Trương Thị An Na

Trước đây, khi còn học ở Pháp kể cả sau này mỗi lần trở lại Pháp vì công việc, thì hễ cứ nhìn thấy chợ đồ cũ (Brocante) ở đâu, nếu có thời gian thì chắc chắn tôi sẽ vào đó liền, việc này đã trở thành thói quen và cũng là sở thích của tôi. Có nhiều lần, tôi dành nguyên cả ngày lang thang ở trong đấy để ngắm nghía thỏa thích những vật dụng trong nhà từ những lọ hoa đủ dạng hay chén, nĩa, băng đĩa, sách vở, đồ lưu niệm đến những con búp bê... của người Pháp mang đến bán nơi đây. Cũng chính từ những lần như thế, từ những đồ vật được truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác mà tôi đã hiểu được phần nào cuộc sống và văn hóa của họ. Một trong số những đồ vật đó thì những bức tranh treo tường là thứ làm tôi chú ý hơn cả. Mặc dù biết đó chỉ là những bức tranh của các họa sĩ danh tiếng đã được sao chép lại hay chỉ là những bức tranh của các họa sĩ không tên tuổi nhưng không hiểu sao tôi vẫn vô cùng ấn tượng về chúng. Tôi để ý thấy phần nhiều trong số đó là những bức tranh về phong cảnh, về thiên nhiên hay về những thảm họa như đắm tàu, bão biển, bão tuyết, hỏa hoạn... Tôi tự hỏi phải chăng loại tranh này luôn là đề tài được nhiều người quan tâm, để rồi nhiều thế hệ đã nối tiếp nhau treo chúng trên những bức tường trong ngôi nhà của mình?

 Huỳnh Duy Lộc

Phạm Trọng Cầu 

Phạm Trọng Cầu sinh năm 1935 tại Phnôm Pênh, Campuchia, cha mẹ đều là người Hà Nội sang làm làm việc tại Campuchia. Năm anh 8 tuổi, cha mẹ anh về nước, sống tại Sài Gòn; mẹ anh đã mở một nhà hàng ca nhạc mang tên Aristo. Tại đây, anh tiếp xúc với những ban nhạc người Philippines và một số nhạc sĩ danh tiếng của Việt Nam như Trần Văn Khê, Phạm Duy... và được học đàn mandoline rất sớm khi tản cư về Biên Hòa. Sau khi Nhật đầu hàng quân Đồng minh, gia đình anh trở lại Sài Gòn rồi xuống Bến Lức (Long An) và về miền Tây, đến tận Vũng Liêm (Vĩnh Long) nên anh có một thời gian đi học tại Vũng Liêm, tham gia đội Tuyên truyền xung phong của huyện. Năm 1948, anh trở lại Sài Gòn, tham gia phong trào xuống đường đấu tranh của sinh viên, học sinh và một thời gian sau thoát ly, gia nhập tiểu đoàn 308 rồi trung đoàn Cửu Long. Anh bị thương phải cưa chân, mẹ anh tìm cách đưa anh vào Sài Gòn chữa trị. Năm 1953, anh vào học tại Trường Quốc gia Âm nhạc và Kịch nghệ và sau khi tốt nghiệp vào năm 1962 sang Pháp thi vào Nhạc viện Paris. Trong thời gian theo học nhạc tại Paris, anh viết ca khúc Mùa thu không trở lại nổi tiếng với bút danh Phạm Trọng.

Năm 1969, anh về nước giảng dạy tại Trường Quốc gia Âm nhạc và Kịch nghệ, tham gia các đoàn văn nghệ như Nguồn Sống, sinh viên Phật tử Đại học Vạn Hạnh và hoạt động nội thành. Năm 1972, anh bị bắt giam cho đến năm 1975. Sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, anh về Hội Văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh và làm ủy viên Hội Âm nhạc thành phố. Từ năm 1976, anh cùng với những nhạc sĩ như Trịnh Công Sơn, Trần Long Ẩn, Miên Đức Thắng, Hoàng Hiệp, Nguyễn Ngọc Thiện, Trương Thìn thành lập nhóm Giới thiệu sáng tác mới tại Hội Trí thức yêu nước và hoạt động âm nhạc cho tới khi mất vào năm 1998.

Nhà văn Nguyễn Đình Toàn viết về sức lôi cuốn của ca khúc Mùa thu không trở lại, ca khúc nổi tiếng nhất của Phạm Trọng Cầu,  đối với thính giả trẻ tuổi ở Việt Nam trước năm 1975: “[…] Mùa thu không trở lại đã được Phạm Trọng sáng tác tại Pháp. Sinh viên Việt Nam cùng thời với Phạm Trọng nói rằng họ đều biết hoặc thuộc Mùa thu không trở lại. Ca khúc này của Phạm Trọng, cùng với thơ Nguyên Sa, thơ Cung Trầm Tưởng đã làm cho những ngọn đèn của ga Lyon, sương mù sông Seine, công viên Luxembourg trở thành gần gũi hơn đối với các thính giả Việt Nam, nhất là các thính giả trẻ, vào cái thời còn ít người được đi xa”. Đối với những người trẻ tuổi sống vào thời kỳ quê hương chìm trong khói lửa chiến tranh, thành phố Paris hoa lệ trong thơ Nguyên Sa và thơ Cung Trầm Tưởng thật sự là chốn bình yên trong mơ của những đôi lứa đang yêu nhau như nhạc sĩ Ngô Thụy Miên đã có lần bày tỏ: “Dù trưởng thành trong khói lửa chiến tranh, có ai không mơ một ngày được đặt chân đến Paris, được cùng người yêu dạo chơi phố phường Paris hay lang thang bên bờ sông Seine nhớ đến một cuộc tình. Paris như một lời kêu gọi, một nơi chốn tìm về cõi tình yêu”.

Ca khúc Mùa thu không trở lại với giọng ca Thái Thanh:

Phạm Trọng Cầu đã phổ nhạc bài thơ Dù năm dù tháng của nhà thơ Hoàng Phủ Ngọc Tường thành ca khúc Cho dù năm tháng.

Một buổi sớm mai, anh hái đóa phù dung trắng tặng em rồi thẫn thờ nhìn hoa héo rũ, thấy một ngày đã vừa trôi qua thật nhanh. Những niềm vui mong manh của một đời người cũng chóng tàn như đóa phù dung trắng em cầm trên tay buổi sáng đã héo rũ khi trời chiều đã có sắc tím. Trong nhiều đêm thao thức và đợi chờ, anh đã nhìn vầng trăng sáng giữa trời đêm mà không nhớ rằng thời gian vẫn vùn vụt trôi, một tháng đã qua thật nhanh đến không ngờ. Mùa xuân lên đồi cao, mùa hạ nhìn mây khói bay qua, mùa thu nhìn sắc tím của một góc trời và mùa đông nhìn những cơn mưa dầm giữa ban ngày, mùa nối mùa theo bước đi của thời gian để từng năm lặng lẽ trôi qua. Một hôm thức dậy, anh chợt nhận ra dấu vết của thời gian trên mái tóc đã ngả màu và thấy đời người vô cùng ngắn ngủi. Cuộc sống của anh sắp sửa tàn lụi, nhưng sao anh thấy tình yêu vẫn thắm thiết như thể trái tim của anh không theo quy luật nghiệt ngã của thời gian và khát vọng của anh dường như mang một chút gì đó của sự vĩnh cửu. Nhà văn Trần Anh Phương đã nói về sự tồn tại vĩnh hằng đó trong tình yêu: “Dấu ấn thời gian trong bài thơ "Dù năm dù tháng" của Hoàng Phủ Ngọc Tường là thời gian vĩnh cửu; tình yêu vận hành theo quy luật riêng không tuân theo logic đời thường; thời gian theo nhịp đập của trái tim mà trái tim lại mang trong mình nó sự vĩnh cửu, năm tháng không hề lay chuyển nổi… Con người đã tìm thấy sự tồn tại của mình có ý nghĩa vĩnh hằng trong tình yêu và cám ơn tình yêu đã giúp con người chiến thắng sự hạn hữu, thân phận bé mọn của mình trong dòng vô thủy, vô chung”.

Bài thơ Dù năm dù tháng của Hoàng Phủ Ngọc Tường:

Anh hái cành phù dung trắng
Cho em niềm vui cầm tay
Màu hoa như màu ánh nắng
Buổi chiều chợt tím không hay
Nhìn hoa bâng khuâng anh nói
Mới thôi mà đã một ngày.
 
Ruộng cấy ta mong cơn mưa
Ruộng gặt ta mong ngọn nắng
Chăm lo cánh đồng tình yêu
Anh đếm từng vầng trăng sáng
Thiết tha anh nói cùng trăng
Mới thôi đã tròn một tháng.
 
Mùa xuân lên đồi cỏ thơm
Mùa hạ nhìn trời mây khói
Mây tím chân cầu tím núi
Đông xa ngày trắng mưa dầm
Nhìn trời ngẩn ngơ anh nói
Mới thôi mà đã một năm.
 
Sẽ đến một ngày trắng tóc
Nhưng lòng anh vẫn không nguôi
Thời gian sao mà xuẩn ngốc
Mới thôi đã một đời người.
 
Dù năm dù tháng em ơi
Tim anh chỉ đập một đời
Nhưng trái tim mang vĩnh cửu
Trong từng giọt máu đỏ tươi.
Ca khúc Cho dù năm tháng với giọng ca Thùy Dương:

Ca khúc Cho dù năm tháng với giọng ca Kim Yến:

 Nguyễn Phú Yên

CHƯƠNG XIV: NHẠC THIẾU NHI VÀ NHẠC SINH HOẠT  CỘNG ĐỒNG

Trong hoàn cảnh chiến tranh, mặc dù bom đạn tràn lan trên xứ sở nhưng lứa tuổi thanh thiếu niên không vì thế mà bị lãng quên. Đó là lứa tuổi tươi đẹp của cuộc đời và là tương lai của đất nước. Ngoài việc được chăm lo việc học hành, được giáo dục để trở thành người hữu ích cho xã hội, họ còn được chăm lo về mặt tinh thần, được giữ gìn sự thanh cao cho tâm hồn, nêu cao tình nhân ái trong tương quan với nhân quần xã hội. Đó là nhiệm vụ của giáo dục thẩm mỹ, và âm nhạc đã góp phần trong việc đem lại cái đẹp với tinh thần nhân văn, đã đem đến cho thanh thiếu niên những cơ hội sinh hoạt vui tươi với cộng đồng.

 Nguyên Hưng

1. Sự khác biệt về chuông nhà thờ và chuông chùa: Từ thiết kế đến biểu tượng và thần học

Chuông nhà thờ và chuông chùa, dù cùng mang tính thiêng liêng, lại thể hiện rõ nét sự tương phản giữa hai hệ thống niềm tin.

  Nguyễn Phú  Yên

CHƯƠNG XII: PHONG TRÀO NHẠC TRẺ

Chiến tranh Việt Nam kéo dài ngày mỗi tàn khốc và bi thương khiến một bộ phận thanh niên mệt mỏi, chán chường. Thời đạn lửa tạo cho một bộ phận lớp trẻ ở các đô thị cảm giác như đời sống bế tắc và phần nào họ nhuốm tinh thần bi quan. Dù đời sống ở phần lớn các các thành thị miền Nam có phần yên bình, không nguy hiểm như vùng thôn quê và rừng núi xa xôi, nhưng tuổi trẻ vẫn mong ước có được một thứ gì bồi đắp để giữ được hy vọng dù mong manh. Nhạc trẻ được ưa thích, có thể phản ảnh một phần về tâm trạng này.

 Nguyễn Phú  Yên

CHƯƠNG XI: NHẠC PHẢN CHIẾN

 Trương Thị An Na

Trong một dịp rất tình cờ, tôi đã đến triển lãm tranh của họa sĩ Pierre Bonnard. Đó là một ngày đầu xuân năm 2006, tôi đi đến tháp Eiffel, sau khi chụp mấy tấm ảnh làm kỉ niệm, tôi liền ghé vào Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại của thành phố Paris (Musée d’Art Moderne de la ville de Paris), bảo tàng này chỉ cách tháp Eiffel vài phút đi bộ. Đây là một không gian rộng rãi với kiến trúc hiện đại nằm bên cạnh sông Seine. Khu vực triển lãm có nhiều phòng rất rộng, có một số phòng sử dụng ánh sáng tự nhiên tạo cho người xem cảm giác rất thân thiện, thích thú ngay từ khi mới bước vào. Đặc biệt, còn có những phòng trưng bày có tầm nhìn hướng ra dòng sông Seine xinh đẹp, hiền hòa, cây cối bên bờ tỏa bóng xanh mát.

 Nguyên Hưng

Trong tác phẩm mang tính nền tảng The State of Art Criticism xuất bản năm 2003, nhà lý luận và lịch sử nghệ thuật James Elkins đã đưa ra một nhận định mang tính nghịch lý nhưng phản ánh chính xác thực trạng của nền phê bình đương đại: Phê bình nghệ thuật đang ở trong một tình thế hết sức kỳ lạ, khi nó được sản xuất, phân phối và đọc nhiều hơn bao giờ hết trong lịch sử, nhưng lại đồng thời bị xem là đã chết, hoặc ít nhất là đang hấp hối về mặt quyền lực phán xét. Sự mâu thuẫn mang tính cấu trúc này không đơn thuần là một cuộc khủng hoảng bề nổi của giới báo chí văn nghệ, mà là hệ quả tất yếu của một cuộc dịch chuyển sâu sắc trong hệ sinh thái nghệ thuật toàn cầu. Khi thế giới nghệ thuật bước qua kỷ nguyên Hậu hiện đại để tiến vào không gian đương đại đa cực, đa trung tâm và bị chi phối mạnh mẽ bởi tư bản tài chính siêu quốc gia, những thước đo thẩm mỹ truyền thống hoàn toàn đổ vỡ.

 Nguyễn Phú  Yên

CHƯƠNG X: PHẠM DUY: TÂM CA & ĐẠO CA

(Thực tế thu hẹp trường mỹ thuật Việt Nam mới đáng “lo ngại” - Từ góc nhìn xã hội học văn hoá)

Nguyên Hưng

Trong môi trường xã hội Việt Nam hiện tại, khi hệ thống bảo tàng tư nhân, đội ngũ curator được đào tạo quốc tế và phê bình mỹ thuật ngày càng chịu sự chi phối hoặc liên minh với tầng lớp tư bản thân hữu bất động sản và tài chính, các thiết chế trung gian vốn có của trường nghệ thuật bị biến đổi sâu sắc. Logic vận hành của chúng không còn chủ yếu dựa trên thị hiếu thẩm mỹ, chiến lược văn hóa dài hạn hay khoảng tự trị tương đối, mà chịu sự chi phối mạnh của logic tích lũy vốn, hợp thức hóa vị thế và chuyển hóa tài sản. Ba lực lượng này – bảo tàng tư nhân, curator và phê bình – tạo thành một mạng lưới thiết chế mềm hoàn thiện vòng kiểm soát trong mô hình ba lớp của trường nghệ thuật Việt Nam: lớp đê (quyền lực nhà nước) vẫn giữ quyền cơ bản, lớp kênh thông luồng cung cấp diễn ngôn trung hòa, còn lớp van xả lũ (thị trường) bị chiếm lĩnh bởi dòng vốn thân hữu.

 Nguyễn Phú  Yên

 Nguyễn Phú  Yên

c. Trên bốn vùng chiến thuật

 Nguyễn Phú  Yên

CHƯƠNG VIII: CHO NGƯỜI VÀO CUỘC CHIẾN (*)

 Nguyễn Phú Yên

VII. TÌNH ĐAU

Trong tìm kiếm vô vọng, đôi khi người nghệ sĩ nhận ra tình yêu chỉ là một thoáng khói mây và rồi họ nhận ra rằng tình yêu có thể đưa họ đến với thương đau. Nỗi đau luôn hiện diện bên đời vì sự mất mát một bóng hình mà mình từng ôm ấp trong tim. Mỗi một người hẳn đã từng cảm nhận sự tiếc nuối những hình ảnh xa vắng và mất mát khi tình yêu đã bỏ ta đi:

Yêu cho biết sao đêm dài 
Cho quen với nồng cay 
Yêu cho thấy bao lâu đài 
Chỉ còn vài trang giấy. 
Dòng mực xanh còn đấy 
Hứa cho nhiều dù bao lời nói 
Đã phai tàn thành mây thành khói 
Cũng xem như không mà thôi…

 Nguyễn Phương Điền

Có những người thầy dạy ta bằng những bài giảng. Có những người thầy dạy ta bằng chính cách họ sống, cách họ làm nghề. Với Điền, đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn là một người thầy như thế.

 Đạo diễn Mai An Nguyễn Anh Tuấn

Anh theo Công giáo, có tên thánh Matthew – người truyền giáo, và vị Sứ đồ này được coi là có sức mạnh đặc biệt bởi lòng xót thương; phải chăng điều đó đã như một thứ định mệnh gắn với cuộc đời và tác phẩm của anh?

 Nguyễn Phú Yên

V. TÌNH XA

Trong tình yêu, khi ở bên nhau đôi lứa sẽ cảm thấy yêu đời và hạnh phúc. Quãng thời gian đó họ sẽ có biết bao kỷ niệm êm đềm, tuyệt đẹp đầy lưu luyến. Nhưng không phải ai cũng trọn vẹn như thế trong cuộc đời mình. Nghĩa là có người gặp tình vui nhưng cũng có người chỉ có tình buồn. Buồn rồi chia xa, chia xa rồi buồn. Trong dòng nhạc tình yêu đôi lứa có rất nhiều nhạc sĩ viết về sự chia xa:

Còn buồn nào hơn phút chia tay
Tìm nụ hôn cho nhau lần cuối
Em bùi ngùi, anh lo sợ nhiều
Trên đường về, đêm vắng đìu hiu…

 Nguyễn Minh Cao

 Trần Chí Kông

Tôi scan xong những tấm ảnh chụp lớp học Biên kịch do thầy Jean-Claude Carrière hướng dẫn, năm 2001, với sự tài trợ của Đại sứ quán Pháp. Đó là lớp học mà Vinh Sơn và tôi cùng được dự. Chưa kịp gởi thì hay tin anh đã đi rồi.

 Nguyễn Ngọc Thuần

Hôm nay hay tin đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn mất, mình không biết nên nói điều gì và không nên nói điều gì. Không chỉ thấy thương anh, một người anh hiền hậu, tài năng, mà còn là cách anh sống, một tinh thần sống chậm.