Vài lời giới thiệu

Chúng ta đều biết, Phan Bội Châu là một nhân vật lịch sử kiệt xuất của Việt Nam trong 40 năm đầu của thế kỷ 20: một nhà yêu nước lớn với hàng loạt những lời hiệu triệu đồng bào đứng lên giải phóng dân tộc, khơi dậy được nỗi nhục mất nước và kích động được những xúc cảm sâu xa của tình tự dân tộc, như nhà sử học Vĩnh Sính đã nhắc lại trong bài viết Thử nhìn lại vị trí của Phan Bội Châu trên mặt báo này; bên cạnh đó PBC cũng là một nhà nho học thâm sâu, với hàng ngàn trang sách nghiên cứu, biên khảo về Chu dịch hay Khổng học.

Tuy nhiên, cũng rất dễ hiểu là, PBC cũng như hầu hết những nhà nho yêu nước đầu thế kỉ 20 chưa thể thoát khỏi những ràng buộc về văn hoá, tư tưởng của xã hội cũ. Sự phân tích những yếu kém của xã hội Việt Nam lúc đó, ngõ hầu tìm ra con đường xây dựng đất nước giàu mạnh để có thể giành lại và giữ gìn độc lập, khó có thể đủ sâu để nhìn ra sự vắng bóng của những tư duy khoa học và phong cách lao động đã trải qua một thế kỉ cách mạng công nghiệp của châu Âu, giúp cho các nước này có sức mạnh đi chinh phục thế giới. Huống hồ, trái với Phan Châu Trinh, PBC đã dành ưu tiên cho việc chống Pháp để giành độc lập bằng con đường bạo động, dù phải trả giá rất đắt, trước khi thực sự nghĩ tới những nội dung xã hội của việc canh tân đất nước. Những nội dung về "dân khí, dân trí, dân sinh" mà Phan Châu Trinh đã đề ra ngay từ những năm 1907-08. Khác biệt hiển nhiên khi ta biết rằng, ngay cả những thanh niên được PBC và các đồng chí chiêu mộ trong phong trào Đông Du, hầu hết đã được gửi tới học ở các trường quân sự của Nhật (xem Vĩnh Sính, bài đã dẫn) thay vì chia nhau đi học hỏi, tìm hiểu những lý do sâu xa của sự thành công của Nhật trong quá trình cải cách thời Minh Trị, trong đó việc tổ chức đưa người sang Âu Mỹ học hỏi các khoa học của phương Tây, bao gồm khoa học tự nhiên và xã hội, là một yếu tố hàng đầu.

Vì thế, phải nói là chúng tôi đã ngạc nhiên thích thú khi bắt gặp bài viết này của Phan Bội Châu đăng trong tạp chí Khoa học Phổ thông số 4, đề ngày 16.10.1934 với nhan đề: "Cụ Phan Sào Nam với vấn đề Khoa học". Xem lại Phan Bội Châu toàn tập, Tập 4 (Văn xuôi 1925-1940), do Chương Thâu sưu tập và biên soạn, nxb Thuận Hoá 1990, chúng tôi thấy không có bài viết này.

Phải chăng, bài viết này là một minh chứng cho luận điểm rằng trong tư tưởng PBC đã có những biến chuyển nhất định vào những năm cuối đời, ở Huế? Ít ra, nó cho thấy PBC đã ý thức được vai trò của khoa học trong việc duy tân đất nước, tuy chắc hẳn chưa sâu sắc như những nhà cải cách Nhật Bản thời Minh Trị. Việc bài viết nhắc tới "ba điều cần thiết nhứt cho một nước" là "dân sinh, dân trí, dân khí", cũng chứng tỏ sự biến chuyển đó.

Xin trân trọng giới thiệu bài viết này với bạn đọc Diễn Đàn nói riêng, và chung hơn, với mọi người quan tâm tới lịch sử Việt Nam.

Hà Dương Tường

Về văn bản và chú thích:

Bản in của Khoa học Phổ thông với kỹ thuật thời ấy hiển nhiên là do được sắp chữ lại từ lá Thư viết tay của PBC (hay đúng hơn, của một học trò của cụ ở Huế năm 1934), có những sai sót (xem các chú thích (8) và (13)). Ngoài ra, có một số từ ngữ hiển nhiên viết theo phát âm của xứ Nghệ. Khi đánh máy lại, chúng tôi đã gõ theo chính tả thống nhất hiện nay (chủ yếu, bỏ gạch nối trong những từ kép, nhất là khi các gạch nối đó cũng không được dùng một cách nhất quán -- chẳng hạn, "lạc quan", thì không có gạch nối, trong khi "bi quan" lại có). Bạn đọc có thể bấm vào đường dẫn cuối bài để xem bản chụp nguyên bản của Thư viện Quốc gia Pháp.

Ngoài một vài từ xứ Nghệ, tác giả còn dùng một số thành ngữ Hán Việt khá khó đối với người đọc không chuyên (như người viết Lời giới thiệu này!), chúng tôi đã viết thư hỏi PGS Hoàng Dũng, chuyên gia ngôn ngữ học thuộc Đại học Sư phạm, TP HCM. PGS Hoàng Dũng lại hỏi thêm GS Nguyễn Huệ Chi và nhà nghiên cứu Hoàng Tuấn Công (tác giả tập Phê bình và khảo cứu về cuốn Từ điển tiếng Việt của GS Nguyễn Lân) những chỗ ông còn hồ nghi. Tất cả 13 chú thích dưới đây là của tập thể 3 nhà nghiên cứu này.

Người viết xin trân trọng cảm ơn PGS Hoàng Dũng, GS Nguyễn Huệ Chi và nhà nghiên cứu Hoàng Tuấn Công.