giải thưởng nhằm tôn vinh sự nghiệp văn chương xuất sắc, ghi nhận các cá nhân có ảnh hưởng và vai trò quan trọng trong việc định hình diện mạo văn học Hoa Kỳ.

 Nguyễn Hồng Anh

Tháng 6 năm 2025, TS. Nguyễn Thị Từ Huy đề nghị tôi thực hiện một buổi nói chuyện ở Cà Phê Thứ Bảy về đề tài liên quan đến cuốn sách nghiên cứu tôi vừa xuất bản (Tác phẩm của Viet Thanh Nguyen về chiến tranh Việt Nam dưới góc nhìn căn tính, Nxb Đại học Sư phạm TP.HCM, 2025). Tôi đồng ý ngay, vì nghĩ đến những dấu hiệu của cuộc chuyển mình nào đó ở Việt Nam trong giai đoạn hiện tại, khi cách đây không lâu, tiểu thuyết Thuyền của Nguyễn Đức Tùng, một nhà văn di dân, đã được công chúng đón nhận từ Bắc chí Nam, khi mới hồi tháng 4 trên báo Tuổi Trẻ Online có bài viết “Văn học nghệ thuật hải ngoại cũng là máu thịt của dân tộc” (29/4/2025)… Toạ đàm này cũng có thể xếp vào dòng chảy chung đó, với mong muốn của chúng tôi là khiến dòng văn học di dân gốc Việt sẽ ngày càng được biết đến nhiều hơn, có thể được tiếp nhận đúng đắn, cởi mở hơn với bạn đọc trong nước.

Nguyễn Hồng Anh

Étienne de la Boétie có lẽ là một tên tuổi không mấy quen thuộc trong cộng đồng học thuật ở Việt Nam, một phần vì di sản ông để lại thật ít ỏi. Nhưng đóng góp của một người không phải đo bằng độ dày của các công trình, mà bằng giá trị vượt thời gian của chúng. Luận văn về Tình trạng Nô lệ Tự nguyện (gọi tắt là Luận văn) của Étienne de la Boétie là một công trình như thế, xuất hiện vào giữa thế kỷ 16 như một cú đột phá về tư tưởng đương thời và ứng nghiệm với nhiều thời, trở thành nguồn cảm hứng lớn lao cho những nhà chính trị, nhà văn hoá cách xa ông hàng thế kỷ, trong số đó, theo Murray Rothbard (2002, tr. 18), có thể kể đến Lev Tolstoy, Henry David Thoreau, Benjamin R. Tucker, Gustav Landauer…

 Nguyễn Hồng Anh

Năm 2015, kết thúc tiểu thuyết The Sympathizer bằng cảnh con thuyền chở người vượt biên chuẩn bị ra khơi, Nguyễn Thanh Việt viết:

“Ngày mai chúng tôi sẽ thấy mình giữa những người xa lạ [...] Trong chúng tôi sẽ có trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, cả người lớn và cha mẹ, nhưng không có người già, vì không ai dám ra khơi. Trong chúng tôi sẽ có đàn ông và phụ nữ, cả người ốm và gầy, nhưng không có ai béo khi cả nước thiếu ăn [...]. Trong chúng tôi sẽ có người da sáng, da ngăm và mọi sắc da ở giữa, vài người nói giọng tỉnh và vài người nói giọng quê.”

 Nguyễn Hồng Anh thực hiện

Nhà văn Bảo Ninh và người thực hiện bài phỏng vấn, tại nhà riêng của Bảo Ninh

 Nguyễn Hồng Anh

“Sang đò có một nhà sư, một nhà thơ, một nhà giáo, một tên cướp, hai tên buôn đồ cổ, hai mẹ con, một cặp tình nhân và chị lái đò”.

Đó là câu mở đầu truyện ngắn “Sang sông” của nhà văn Nguyễn Huy Thiệp, cũng là kịch bản do ông tự chuyển thể, mà sân khấu Thiên Đăng chọn dàn dựng và trình diễn. Ngày tôi đi xem là mùng 7 Tết, với ý định chỉ là chọn bất kì một vở kịch nào còn vé để đưa mẹ đi xem kịch. Và khi biết xem trúng vở kịch của Nguyễn Huy Thiệp - tôi chờ đợi gấp đôi…

Tham luận tại hội thảo PCAH2024 (Paris, 6-2024)

The Paris Conference on Arts & Humanities (PCAH2024)

Nguyễn Hồng Anh

Phan Thu Vân

Lời toà soạn: Diễn Đàn xin giới thiệu với độc giả bài tham luận của hai tác giả (Trường Đại học Sư phạm TP.HCM) tại Hội nghị Paris về Nghệ thuật & Khoa học nhân văn (Paris Conference on Arts & Humanities / Paris Conference on Arts & Humanities / PCAH2024), tháng 6-2024. Đây là nguyên tác tiếng Việt. Bản tiếng Anh vừa được công bố trong Kỷ yếu Hội nghị (vì hạn chế về thời gian, có những đoạn lược bớt so với bản tiếng Việt).

Nguyễn Hồng Anh

(Về tiểu thuyết “Gã du đãng chúng ta đang lùng kiếm” của lê thi diem thúy)

  

lê thi diem thúy (*) là một nghệ sĩ trình diễn kiêm nhà văn. Cô gia nhập vào cộng đồng nhà văn di dân từ cuốn truyện đầu tay mang tính chất tiểu thuyết tự truyện “The Gangster We are All Looking For” (tựa tiếng Việt: Gã du đãng chúng ta đang lùng kiếm). Có tính tự truyện vì cốt truyện dựa trên chính những trải nghiệm của cô bé “thuyền nhân” 6 tuổi rời Việt Nam cùng cha mình, kể lại những ngày đầu đến Mỹ ăn nhờ ở đậu, chuyển nhà liên tục, xung đột trong gia đình, và những hồi ức về Việt Nam.

Nguyễn Hồng Anh thực hiện

Bài phỏng vấn dưới đây là phần tiếp theo nội dung nói chuyện của chúng tôi cùng nhà văn Nguyên Ngọc (phần trước, chúng tôi đã công bố trên Văn Việt ngày 19/3/2023). Trong một sáng tháng Ba mát trời, tại ngôi nhà yên tĩnh của mình ở Hội An, những ký ức về Tây Nguyên được ông lần giở lại sôi nổi qua giọng kể – như vẫn vậy mỗi lần ông có dịp nói về vùng đất quá nhiều gắn bó với cuộc đời mình... Bài nói chuyện như một tổng kết từ kháng chiến đến hoạt động văn nghệ, và khái quát thành “triết học Tây Nguyên” – theo cách nói của nhà văn. Một số nội dung ở đây đã được ông viết thành các bài ký sâu sắc trong tập truyện “Các bạn tôi ở trên ấy”. Một số điều lần đầu ông kể lại…