Jun’ichiro Tanizaki

Hà Vũ Trọng dịch

14.

Thế giới bóng râm

Tổ tiên chúng ta đã chia cắt ánh sáng ra khỏi từ trên cao để tạo dưới mặt đất một thế giới của bóng râm, rồi trong cái chốn mông lung hun hút đó, họ đặt người phụ nữ vào để nàng là phiến trắng ngần nhất thế gian. Nếu làn da trắng là điều kiện không thể thiếu của vẻ đẹp nữ tính tối cao, vì không còn cách nào khác, và tôi cũng thấy không thể phản đối. Các chủng da trắng đều có tóc màu sáng, còn tóc chúng ta màu tối; như thế, thiên nhiên dạy chúng ta quy luật về bóng tối mà theo bản năng chúng ta quen biến màu da vàng thành trắng. Tôi đã nói về việc nhuộm răng đen, thế chẳng phải việc cạo lông mày cũng là cách làm cho khuôn mặt trắng được nổi bật hay sao? Tuy nhiên, điều làm tôi thu hút nhất là thỏi son môi màu lục ánh kim mà ngày nay ngay cả những geisha ở Kyoto cũng hiếm khi dùng. Ta không thể biết được mê lực của nó trừ khi hình dung dưới ánh nến le lói chập chờn. Phụ nữ xưa cố tình giấu màu môi đỏ dưới lớp son môi xanh đen ấy, lại cài trang sức lung linh trên mái tóc, như để hút cho hết sắc máu hồng trên da mặt căng mọng của nàng. Tôi không biết có gì trắng hơn khuôn mặt của một cô gái trong bóng tối lung linh bên chiếc đèn lồng, thỉnh thoảng nàng mỉm cười, hàm răng đen hạt huyền loé qua đôi môi xanh như những đốm tinh linh. Da mặt ấy trắng còn hơn cả độ trắng nhất của một phụ nữ da trắng mà tôi có thể mường tượng. Độ trắng của người phụ nữ da trắng thì sáng, hiển hiện, quen thuộc, không phải là thứ màu trắng thoát trần như thế này. Có lẽ thứ màu trắng thoát trần ấy không hề tồn tại. Vả lại, có lẽ đấy chỉ là trò đùa tinh quái của ánh sáng và bóng tối diễn ra trong một khoảnh khắc. Nhưng như vậy là đủ. Chúng ta không đòi hỏi gì hơn.

Jun’ichiro Tanizaki

Hà Vũ Trọng dịch

12.

Phụ nữ ngày xưa

Trên sân khấu kịch rối Bunraku, những con rối nữ bao gồm đầu và đôi tay, còn thân thể, chân và bàn chân đều che kín trong chiếc kimono dài, thợ múa rối chỉ cần luồn bàn tay mình vào trong trang phục đó để thể hiện động tác là đủ. Đối với tôi đây chính là hình ảnh thu nhỏ của hiện thực, vì một phụ nữ xưa thực sự chỉ tồn tại từ cổ áo trở lên và tay áo ra ngoài; phần còn lại của nàng vẫn ẩn trong bóng tối. Một phụ nữ thuộc bậc trung lưu hoặc thượng lưu của xã hội hiếm khi ra khỏi nhà, và nếu ra khỏi nhà, nàng tự che mình khỏi ánh nhìn của công chúng trong hốc tối của chiếc kiệu. Hầu hết cuộc đời nàng sống trong bóng tranh tối tranh sáng của ngôi nhà duy nhất, thân thể nàng ngày và đêm phong kín trong màn âm u, khuôn mặt là dấu hiệu duy nhất cho thấy sự tồn tại của nàng. Mặc dù đàn ông xưa ăn mặc có phần hào nhoáng hơn so với ngày nay, còn phụ nữ phục trang màu tối hơn. Các cô con gái và vợ của tầng lớp thương nhân mặc y phục nghiêm trang một cách đáng ngạc nhiên. Quần áo của họ thực chất không khác gì một phần của bóng tối, là sự chuyển tiếp giữa bóng tối và khuôn mặt.

Jun’ichiro Tanizaki

Hà Vũ Trọng dịch

10.

Ánh vàng kim trong bóng tối

Nếu bạn từng đi vào nội thất sâu nhất của những dinh thự đồ sộ, nơi chốn thâm u mà ánh mặt trời không chiếu tới, chắc bạn sẽ được thấy tấm cửa kéo hoặc bình phong dát vàng đón bắt một tia sáng le lói xa xăm từ ngoài vườn ra sao, rồi bỗng nhiên toả ra một vầng sáng huyền ảo, một ánh hoàng kim mờ mờ hắt vào bóng tối bao trùm tựa ánh hoàng hôn nơi chân trời. Không thấy vẻ hoàng kim nào lại đẹp thanh tú đến như vậy. Rồi khi bạn bước qua, ngoái đầu nhìn đi nhìn lại, và khi bạn đi khỏi thì bề mặt dát vàng kim trên giấy lại càng toả xa hơn, nó không biến đổi trong chớp nhoáng mà toả sáng dần dần, đều đặn hơn, như thể người khổng lồ đổi màu trong cổ tích. Hoặc một lần nữa, bạn thấy lớp bụi vàng kim trên nền vào lúc đó chỉ là một nước bóng tẻ nhạt đang ngủ say, nhưng khi bạn lướt qua, đột nhiên chúng loé lên như thể rực cháy.

Jun’ichiro Tanizaki

Hà Vũ Trọng dịch

8.

Kiến trúc và bí ẩn của bóng âm

Tôi không rành về kiến trúc, nhưng nhận thấy rằng kiểu Gothic của các nhà thờ phương Tây đều có mái vòm được đẩy lên cao tột đỉnh, thật cao như lên tới cõi trời và được cho rằng vẻ đẹp của nó nằm ở đó. Trái lại, những ngôi chùa của Nhật thì bộ mái ngói nặng nề được lợp trước tiên, và trong cái bóng râm rộng rãi và sâu thẳm được tạo nên bằng những mái hiên ấy, phần còn lại của kiến trúc mới được xây. Điều này không chỉ đúng với đền chùa mà ngay cả cung điện của giới quý tộc và nhà thường dân, điều đập vào mắt đầu tiên là bộ mái lợp ngói hoặc lợp tranh đồ sộ và bóng tối bao trùm bên dưới mái hiên. Ngay cả vào giữa trưa mà tăm tối như trong hang động toả khắp dưới gờ mái, làm cho cửa chính, cửa ra vào, tường, và cột nhà cơ hồ không thấy rõ. Những ngôi chùa lớn trang nghiêm ở Kyoto, như Trí Ân Viện (Chion-in), Bản Nguyện Tự (Honga-ji) và cả những loại nhà trang trại vùng nông thôn hẻo lánh đều giống nhau về mặt này: như hầu hết những toà nhà xưa, gây ấn tượng bộ mái nặng hơn nhiều, cũng như chiều cao và diện tích lớn hơn so với tất cả những gì bên dưới mái hiên.

Jun’ichiro Tanizaki

Hà Vũ Trọng dịch

6.

Ánh nến và đồ sơn mài

Ở Kyoto có một nhà hàng nổi tiếng tên là Waranjiya (Thảo Hài Ốc)[1], một trong những điểm hút khách của nhà hàng này cho tới gần đây là phòng ăn vẫn được thắp bằng giá nến xưa chứ không phải đèn điện; nhưng mùa xuân năm nay khi tôi đến sau một thời gian dài vắng bóng, những giá nến giờ đã thay bằng đèn điện kiểu đèn lồng xưa. Tôi hỏi họ thay từ bao giờ và được biết hồi năm ngoái, do một số thực khách than phiền ánh nến quá mờ cho nên bất đắc dĩ phải thay – nhưng nếu tôi thích theo kiểu cũ thì họ vui lòng mang giá nến tới. Vì điều đó mà tôi đến đây, vậy nên tôi yêu cầu họ mang lại. Và rồi tôi nhận ra rằng chỉ dưới ánh sáng chập choạng thì vẻ đẹp thực sự của đồ sơn mài Nhật mới được bộc lộ. Các gian phòng tại Waranjiya rộng khoảng bốn chiếu rưỡi, bằng cỡ một trà thất nhỏ ấm cúng, cột tường và trần nhà bừng lên một lớp bóng ám khói mờ, tối tăm ngay cả có ánh sáng của ngọn đèn. Nhưng dưới ánh sáng mờ ảo hơn từ giá nến, khi nhìn kĩ nào những cái khay và chén bát nằm trong những cái bóng hắt xuống từ đốm lửa chập chờn kia, tôi phát hiện qua nước bóng của đồ sơn mài một chiều sâu thăm thẳm và phong phú như một cái ao đen huyền tĩnh lặng, một vẻ đẹp mà tôi chưa từng thấy. Tôi cũng nhận ra đó không phải là ngẫu nhiên, tổ tiên chúng ta khi phám phá ra sơn mài, quả là họ đã cưu mang một tình cảm trìu mến trong những đồ vật được hoàn thiện với màu sơn này.

Jun’ichiro Tanizaki

Hà Vũ Trọng dịch

3.

Một lộ trình khác

Gần đây thịnh hành những loại đèn điện để sàn làm giống kiểu đèn lồng hình vuông xưa khiến tôi cho rằng nó phát sinh từ ý thức mới về sự mềm mại và ấm áp của giấy vốn là những phẩm chất mà một thời chúng ta đã bỏ quên; đây là bằng chứng công nhận chất liệu này thích hợp hơn nhiều so với kính trong căn nhà Nhật. Nhưng vẫn chưa thấy những thiết bị vệ sinh hoặc bếp lò nào ngoài thị trường trông thích hợp. Hệ thống lò sưởi giống như của tôi, một lò than điện bố trí dưới cái bếp âm xuống sàn, dường như với tôi là lí tưởng; tuy vậy không ai dám chế tạo một thiết bị quá đơn giản như thế (tất nhiên có những loại như lò hibachi điện nhưng không cung cấp nhiệt cho bằng lò hibachi xài than thông thường); những sản phẩm chế tạo sẵn thì toàn là những bếp lò kiểu Tây trông xấu và không thích hợp.

Jun’ichiro Tanizaki

Hà Vũ Trọng dịch

1

Người mê chuộng kiến trúc truyền thống

Ngày nay, thật là khổ tâm với người mê chuộng kiến trúc truyền thống khi khởi công xây cất một ngôi nhà theo kiểu thuần Nhật, vì phải lo nghĩ bài trí sao cho mớ dây điện, ống khí đốt và ống nước hoà điệu với tính đạm bạc của những gian phòng Nhật – ngay cả một người chưa từng kinh nghiệm xây nhà riêng cũng thấy ra điều này khi thăm một trà thất, quán ăn, hoặc nhà trọ. Đối với người lập dị sống cô độc lại là vấn đề khác, người ấy có thể bất cần những lợi ích của văn minh khoa học để về thoái ẩn ở một thảo am miền quê hẻo lánh nào đó; nhưng với một người có gia đình và đang sống ở thành phố thì không thể quay lưng với những cái thiết yếu của đời sống hiện đại, như hệ thống sưởi, đèn điện, những thiết bị vệ sinh, chỉ vì muốn làm mọi thứ theo phong cách Nhật. Người theo chủ nghĩa thuần tuý sẽ vắt óc khi bố trí cái điện thoại, lo che khuất nó phía sau cầu thang hoặc góc hành lang, hoặc đặt đâu đó mà y cho rằng ít chướng mắt nhất. Có lẽ y sẽ chôn mớ dây điện thay vì treo trong vườn, giấu những nút bật tắt trong buồng hoặc trong tủ, chạy những ống dẫn phía sau tấm bình phong. Tuy hết sức khéo, nhưng những cố gắng của y thường gây cho ta ấn tượng về sự bối rối, kiểu cách và tính toán quá đáng. Trên thực tế, khi chúng ta đã quá quen nhìn những bóng đèn điện tới nỗi thấy một bóng đèn trần dưới tán thuỷ tinh màu nhũ bạch tầm thường lại trông có vẻ đơn sơ và tự nhiên hơn bất kì cố gắng không cần thiết nào nhằm che giấu nó. Lúc trời chạng vạng, từ song cửa xe lửa, ta nhìn ra phong cảnh thôn quê, một bóng đèn trong cái chao đèn kiểu xưa sáng lờ mờ sau bức bình phong giấy (shoji) dưới một mái nhà tranh nông trang, xem ra đấy mới đúng vị phong lưu.