Nguyễn Trọng Bình

1. Mở đầu

Vừa qua, tôi có viết bài trao đổi với GS Trần Đình Sử về nguyên nhân và giải pháp chống văn mẫu. Bài viết của tôi nhằm phản biện quan điểm của GS Trần Đình Sử qua hai bài viết “Câu chuyện văn mẫu và sự quản lý việc dạy văn học trong nhà trường phổ thông” và “Giải pháp chấn chỉnh tệ nạn “dạy văn mẫu” trong nhà trường phổ thông hiện nay” của ông.

Nguyễn Trọng Bình

Vanvn- Giáo sư Trần Đình Sử vừa có 2 bài viết liên quan đến vấn đề truy tìm nguyên nhân và đề xuất giải pháp chống văn mẫu trong nhà trường phổ thông sau lời phát động mang tính chỉ đạo mới đây của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Nguyễn Kim Sơn. Đó là bài Câu chuyện văn mẫu và sự quản lý việc dạy văn học trong nhà trường phổ thông và Giải pháp chấn chỉnh tệ nạn “dạy văn mẫu” trong nhà trường phổ thông hiện nay đăng trên Vanvn.vn của Hội Nhà văn Việt Nam.

Nguyễn Trọng Bình

Có khá nhiều sự kiện xảy ra trong những ngày tháng 7 vừa qua, mà nếu nhìn từ giác độ văn hóa thì theo tôi là rất nghiêm trọng và nguy hiểm cho sự phát triển bền vững của đất nước. Vụ Đồng Tâm với bản kết luận được không ít người dự báo đã trở thành hiện thực: chính quyền tiếp tục “thắng” dân trong vụ tranh chấp đất đai; vụ chụp mũ và xúc xiểm GS Ngô Bảo Châu của những kẻ làm nhiệm vụ “gác cửa” với tư tưởng cực đoan và tầm nhìn hạn hẹp; vụ Biển Đông khi Trung Quốc tiếp tục dọa nạt không cho Việt Nam tiếp tục khoan thăm dò dầu khí dù không biết bao nhiêu lần lãnh đạo hai bên trấn an dân chúng sẽ “mãi là đồng chí tốt” và “láng giềng hữu hảo”; vụ Trịnh Xuân Thanh tự trở về nước đầu thú hay bị chính quyền “bắt cóc” làm ảnh hưởng đến ban giao Việt – Đức; rồi vụ ông Trầm Bê “cuối cùng cũng phải bắt” như cách nói của nhà báo Huy Đức, v.v. và v.v. Nhìn chung, sự kiện nào nào cũng đình đám và gây xôn xao dư luận. Tuy vậy, nếu ai đó hỏi tôi sự kiện nào là trầm trọng nhất thì câu trả lời của tôi sẽ là vụ“Thông qua chương trình giáo dục phổ thông tổng thể” của Ban chỉ đạo Đổi mới chương trình SGK ngày 27/7/2017 [1].

Nguyễn Trọng Bình

1. Nhà văn Nguyễn Quang Lập viết Tình cát trong khoảng 10 năm (từ 2005 đến 2014) còn tôi đọc Tình cát chỉ trong một đêm. Nếu chỉ đơn thuần so sánh về công sức và thời gian hai bên bỏ ra hẳn nhiên đó là một sự bất công đối với tác giả Tình cát. Nhưng biết sao được, nói cho cùng đây không phải là quy luật muôn đời trong hoạt động sáng tạo và thưởng thức nghệ thuật của con người đó sao? Người nghệ sĩ muốn có độc giả đương nhiên phải vất vả và chịu “thiệt thòi” một chút. Quan trọng hơn, sự vất vả và thiệt thòi ấy còn phản ánh thái độ và trách nhiệm của những người cầm bút chuyên nghiệp, tử tế. Tuy nhiên, thật lòng mà nói để có thể góp vài dòng về quyến sách này tôi cũng phải mất đến mấy tháng để đọc đi đọc lại. Bởi ngay sau cái đêm đầu tiên “giao hoan” với Tình cát, tôi thấy mình cần phải viết gì đó về quyển tiểu thuyết này. Nhưng viết về chuyện gì, viết như thế nào thì cũng không ít lần mở laptop ra, gõ vài dòng sau đó thì lại xóa và đóng laptop lại. Nghĩa là cũng ám ảnh và “khổ sở” với Tình cát nhiều lắm.

2. Trước hết, theo tôi Tình cát của Nguyễn Quang Lập là tác phẩm hướng đến sự cắt nghĩa, lý giải những vấn đề của đất nước, xã hội và con người Việt Nam hôm nay từ điểm nhìn về cuộc chiến tranh của dân tộc trong quá khứ. Nếu tính từ cột mốc 1986 đến nay thì cách đặt và tiếp cận vấn đề như thế này cũng không hẳn là mới. Tuy vậy, nhìn kỹ lại Tình cát của Nguyễn Quang Lập vẫn có điểm khác và độc đáo so với các tác phẩm viết cùng đề tài trước đó. Với Tình cát, Nguyễn Quang Lập đã bàn trực diện và quyết liệt hơn về những ám ảnh, mặc cảm cùng những ẩn ức về dục tính của người Việt Nam trong chiến tranh. Có thể nói, đây là vấn đề chủ đạo và xuyên suốt trong Tình cát. Vì vậy, để có thể thâm nhập vào sâu bên trong Tình cát, tôi phải đã tìm đến các vị “Tổ sư” của thuyết phân tâm, đồng thời kết hợp với cái nhìn thực tế về bối cảnh văn hóa, lịch sử, xã hội Việt Nam!

Từ góc nhìn trên, tôi mạo muội cho rằng phải chăng Tình cát của Nguyễn Quang Lập là sự cắt nghĩa, lý giải cái bi kịch của đất nước và con người Việt Nam hôm nay thông qua hai vấn đề thuộc về tâm thức văn hóa suốt mấy nghìn năm của dân tộc: hậu quả của các cuộc chiến tranh liên miên và cái nhìn thiên kiến về quan niệm tính dục của con người trong đời sống thường nhật?

Nguyễn Trọng Bình

1. Tiểu thuyết “Nỗi buồn chiến tranh” của Bảo Ninh ra mắt bạn đọc lần đầu với tên gọi “Thân phận của tình yêu” vào năm 1987. Thế nhưng, điều lạ lùng là kể từ ấy đến nay tác phẩm này vẫn chưa thôi gây tranh cãi giữa những “người trong một nước” với nhau. Đặc biệt là với những người đã và đang trực tiếp hoạt động trong lĩnh vực văn hóa văn nghệ nước nhà nói chung. Bằng chứng là mới đây, thêm một lần nữa, “Nỗi buồn chiến tranh” và cha đẻ của nó phải hứng chịu những lời chỉ trích, phản đối rất ghê gớm giống như thời điểm nó vừa ra đời. Điều đáng nói là những ý kiến như thế này vốn không nhiều, càng không phải là ý kiến của các chuyên gia về văn chương nghệ thuật nhưng lại có “sức nặng” rất đáng kể. Phải chăng vì vậy mà “Nỗi buồn chiến tranh” đã không thể vượt qua vòng bỏ phiếu sau cùng cho đề cử “Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật” năm 2016 từ Hội đồng thẩm định? Sự việc đã làm cho người thân, bạn bè, đồng nghiệp, độc giả yêu mến Bảo Ninh không khỏi ngạc nhiên và ngao ngán. Đến nỗi ông Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam đương nhiệm phải làm đơn kiến nghị xin xem xét lại!?

2. Còn nhớ ngay sau khi Bảo Ninh nhận giải thưởng từ Hội nhà văn năm 1991, những ý kiến phản đối, chỉ trích ông đã xuất hiện. Cụ thể, thời điểm ấy, không ít người cho rằng Bảo Ninh viết tác phẩm này với dụng ý “xấu”. Vì theo họ, nội dung tư tưởng của “Nỗi buồn chiến tranh” đã “xuyên tạc cuộc chiến tranh chống Mỹ thần thánh”; “lộn ngược các giá trị lịch sử” của dân tộc... Cơ sở “lý luận” chủ yếu để những người đưa ra nhận định trên là câu “thần chú” “văn học phản ánh hiện thực” (duy nhất đúng lúc bấy giờ). Bám vào câu “thần chú” ấy, nhiều người đã máy móc và cố tình đồng nhất hiện thực trong “Nỗi buồn chiến tranh” (hiện thực trong tác phẩm văn chương) với hiện thực đời sống xã hội (hiện thực về lịch sử giai đoạn chống Mỹ giai đoạn 1954-1975) từ đó phê phán và chỉ trích Bảo Ninh. Không những vậy, không ít người còn tỉ mỉ, tẩn mẩn ngồi “cắt, tỉa” và “lôi” những câu nói, lời thoại của các nhân vật trong tác phẩm ra khỏi ngữ cảnh, bối cảnh của câu chuyện rồi phân tích, suy diễn, chứng minh cho phù hợp với “ý đồ” của riêng họ.

Nguyễn Trọng Bình

Những ngày tháng 4,

Em rạng ngời trong những buổi mít-tinh “ôn lại truyền thống...”

Anh lặng lẽ ra vỉa hè ngồi tán dóc với bác xe ôm

Một cựu chiến binh (anh không nhớ thuộc “phe ta” hay “phe địch”)

có con mắt trái bị mù!

Nguyễn Trọng Bình

1. Đặt vấn đề

Sau năm 1986, văn đàn Việt Nam được dịp xôn xao với những Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh, Bến không chồng của Dương Hướng, Mảnh đất lắm người nhiều ma của Nguyễn Khắc Trường cùng hàng loạt những truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp...

Trong xu thế “bước qua lời nguyền” ấy, ở Nam bộ nhà văn Trang Thế Hy cho ra đời truyện ngắn “Vết thương thứ mười ba” (năm 1988). Tuy không “ồn ào” như những tác phẩm, tác giả vừa kể ở trên nhưng “Vết thương thứ mười ba” cũng tạo nên một dư chấn trong tâm hồn bạn đọc, đặc biệt là cái nhìn - quan niệm của tác giả về hai cuộc chiến tranh trước đó của dân tộc.

Đặt “Vết thương thứ mười ba” trong bối cảnh văn hóa, xã hội Việt Nam vốn còn nhiều định kiến hẹp hòi sẽ thấy “người hiền của văn chương Nam bộ” có cái nhìn về chiến tranh rất táo bạo và độc đáo.

Việt Nam - những ngày mùa

Một ngày mùa thu,

Người lính già trở về cát bụi

Sau nghìn ngày sống đời thực vật

Để lại nhân gian

một trận mưa- nước mắt!

Một ngày mùa mưa,

Người lính cũ ăn xin ở ngã tư đường gục chết

Đôi mắt mù

trong cuộc chiến 20 năm

Không bao giờ khép chặt!

Nguyễn Trọng Bình

1.

Thời điểm này mà nhắc đến tên Nguyễn Quang Lập e là rất “dễ” trở thành người “nổi tiếng” theo cái kiểu “bất đắc dĩ” và vô cùng lãng xẹt?! Thế mới biết, ở cái xứ này “giang hồ thì hiểm ác, lòng người thì khó lường, chữ nghĩa, văn chương thì khó... viết”. Nói chung là nghĩ và làm cái gì cũng khó, đặc biệt là làm người đàng hoàng và tử tế lại càng khó hơn nữa!

Nhưng chẳng lẽ vì ngại khó mà người ta lại từ chối cái quyền được/phải làm người tử tế và đàng hoàng của mình? Thôi thì, bắt chước cụ Nguyễn Du “cũng liều nhắm mắt đưa chân/để xem con tạo xoay vần đến đâu!”

Nguyễn Trọng Bình

Xu hướng lựa chọn truyện ngôn tình Trung Quốc mỗi khi vào nhà sách đang ngày một trở nên phổ biến trong giới trẻ Việt hiện nay. Vấn đề này thời gian qua đã được một số người cảnh báo nhưng xem ra vẫn không ăn thua gì. Ở góc nhìn văn hóa, đây là hiện tượng xã hội đáng để cho những ai quan tâm đến vấn đề “xây dựng văn hóa và con người Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc” suy ngẫm. Đặc biệt là với những người đang “cai quản” nền văn hóa nước nhà nếu thật sự có trách nhiệm không thể không đặt ra câu hỏi: tại sao truyện ngôn tình Trung Quốc lại hấp dẫn giới trẻ nước nhà đến vậy và đằng sau hiện tượng này là gì?

(Xem xét tiểu thuyết Số đỏ dưới góc nhìn văn hóa-lịch sử)

Nguyễn Trọng Bình

1. Đặt vấn đề

Lâu nay, dưới góc nhìn xã hội học mác-xít, phần đông các nhà nghiên cứu khi bàn về nội dung, tư tưởng tiểu thuyết Số đỏ của Vũ Trọng Phụng thường gặp nhau ở một số nhận định mang tính khái quát như: Số đỏ là“tấm gương phản chiếu” xã hội thành thị Việt Nam trong buổi giao thời; thông qua tiếng cười trào lộng, Vũ Trọng Phụng muốn “đả kích”, “châm biếm” sự “lố lăng”, “kệch cỡm”, “suy đồi”... của con người trong xã hội thành thị Việt Nam những năm 1930-1945. Từ đó nhà văn lên tiếng phê phán, “tố cáo” xã hội thực dân phong kiến “thối nát”, “mục ruỗng” lúc bấy giờ v.v và v.v..

Trên tinh thần kế thừa, tiếp thu thành tựu từ những người đi trước; đồng thời đặt Số đỏ trong tiến trình vận động, phát triển lịch sử và văn hóa dân tộc, chúng tôi mạo muội trình bày quan điểm cá nhân về những vấn đề có liên quan như vừa đề cập ở trên. Theo đó có có hai nội dung cụ thể mà chúng tôi muốn trình bày như sau:

Thứ nhất, Số đỏ - sự “va chạm văn hóa” Đông – Tây trong xã hội Việt Nam những năm từ 1930 đến1945.

Thứ hai, Số đỏ - sự hoài nghi của Vũ Trọng Phụng về vấn đề “văn minh” và “tiến bộ” của con người trong xu hướng đô thị hóa.

Nguyễn Trọng Bình

Trước hết, tôi muốn nói một điều (có thể sẽ chạm tự ái các “ông bà thi sĩ” đương thời) là khoảng vài năm trở lại đây trên thi đàn Việt Nam tuy đang bị "lạm phát thơ", "lạm phát nhà thơ" nhưng nếu ai đó có đốt đuốc đi từ Cao Bằng, Lạng Sơn đến mũi Cà Mau cũng khó mà tìm ra bài thơ nào mà hồn thơ lại "chạm" đến nỗi niềm và "thân phận dân tộc" tầm cỡ như những bài dưới đây của Đỗ Trung Quân, Nguyễn Duy, Trần Tiến,.... Những bài thơ mà theo tôi, nếu như ai đó còn mang nặng trong đầu những “hạt mầm định kiến” về chuyện“văn học phải phục vụ chính trị” một cách máy móc và mê muội sẽ cảm thấy vô cùng khó chịu. Nhưng nếu họ biết gạt bỏ những hạt mầm định kiến ấy ra chắc chắn họ sẽ tin và sẽ yêu văn chương nghệ thuật hơn bởi nó chính là cứu cánh cho tâm hồn con người trong cái hành trình vươn tới cái đẹp của cuộc sống. Từ đó sẽ biết quan tâm và trân trọng người nghệ sĩ hơn (dĩ nhiên là những người nghệ sĩ đích thực chứ không phải nghệ sĩ giả danh).

Đồng cảm với cách gọi của nhà nghiên cứu Chu văn Sơn khi cho rằng “Nhìn từ xa... Tổ quốc” là một “trường ca ngắn” từ đây tôi cũng mạo muội tiếp lời, với “Tạ lỗi Trường Sơn” của Đỗ Trung Quân và “Trần trụi” của Trần Tiến tổng cộng chúng ta có 3 “trường ca ngắn”.

Nguyễn Trọng Bình

Mới đây, báo Tuổi trẻ có tổ chức diễn đàn “Đâu rồi, chuyện tử tế?” để mọi người nhất là giới trẻ có... cơ hội nhìn lại mình. Phải thừa nhận đây là một ý tưởng hay và có ý nghĩa của những người làm báo nhằm góp phần làm lành mạnh hóa xã hội. Tuy vậy, qua theo dõi, người viết bài này thấy có chút băn khoăn.

Có thể thấy, bàn về chuyện sống tử tế hiện nay, hầu hết mọi người (dù có người không nói ra) đều có chung quan điểm: để làm một người tử tế trong xã hội Việt Nam bây giờ là điều không dễ dàng chút nào nhất là với những người trẻ (các em học sinh, sinh viên...) - những người mà nói thật lòng thì đa phần đều đang phải “sống bám” vào cha mẹ, vào xã hội cả về vật chất lẫn tinh thần. Không những vậy, nghiêm túc mà nói, thế hệ trẻ ở Việt Nam hiện nay là thành phần chịu thiệt thòi nhất trong xã hội nếu nhìn ở phương diện quyền tự quyết định hướng đi riêng của cuộc đời họ trong mối quan hệ với những “người lớn”, những người đi trước.

Nguyễn Trọng Bình

1

Trên báo điện tử Tuần Việt Nam nét, ngày 25/1/2013 có đăng bài viết của tác giả Phạm Anh Tuấn nhan đề: “Hãy dám xóa bỏ độc quyền biên soạn sách giáo khoa” [1]. Trong bài viết của mình tác giả Phạm Anh Tuấn đặt vấn đề phải chăng đang có tâm lý lo sợ về những “xung đột lợi ích” nên có một số “chuyên gia” tự cho mình cái quyền được biên soạn sách giáo khoa đã phát biểu những điều mà theo Phạm Anh Tuấn là “coi thường lớp lớp những nhà giáo dục độc lập”. Cụ thể trong bài viết của mình, tác giả Phạm Anh Tuấn đã phản biện lại ý kiến GSTS Nguyễn Minh Thuyết đăng trên báo Thanh Niên số ra ngày 18/12/2012 nhan đề: “Một chương trình với nhiều bộ sách giáo khoa” [2] như sau: