Bùi Minh Quốc

Chiếc xe tải phủ bạt kín mít lăn bánh nặng nhọc. Con đường sỏi đỏ nham nhở những ổ gà còn đọng nước trận mưa đêm qua. Từ bầu trời xám nặng tỏa xuống một thứ ánh sáng ong ong. Cánh đồng vắng lặng.

 Bùi Minh Quốc

 

Đó là mối duyên trên con đường chiến đấu cho tự do (chứ không phải...)

Sự này được “cấp chứng từ” bằng hai câu thơ của Nguyễn Duy (trong diễn ca về đại hội lần thứ 4 Hội Nhà văn Việt Nam tháng 10.1989, một đại hội được chờ đợi suốt 6 năm kể từ đại hội 3 họp đại biểu năm 1983, viết nóng và lan truyền ngay khi đại hội sắp bế mạc):

MẸ

 

                        Kính dâng Mẹ của con

 

 

Mẹ đứng bên con dáng mẹ lưng còng

Mái tóc bạc tới vai con vừa chạm

Con lại nhớ ngày tản cư những dặm đường lửa đạn

Mảnh lưng gầy mẹ cõng con đi

Thanh Thảo

Tôi là lớp đàn em của anh Bùi Minh Quốc. Khi bước chân vào lớp 8 trường Chu Văn An, tôi đã tới Phòng truyền thống của trường là một ngôi nhà bát giác rất đẹp bên bờ Hồ Tây. Và tôi đã gặp ở đây bài thơ Lên miền tây của anh Bùi Minh Quốc. Bài thơ nổi tiếng ấy anh Quốc đã viết năm anh đang học lớp 9 hay lớp 10 gì đó ở ngôi trường rất nổi tiếng này. Và bài thơ này nổi tiếng khắp miền Bắc, rất nhiều thế hệ học sinh và cả sinh viên đã thuộc bài thơ. Thậm chí, đã lên đường ngược miền tây theo tiếng gọi của bài thơ, lên miền tây để dạy học, để mang ánh sáng giáo dục đến với núi rừng tây bắc:

Bùi Minh Quốc

          Kính tặng hành giả tập tu Thích Minh Tuệ

và tất cả những ai đang hướng về phương trời chân giác

       NHẠC VĨNH HẰNG

                        Trường ca

 

Dù gian lao bầm dập thế nào,

Con Người vẫn không ngừng đi tới,

Ngẩng cao đầu cất lên tiếng hát “ĐI TỚI NIỀM VUI”

           (Thơ Schiller, nhạc Beethoven, Symphonie No. 9)

                                           Nhà thơ Bùi Minh Quốc

Chương  I

 

NGƯỜI VỀ TỪ CÕI THẲM

 

Đêm Lang Biang

tôi lang thang

mơ màng

mây ngàn

cây ngàn

EM KHƠI NGUỒN…

Cho Hiền

 

Em khơi nguồn thơ anh

Mà em đâu biết thế

Em dồi dập thác gành

Cho hồn anh trời bể

(Với mong muốn góp phần gợi ý để các nhà nghiên cứu và những ai quan tâm tham chiếu và đào sâu)

Bùi Minh Quốc

1

Là nhà văn đảng viên, tôi luôn nghiêm túc gương mẫu chấp hành đường lối văn hoá văn nghệ của Đảng, không những thế còn phải thuyết phục các nhà văn ngoài Đảng cùng làm theo. Văn nghệ phục vụ chính trị, đó là nguyên tắc bắt buộc, ai cũng phải thấm nhuần, không bàn cãi, cấm bàn cãi. Không có sự lãnh đạo của Đảng, văn hoá văn nghệ không thể phát triển được, dù Dảng cũng luôn nói Đảng tôn trọng tính đặc thù của văn nghệ.

Khi sáng tác, tôi cứ viết theo sự thôi thúc của cuộc sống mà mình trải nghiệm, một nhu cầu tự thân, như thể không viết ra thì không sống được.

Bùi Minh Quốc

LỜI THƯA CỦA TÁC GIẢ Tôi sáng tác bài thơ này vào một ngày đông Đà Lạt giá buốt, sau khi đọc cuốn ĐƯỜNG TRẦN (NXB TRẺ - 2022) của Trần Tố Nga trong đó tác giả kể lại đời mình trước và sau 1975. Cuộc đời Trần Tố Nga khiến tôi tự nhiên nhớ lại bài thơ GIẤC NGỦ CỦA NÀNG TIÊN DŨNG SĨ mình viết Tháng 4 năm 1968 về các nữ chến sĩ biệt động thành Đà Nẵng trước giờ ra trận (in trong phần phụ lục bên dưới). ĐƯỜNG TRẦN cho tôi thấy có một NÀNG TIÊN DŨNG SĨ rất đặc biệt, trước 1975 chiến đấu trên mặt trận vành đai Sài Gòn - Gia Định dưới mưa bom bão đạn và chất độc hoá học, rồi vào nội đô làm nhiệm vụ giao liên bí mật, bị bắt và đơn độc chiến đấu trong tù ngục, dũng cảm và  khôn khéo đương đầu có hiệu quả với mọi thủ đoạn tàn bạo và nham hiểm để giữ tròn khí tiết, sau 1975 vẫn không được một ngày yên thân, phải tiếp  tục chiến đấu trong nội bộ, một mình vựợt thắng vô số đòn ác hiểm để tự bảo vệ phẩm giá của một chiến sĩ cách mạng đích thực, một con người chân chính, cứ thế liên tục cho đến nay vẫn một mình đơn độc vững bước trên mặt trận đòi công lý, trước hết cho các nạn nhân của chất độc da cam mà các tập đoàn sản xuất hoá chất cung cấp cho quân đội Mỹ dùng huỷ diệt môi trường và con người trong chiến tranh Việt Nam. Tôi trân trọng gửi đến Trần Tố Nga và bạn đọc bài thơ này để tỏ niềm tri ân đối với một chiến sĩ cách mạng đích thực luôn đứng ở tuyến đầu của tuyến đầu trong cuộc chiến đấu vì Độc Lập của Tổ Quốc và Tự Do của mỗi con người, vì Hoà Bình, Công Lý và Phẩm Giá Con Người.

 

Lời dẫn của Bùi Minh Quốc:

Trong quá trình chuẩn bị đại hội lần thứ 4 Hội Nhà văn Việt Nam (họp vào tháng 10.1989), Ban thư ký Hội gửi đến các hội viên bức thư của nhà văn Nguyễn Khải viết ngày 1.9.1988 gửi Ban chấp hành Hội.

Tôi nhận được một bản bức thư ấy và còn lưu gữ trong cặp tư liệu, nay đưa lên đây để mọi người tham khảo. Xin mạn phép gợi ý: đọc xong thư cũng nên đọc luôn “Đi tìm cái tôi đã mất” mà nhà văn Nguyễn Khải viết lúc cuối đời.

THƯ CỦA ĐỒNG CHÍ NGUYỄN KHẢI GỬI HỘI NGHỊ LẦN THỨ 7 BAN CHẤP HÀNH HỘI NHÀ VĂN VIỆT NAM

Thành phố Hồ Chí Minh ngày 1-9-1988

Thưa các anh các chị trong Ban Chấp hành Hội Nhà văn thân mến

Tôi tự biết là rất có lỗi vì không ra dự cuộc họp của Ban Chấp hành lần này nhằm xét duyệt hàng loạt công việc chuẩn bị cho Đại hội nhà văn lần thứ tư. Một phần vì tôi đang đau bệnh, phần nữa vì một lý do mà tôi sẽ xin nói rõ ở cuối thư.

Trong kỳ họp lần trước, Ban Chấp hành đã Quyết định bổ sung tôi vào Ban Thư ký để thêm người lo việc chuẩn bị Đại hội. Tôi đã vui vẻ nhận nhiệm vụ, dầu tôi vốn rất lười, lại không thạo việc tổ chức, quản lý. Vì bầu không khí chính trị chung đã rất thoáng, có thể bày tỏ, bàn bạc, tranh luận về nhiều chuyện xưa kia vẫn bị xem là cấm kỵ. Lại thêm hai ngày gặp gỡ giữa đồng chí Tổng bí thư của Đảng với hơn một trăm anh em văn nghệ sĩ. Sau đó ít lâu là nghị quyết của Bộ Chính trị về văn hoá văn nghệ. Trong tình hình ấy, mỗi chúng ta có quyền hy vọng vào chính mình, vào văn học và vào sự cải tổ Hội Nhà văn theo tinh thần mới.

Tôi ra làm việc ngoài Hội đã được hơn năm thì một nửa đầu là rất thuận. Tuần báo Văn nghệ đã được tổ chức lại, Ban chuẩn bị cho Đại hội đã được thành lập và hoạt động khẩn trương, Ban thư ký Hội đã có nhiều cuộc tiếp xúc với hội viên tại Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Hải Phòng và nhiều nơi khác để xin ý kiến anh em về sự chuẩn bị mọi mặt cho Đại hội.

Những tháng gần đây thì tình hình không còn được tốt đẹp nữa, có sự không nhất trí ngày một nghiêm trọng hơn giữa bộ phận thường trực của Ban Thư ký với đồng chí Tổng biên tập của tuần báo Văn nghệ. Tuần báo Văn nghệ là diễn đàn chính trị và nghề nghiệp của Hội ta, là tiếng nói chính thức của toàn Hội đối với những nhiệm vụ chính trị của đất nước cũng như những công việc hàng đầu của Hội. Cho nên sự nhất trí giữa Ban phụ trách báo và Ban Thư ký Hội phải là hoàn toàn. Sự trục trặc đầu tiên là tờ báo đã ghi lại và cho đăng lời phát biểu miệng của tôi tại cuộc thảo luận bàn tròn do báo Văn nghệ tổ chức mà không hề xin phép và cho tác giả xem lại bài ghi, gây nên những xôn xao đáng tiếc trong nhiều giới bạn đọc. Trong thời gian đồng chí Tổng biên tập đi công tác, tôi đã phải xét duyệt một số bài, chính tôi đã đề nghị cắt bỏ một số câu của một bản tham luận đã được tác giả xem lại và đồng ý cho đăng. Vì nói trong một cuộc họp hẹp cả mọi người đều hiểu nhau thì được, nhưng đăng lại trên báo cho công chúng rộng rãi đọc lại chưa hay vì nó chưa được diễn giải đầy đủ. Đó là trách nhiệm của người làm báo với tác giả, với bạn đọc. Tôi đề nghị đăng bài Nói thêm, báo có đăng nhưng không có lời cáo lỗi. Ai bị hiểu lầm người đó rán chịu, Ban biên tập đứng ngoài. Tôi cũng bỏ qua. Báo không xin lỗi, nhưng người ghi bài và là một cộng tác viên thân thiết của báo thì viết thư bỏ ngỏ chửi rủa tôi thậm tệ. Đọc xong thư tôi kết luận: đã có chia rẽ, có phe nhóm thực sự trong Hội, và sự chia rẽ này có thể đã được đánh giá từ đâu đó là tự nhiên, là bình thường. Tôi có viết thư gửi lên Ban Văn hoá văn nghệ. Trong thư tôi có nói là tờ báo Văn nghệ phải chịu sự lãnh đạo của Ban thư ký, không nên biến nó thành tờ báo của Ban Văn hoá văn nghệ, lại càng không nên là một Hội Nhà văn nhỏ, như thế là nguy hiểm, là gây sự chia rẽ, bè phái trong Hội, sẽ rất không tốt cho sự chuẩn bị Đại hội.

Ngày 21-5-1988, văn phòng Trung ươnng Đảng gửi công văn cho Ban thư ký Hội, đồng gửi Băn Văn hoá văn nghệ yêu cầu Ban thư ký Hội báo cáo bằng văn bản với Ban Bí thư về công việc chuẩn bị Đại hội nhà văn. Có anh nói việc báo cáo này là không bình thường. Tất nhiên là rất không bình thường – Trong lần gặp anh Trần Độ vào ngày 7 tháng 5, tôi có nói thật những lo lắng của tôi về tờ báo của Hội. Tôi nói: “Cái khuynh hướng quá khích của tờ báo những số gần đây là rất đáng lo ngại trong cái không khí oi ngạt vì nạn đói, vì những tệ lậu xã hội chưa được sửa chữa kịp thời. Nếu có chuyện gì xảy ra thì Hội Nhà văn sẽ phải lãnh đủ”. Trong lần gặp thứ nhất giữa Ban bí thư với bộ phận thường trực của Ban thư ký Hội, có đồng chí đã nói thẳng: “Nếu có chuyện gì, chúng tôi chỉ hỏi các anh thôi. Ban thư ký phải chịu trách nhiệm về mặt chính trị của Hội, của tờ báo trước Ban Bí thư”. Thế là rõ. Cho nên tôi không thích người khác thì làm, còn chúng tôi phải đưa đầu ra chịu trách nhiệm. Tôi cũng không thích bỗng nhiên có nhiều ông cố vấn, nhiều ông quân sư, nhiều ông Mạnh thường quân chạy vòng quanh Hội, vòng quanh tờ báo của Hội với những lời lẽ xu mị về cái thiên chức cao cả của các nhà văn. Hình như họ muốn nhờ chúng ta nói hộ điều gì đó, viết hộ điều gì đó. Nhưng nguyện vọng sâu xa nhất của họ là gì? Cho tới hôm nay mỗi lần nghĩ lại một vụ án văn ba mươi năm trước, thường vẫn gọi là vụ án “Nhân văn – Giai phẩm”, tôi lại thương cho cái thân phận nghệ sĩ của chúng ta. Những nghệ sĩ chân chính không bao giờ có tham vọng về chính trị, về quyền lực, họ chỉ có một mong muốn được hít thở trong bầu không khí tự do, được sáng tạo các tác phẩm nghệ thuật tự do, là một nguyện vọng rất chính đáng. Nhưng những người lãnh đạo văn nghệ của thời ấy chưa thể thông cảm nổi. Nên đòi cũng không có. Bỗng nhiên có một nhà làm chính trị, cũng là dân làm văn làm báo của Đảng từ trước cách mạng, nhưng đã mất ngôi, mất quyền, liền đứng ra tổ chức một tờ báo cho những nghệ sĩ ham chuộng tự do được tự do bày tỏ nỗi niềm. Mình thì nói tự do về nghệ thuật, họ thì nói tự do về chính trị, họ muốn giành quyền, muốn đòi quyền, nhưng tự họ không thể làm được những chuyện đó, thân phận họ tầm thường, tài nghệ thì vớ vẩn, tập hợp sao được dư luận và công chúng, nhất là công chúng của chúng ta, mượn cả tiếng kêu thống thiết đòi tự do để sáng tạo của chúng ta nữa. Nhà chính trị ấy là ông Nguyễn Hữu Đang, ông ấy mới là linh hồn, kẻ xúi giục và tổ chức ra mọi sự của cái thời ấy. Mưu mô bị vỡ lở, kẻ chủ mưu phải ngồi tù, mấy anh em mình không phải ngồi tù nhưng bị treo bút mấy chục năm. Còn đau đớn khổ cực hơn cả đi tù. Mấy ông chính trị thất thế, lắm tham vọng, lắm mưu mô, có đi tù tôi cũng không thương. Chỉ thương anh em mình lòng trong dạ thẳng, nông nổi thơ ngây, cứ nghĩ bụng dạ họ cũng như mình, nào ngờ họ lại nghĩ ngợi sâu xa đến thế.

Lại thêm một kinh nghiệm nữa, của riêng tôi thôi. Năm 74, một nhà chính trị đương quyền có nhờ tôi viết một loạt bài chống cách sống tiêu cực, góp phần xây dựng một cách sống thật cộng sản. Tôi nhận lời ngay, và đã viết một loạt bài báo trong tâm trạng hào hứng và xúc động. Vì nó cần thiết. Vì nó thoả lòng. Bỗng dưng bài gửi tiếp không được đăng nữa, những bài đã đăng được các cơ quan có trách nhiệm duyệt xét lại, và tôi trở thành tên cầm đầu của một nhóm “Nhân văn – Giai phẩm” gì đó, nhưng nguy hiểm hơn là đã lấy chính báo Đảng để để làm diễn đàn để truyền bá tư tưởng chống đối của mình. Người phê phán tôi gay gắt nhất là người đã yêu cầu tôi viết bài. Tôi không nói lại một lời nào, cũng không oán giận một ai cả. Mỗi người một nghề. Phải thông cảm với những người làm nghề khác. Họ đâu có ý phản mình. Chẳng qua cái nghề ấy buộc phải có cách xử sự ấy. Nhưng tôi tự thề với mình là từ nay chỉ viết bằng vào sự suy nghĩ độc lập của chính tôi, không nghe lời dẫn dụ của bất cứ ai, cho dù là người mình vốn rất quý mến. Mình là người tử tế, chẳng lẽ những suy nghĩ riêng lại không tử tế hay sao? Tôi không thích một lần nữa Hội Nhà văn và lãnh vực văn nghệ lại trở thành trận địa quyết chiến của mấy ông lắm mưu tranh bá đồ vương. Tôi không nói vu đâu, cái sự chửi bới, bôi nhọ, vu khống tất cả những ai dám nói ngược, viết ngược, đe doạ ra mặt, hoặc bắn tin đe doạ bất cứ ai bất cứ ai tỏ vẻ lạnh nhạt, hoài nghi, cái sự tàn sát, tận diệt, gây một không khí căng thẳng hung bạo ấy là sặc mùi chính trị. Cứ bảo văn nghệ với chính trị phải chia ra, không được nhập làm một, chúng ta chỉ làm có văn nghệ thôi, nói thế là chính trị lắm đấy, chính trị từ gót chân đến đỉnh đầu, vì những người hò hét phải xua đuổi chính trị ra khỏi văn nghệ lại rất thích nắm quyền, rất thích quyền lực, nói ra miệng chứ không phải nghĩ thầm, mà quyền lực là mục tiêu cao nhất của chính trị rồi. Rõ thật là cái vòng luẩn quẩn!

Thêm nữa, chỉ trong phạm vi của Hội ta thôi, suốt mấy chục năm qua, hễ lúc nào có lắm sự ồn ào, hò hét, đe doạ, tung hô là y như lúc đó có lắm sự nhảm nhí. Chẳng liên quan gì đến những lo lắng đích thực của người cầm bút. Hận thù, oán giận ghen ghét chỉ sinh ra những tính cách ti tiện chứ không thể tạo nên một sự nghiệp văn chương. Một lần nữa, với mấy anh em muốn mượn Hội Nhà văn để xây mộng công hầu, tôi xin có lời kêu gọi khẩn thiết: “Hãy buông tha chúng tôi, đừng xúi giục anh em tôi đánh lẫn nhau nữa, đừng quấy nhiễu chúng tôi, đừng lợi dụng chúng tôi!”.

Thưa các anh các chị

Trên đây là những bày tỏ chân thực của tôi về những rối ren hiện tại của Hội ta trước ngày vào Đại hội. Tờ trình là báo cáo tập thể của Ban Thư ký, về thực chất vẫn còn rụt rè lắm, là muốn cố giữ sự êm đẹp trong việc giải quyết các mối quan hệ. Mà nào có được. Sự công kích vẫn tiếp tục, bây giờ là chửi rủa, vu khống những người đã ký tên vào tờ trình. Vẫn là lấy sự hung dữ, sự to tiếng làm vũ khí chính. Và không một ai dám ngăn cản. Kể cả Ban Văn hoá văn nghệ, là nơi phải bảo vệ tính đúng đắn của tờ trình đã được tập thể Ban Bí thư nhất trí, cũng không ngăn cản. Mũi tên đã đặt trên rãnh nỏ, không thể không bắn đi, bất chấp ý muốn của người cầm nỏ. Thêm một mũi tên nữa đã lao đi rồi. Đó là truyện PHẨM TIẾT. Đọc xong nghĩ cứ buồn. Lúc mở đầu thì cao sang là thế, bây giờ lại tự hạ nhơ nhớp đến vậy sao?

Thưa các anh các chị

Mấy trang thư này đồng thời cũng là tờ trình của một cán bộ của Hội đã được Ban Chấp hành uỷ nhiệm lo phần việc chuẩn bị cho Đại hội. Nếu tờ trình này sai với sự thật, tôi tình nguyện xin Ban Chấp hành cách chức tôi ra khỏi chức vụ Uỷ viên Ban Thư ký. Tôi không ra họp là có ý để các anh các chị được bàn luận thanh thản về trường hợp của tôi, khỏi phải phân vân nếu như tôi có mặt. Còn nếu nó có thể là một căn cứ cho một cuộc thảo luận nghiêm trang thì phải chấm dứt mọi hoạt động phi văn học, phi nghề nghiệp đang làm rối loạn những lo toan đích thực của mỗi chúng ta về nghề văn, và những công việc của Hội Nhà văn, trong một tình hình mới.

Xin kính chúc kỳ họp lần này của Ban Chấp hành thành công tốt đẹp. Xin kính chúc các anh các chị có nhiều sức khoẻ.

Kính Thư

Nguyễn Khải.

Ghi chú của Bùi Minh Quốc:

Cuộc họp ngày 15 tháng 9.1988 của Ban Chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam đã “thành công tốt đẹp” đúng như lời chúc của nhà văn phó tổng thư ký Nguyễn Khải với nghị quyết phê phán báo Văn Nghệ “lệch lạc nghiêm trọng” dẫn đến việc mất chức của hai nhân vật đi đầu trong Đổi mới là Tổng biên tập báo Văn nghệ Nguyên Ngọc và trưởng Ban Văn hoá văn nghệ Trần Độ. Hẳn bức thư của nhà văn phó tổng thư ký Nguyễn Khải đã góp phần quan trọng vào sự “thành công” ấy.

Lời dẫn của Bùi Minh Quốc: Như tôi đã kể trong một status đưa lên cách nay đã lâu, nhà thơ Hữu Loan bất ngờ xuất hiện tại đại hội thành lập Hội Văn Nghệ Lâm Đồng, tháng 1.1988, như do một cơ duyên bí ẩn kỳ lạ để truyền lửa cho thế hệ chúng tôi (xin tìm đọc trên mạng bài HỮU LOAN – KHOẢNH KHẮC TRUYỀN LỬA KỲ LẠ). Sau đại hội, Hữu Loan trở thành khách mời của Hội Văn Nghệ do tôi làm Chủ tịch. Tôi làm việc này là để bày tỏ lòng yêu quý một bậc đàn anh đáng ngưỡng mộ cả về tác phẩm và nhân cách, đồng thời cũng với ý thức trách nhiệm đảng viên rằng đây là một cách thiết thực thể hiện chủ trương đổi mới của Đảng trong văn nghệ đã ghi rất rõ trong nghị quyết 05 vừa ban hành tháng 11.1967 (nhân đây nói luôn: có một cơ duyên kỳ lạ nữa là tại đại hội tôi vừa kể, người đại diện cơ quan văn nghệ ở trung ương về dự lại chính là Trưởng ban Văn hoá Văn Nghệ trung ương Trần Độ, tác giả thực sự của nghị quyết 05 – một sự kiện hiếm có hoặc gần như chưa hề có, khi một cán bộ cao cấp cỡ ấy về dự đại hội Hội văn nghệ một tỉnh nhỏ xa xôi như Lâm Đồng. Và tại đây cũng diễn ra một sự kiện gần như chưa hề có: lần đầu tiên uỷ viên trung ương Trần Độ thân mật bắt tay phần tử Nhân Văn sừng sỏ Hữu Loan). Tôi bố trí anh Hữu Loan ăn ở tại nhà sáng tác của Bộ Văn hoá ngay gần kề trụ sở Hội và đề nghị anh chép cho toàn bộ các sáng tác chưa công bố của anh trong suốt hơn 30 năm bị lưu đày ở làng quê. Trước hết, xin anh viết cho một bài về vụ Nhân Văn - Giai Phẩm dưới hình thức một cuộc trả lời phỏng vấn của tạp chí Lang Biang. (Dự định của tôi là bài này sẽ chuẩn bị cho Lang Biang số 4, đăng cùng với “Dắt tay nhau đi dưới tấm biển chỉ đường của trí tuệ” của Hà Sĩ Phu mà tôi đã phác sơ một cái chapeau có trích dẫn Mác làm tấm khiên đỡ đạn. Nếu không vì cái chỉ thị rất độc/đểu của Bộ trưởng Thông tin Trần Hoàn, người mà có lần Bảo Cự đã gọi là Pôn-pốt trong văn hoá, cấm các sở văn hoá cấp giấy phép xuất bản cho các tạp chí văn nghệ địa phương dẫn đến sự kiện “Xuyên Việt” thì số 4 hẳn sẽ là một cú “bom tấn”). Trước khi vào bài trả lời phỏng vấn của tạp chí Lang Biang, anh Hữu Loan tự viết mấy dòng tiểu sử như sau: Nguyễn Hữu Loan còn có tên là Nguyễn Văn Dao, Sắt Đỏ, Tốt Đỏ, Binh Nhì. Tên chợ là Ông Già Vườn Lỗi, Phu Viên Lỗi. Sinh năm Bính Thìn - 1916, thôn Vân Hoàn, Nga Sơn, Thanh Hoá. Từ năm 1936-1942 làm cách mạng trong phong trào học sinh và nhà trường. Từ 1943 đến 1945 về đi cày và đi đánh cá. Tháng 8-1945 theo Việt Minh khởi nghĩa ở huyện nhà, cùng năm làm Uỷ Ban Lâm Thời tỉnh, phụ trách bốn Ty: Giáo Dục, Thông Tín, Công Chánh, Thương Chính. Sau lại chán, về đi cày và đánh cá nuôi bố mẹ già. Từ giữa năm 1946 đến 1951 được mời vào làm chủ bút báo Chiến Sĩ Quân Khu IV ở Huế, gặp Nguyễn Sơn ủng hộ đường lối ưu tiên với văn nghệ sĩ. Khi Nguyễn Sơn bị đình chỉ công tác trả về Trung Quốc, đường lối của Nguyễn Sơn bị Lê Chưởng, Hoàng Minh Thi phản đối. Hữu Loan đề nghị giữ Phạm Duy ở lại không được, lại về đi cày. Cho đến 1954 tiếp quản thủ đô lại được mời ra làm biên tập cho báo Văn Nghệ và làm hội viên Hội Nhà Văn. Sau đó tham gia Nhân Văn, bị quản thúc. Đi cày, đi thồ (đẩy xe đá) từ 1958 cho đến giờ.

Bùi Minh Quốc [1]

“Những cây thông ào vào Tỉnh ủy

Xin đừng đốn chúng tôi”

Bùi Minh Quốc

Tặng các con

và cháu nội Bùi Minh Triều Anh

Tôi học ở trường Chu Văn An ba năm lớp tám, chín, mười – 8D, 9D, 10D – từ 1956 đến 1959, vào tuổi 16-19, cái tuổi tuyệt vời nhất của cuộc đời. Chính tại đây, một hôm nào đó, dưới bóng các cây cổ thụ trùm toả khắp sân trường, tôi đã có bài thơ “Thật kỳ diệu khi mười tám tuổi” gửi đăng báo Tiền Phong, nay chỉ còn nhớ mấy câu này:

Thật kỳ diệu khi mười tám tuổi

Cháu Bác Hồ, đồng chí của Lê-nin…

Hồi ký Bùi Minh Quốc

Chúng tôi đang khấp khởi hy vọng thì một hôm, khoảng non một tuần sau, Bí thư chi bộ Xuân Thiều và Đại tá Cục phó Cục Văn hoá Quân đội Chính Hữu vừa gặp tôi ở sân nhà số 4 Lý Nam Đế (trụ sở tạp chí Văn nghệ Quân đội) đã chặn đầu choảng ngay:

- Này ông Quốc, các ông định biểu tình hả?

Hồi ký Bùi Minh Quốc

Ăn phở xong, mọi người đã đi cả, nhưng tôi với Nguyễn Chí Trung tự nhiên không hẹn mà cùng ngồi lại quán. Chị Hường, vợ nhà văn Đỗ Quang Tiến, một người chị rất đôn hậu chuyên lo cơm áo gạo tiền ở Hội Nhà văn, trước khi trả tiền cho chủ quán còn ân cần hỏi hai anh em chúng tôi:

- Hai anh ăn nữa, tôi mua thêm?

Hồi ký Bùi Minh Quốc

Vào thượng tuần tháng 11 năm 1978, mấy anh em nhà văn chúng tôi (Thu Bồn, Nguyễn Chí Trung và tôi) đang theo một đơn vị thuộc Quân đoàn 4 tham gia chiến dịch bảo vệ biên giới Tây Nam, tình cờ được đọc trên báo Nhân Dân một tin ngắn đăng trang trọng ở góc đầu trang nhất: Ban Bí thư trung ương Đảng ra quyết định thành lập Đảng đoàn Hội Nhà văn Việt Nam. Trong Đảng đoàn, ngoài các nhà văn nhà thơ vốn là cán bộ lãnh đạo chủ chốt quen thuộc của Hội bấy lâu, còn có thêm các gương mặt mới: Nguyên Ngọc, Giang Nam, Nguyễn Khải. Bí thư Đảng đoàn là nhà văn Nguyên Ngọc. Chúng tôi vui mừng bảo nhau: Quyết định của Ban Bí thư đã đáp ứng một yêu cầu khách quan của việc xây dựng Hội sau khi nước nhà thống nhất, tuy có hơi chậm.

Bùi Minh Quốc

 

Đồng Tâm! Đồng Tâm!

Dồn nén tim ta sấm sét gầm

Hỡi cả loài người hãy nhìn xoáy Đồng Tâm!

Bùi Minh Quốc

Minh Quốc thong dong đáo bát tuần

Thân còm, tóc bạc vẫn hồn xuân

Đường thơ vững bước đường tranh đấu

Càng đấu nghe càng săn chắc gân

Nhằm thẳng bạo quyền thơ phóng bút

Giật phăng mặt nạ lũ manh tâm

Thơ quyết cùng dân đòi chúng trả

Món nợ QUYỀN DÂN xương máu dân

Đà Lạt 01/01/2020

BMQ

Bùi Minh Quốc

1

Tuổi thơ ta: chiến tranh

Tuổi trẻ ta: chiến tranh

Tuổi già ta: áp bức

Thơ ơi thơ, dông bão dồn trong ngực!

NGHĨ VỀ THƠ

1
Thi sĩ chật công đường quán nhậu
Hí há phì phà thơ mất máu

2
Đất nước bốn mùa lũ lụt thơ ca
Có giọt chữ nào đọng mảy phù sa?

3
Những câu thơ như phóng đến tận cùng mọi điều phải nói
Mà xem ra chưa nói được gì
Đời xám nặng mây chì
Thơ lay phay mưa bấc.
4
Sao lắm lúc muốn quăng cả hồn lẫn bút
Cái cây bút nhẹ tênh mà vương nợ chi mà
Nhưng cứ mãi vậy thôi, mãi còng lưng cõng bút
Từng bước nhọc nhằn rút ngắn dặm trời xa.
5
Kinh viện nghìn chương nhạt thếch giữa biển đời
Thơ một chữ thật lòng sóng dồi động biển.

 
BI KỊCH HÓT

Tưởng bay ngàn dặm thơ
Hóa vòng vo nhảy nhót
Giữa cái lồng rất to
Tự đan bằng tiếng hót.

THƠ TỪ XÓ BẾP
 
Anh ghi vội bên lề giấy gói thịt
Những câu thơ vừa đến bất ngờ
Món đậu phụ đang xèo trên bếp
Mắt ngó chừng hồn vẫn đòi thơ
 
Em từng biết
Vì độc lập anh đâu nề sống chết
Và bây giờ vào bếp chẳng xoàng chi
Vì tự do anh lại ra đi
Dẫu chỉ bằng đôi cánh thơ vẫy từ xó bếp

Em bươn chải phố phường
Nuôi chồng không uốn cong ngòi bút
Anh thủ gôn xó bếp
Hầu em chăm con

Có vui nào vui hơn
Chiều nay được tặng em
Món riêu cua món đậu chiên em thích
Và món nữa tuyệt vời là mấy vần xung kích
THƠ GIÀNH TỰ DO!

 
QUYỀN LỰC THƠ

Thơ cũng là một quyền lực, tôi tin thế.
Hãy cứ xem, dưới các chế độ mà nhân dân bị áp bức, bị chà đạp thì bọn thống trị rất sợ những tiếng thơ chân thực nói tiếng nói của người bị áp bức, bị chà đạp, và chúng tìm mọi cách để dập tắt những tiếng thơ ấy. Nhưng không bao giờ, mãi mãi không bao giờ, chúng dập nổi. Đấy là một bằng chứng cho thấy thơ cũng là một quyền lực, nếu không thì việc gì bọn thống trị phải sợ?

THƠ VÀ NHÀ TIỂU THUYẾT

Tôi tin rằng trong một nhà tiểu thuyết lớn, bao giờ và trước hết cũng là một hồn thơ lớn. Đốt-xtôi-ép-xki là một hồn thơ lớn, dù ông hầu như không viết một câu nào theo những tiêu chí thời ông gọi là thơ. Sở dĩ tôi tin thế vì cảm thấy ông nhìn thấu, bằng trực giác thơ chứ không phải bằng con mắt quan sát lạnh lùng, tới tận đáy thẳm chập chờn tranh chấp thiện ác của lòng dạ con người; từng trang viết của ông luôn run rẩy mãnh liệt một xúc cảm thơ trước nỗi thống khổ và niềm khát vọng da diết bất tận của con người thanh tẩy tâm hồn mình để vươn tới cái Đẹp.