Tiền Giang, nguyên Phó Tổng Biên tập “Nhân dân nhật báo” (Trung Quốc)

Nguyễn Hải Hoành biên dịch

1. Một ước muốn: Đến thăm Ukraine và Nga sau khi chiến tranh kết thúc

Theo dõi những tin tức về Chiến tranh Nga-Ukraine dồn dập từ thế giới mạng, tôi chợt nảy ra một ý nghĩ: Sau khi cuộc chiến này kết thúc, tôi sẽ khoác ba lô lên đường, trước tiên đến Ukraine, thực hiện một chuyến du hành phỏng vấn dọc hai bờ sông Dnepr. Tôi muốn tận mắt chứng kiến các loại hình dấu tích tàn phá khác nhau mà chiến tranh để lại, cùng với những đóa hoa kiên cường sinh trưởng và nở rộ giữa lòng phế tích đó. Nếu đã quyết tâm, chắc là có thể thực hiện được ước muốn này.

 Tiền Giang, nguyên Phó Tổng Biên tập Nhật báo Nhân dân của Trung Quốc

Nguồn: “周恩来与日内瓦会议”，第 27 章 “关键的柳州会议” 钱江著
中共党史出版社 2005.1

Nguyễn Hải Hoành, biên dịch và chú thích

Toàn cảnh Hội nghị Geneva về Đông Dương tại Thụy Sĩ (1954). Nguồn: Ảnh tư liệu 

Hạ tuần tháng 6 năm 1954, 4 sư đoàn chủ lực quân đội Việt Nam sau khi hoàn thành chiến dịch Điện Biên Phủ đã tập kết vào một khu vực cách Hà Nội 80 km về phía tây bắc. Tổng Tham mưu trưởng quân đội Việt Nam Văn Tiến Dũng chỉ huy một đơn vị nhỏ của sư đoàn 320 tiến sâu vào khu vực cách Hà Nội 15 km. Để giữ lấy đồng bằng sông Hồng, Mỹ cho máy bay giúp Pháp vận chuyển một trung đoàn 2100 lính từ Bắc Phi đến Hà Nội, nhưng số binh lực này lúc ấy chỉ như muối bỏ biển, chẳng được tích sự gì. Chiến trường tiếp tục phát sinh những thay đổi có lợi cho quân đội Việt Nam.

Tiền Giang, nguyên Phó Tổng Biên tập Nhật báo Nhân dân của Trung Quốc

Nguồn: “周恩来与日内瓦会议”，第 27 章 “关键的柳州会议” 钱江著
中共党史出版社 2005.1

Nguyễn Hải Hoành, biên dịch và chú thích

Cuối năm 1953, tại Việt Bắc, Hồ Chủ tịch và các đồng chí lãnh đạo Đảng quyết định mở chiến dịch Điện Biên Phủ. Nguồn: Tư liệu TTXVN 

Trích bài viết của Lý Gia Trung[1] Một trải nghiệm quan trọng của Hồ Chí Minh ở Quảng Tây[2]

Nguyễn Hải Hoành dịch

BỊ BẮT TẠI QUẢNG TÂY

Năm 1942, cuộc kháng chiến chống Nhật của nhân dân Việt Nam tiếp tục giành được những thắng lợi quan trọng. Ảnh hưởng của Việt Nam Độc lập Đồng minh Hội (gọi tắt là “Việt Minh”) ngày càng lan rộng, nhiều nơi đã nổ ra các hoạt động du kích. Tuy nhiên, Việt Minh vẫn chưa thiết lập được quan hệ với bất kỳ quốc gia nào trong phe Đồng minh chống phát xít. Đồng thời, quan hệ giữa các tổ chức của Việt Minh ở khu vực Hoa Nam (Nam Trung Quốc) với chính phủ Quốc Dân Đảng Trung Quốc ngày càng trở nên căng thẳng.

 作者：阮海横  (越南) Tác giả: Nguyễn Hải Hoành (Việt Nam)

汉字拼音化是指用表音的字母书写汉语，创造一种新的汉语书写体系。所用的字母可以是拉丁 (罗马)、阿拉伯或斯拉夫等字母。汉字拉丁化是用拉丁字母书写汉语的。

众所周知, 中国人100多年前就兴起了汉字拼音化运动。这场运动的目的是将汉字改为字母文字，用一种拼音化、拉丁化表音文字 (phonograph) 逐渐代替、最终废除表意的方块汉字。这样，汉字拼音化牵涉到汉字的命运问题。曾作为“汉字文化圈”一员的我们越南、理所当然十分关注这场运动的进展情况。

 Tiêu Kiện Sinh* (Trung Quốc)

Nguyễn Hải Hoành lược dịch

Thập niên 80 tôi nảy ra ý nghĩ tái suy ngẫm một cách có hệ thống về lịch sử Trung Quốc. Hồi ấy nhiều người vẫn còn quen dùng quan điểm giai cấp và đấu tranh giai cấp để xem xét các vấn đề lịch sử, lồng ghép lịch sử sống động vào trong cái khuôn phép giai cấp và đấu tranh giai cấp, tùy tiện xuyên tạc lịch sử, chia con người ra làm hai loại lớn là “cách mạng” và “phản động” để đánh giá người ta, không tôn trọng sự thực lịch sử. Tôi cảm thấy hiện tượng đó làm cho lịch sử bị đơn giản hóa và dung tục hóa.

 Nguyễn Hải Hoành

“Chưa chữ viết đã vẹn tròn tiếng nói / Vầng trăng cao đêm cá lặn sao mờ. / Ôi tiếng Việt như đất cày, như lụa / Óng tre ngà và mềm mại như tơ…” (Thơ “Tiếng Việt” của Lưu Quang Vũ).

“Tôi yêu tiếng nước tôi từ khi mới ra đời, người ơi. Mẹ hiền ru những câu xa vời. À à ơi, tiếng ru muôn đời …Tiếng nước tôi, bốn nghìn năm ròng rã buồn vui, khóc cười theo mệnh nước nổi trôi, ơi… (Bài hát “Tình ca” của Phạm Duy).

Nguyễn Hải Hoành

Mối quan hệ giữa tiếng Việt với tiếng Hán là một vấn đề lớn luôn được mọi người quan tâm và là đối tượng nghiên cứu của giới ngôn ngữ học Việt Nam cũng như quốc tế trong gần 150 năm nay. Một số kết quả nghiên cứu liên quan đã được công bố, trong đó tác phẩm xuất bản gần đây nhất là cuốn “Lịch sử ngôn ngữ người Việt” [1] dày hơn 600 trang, ghi lại kết quả ngót 50 năm nghiên cứu vấn đề trên của nhà ngôn ngữ học Việt Nam nổi tiếng – giáo sư, tiến sĩ Trần Trí Dõi. Tác giả đưa ra một số quan điểm đáng chú ý về nguồn gốc tiếng Việt và nguồn gốc dân tộc ta, là những vấn đề mọi người đều rất quan tâm. Vì vậy tuy là kẻ ngoại đạo với ngôn ngữ học nhưng người viết bài này vẫn xin phát biểu một vài ý kiến nhỏ, nếu có sai sót, mong được quý vị chỉ giáo.

Nguyễn Hải Hoành

Trong bài Đôi dòng tưởng niệm nhà cách mạng Nguyễn Hữu Cầu và thầy giáo tôi – cụ Nguyễn Hữu Tảo, học giả lão thành Vũ Khiêu viết: “Năm nay (2007) trường Đông Kinh Nghĩa Thục tròn 100 tuổi. Đi sâu vào nội dung cùng những tài liệu được lưu giữ và phổ biến cho đến ngày nay, tôi càng kính phục sự sáng suốt của các cụ Đông Kinh Nghĩa Thục cách đây 100 năm. Các cụ nói với ông bà ta từ ngày ấy vẫn như còn đang nói với chúng ta hôm nay.” [1]

Nguyễn Hải Hoành

Năm 2010, Đại tá Giải phóng quân Lưu Minh Phúc xuất bản sách Giấc mơ Trung Quốc, cho thấy người nước này đang mơ ước trở thành quốc gia nhất thế giới trong mọi lĩnh vực kinh tế, quân sự, khoa học kỹ thuật, văn hoá, v.v. tranh ngôi Số Một thế giới từ tay nước Mỹ.

Mười năm sau, họ lại mơ ước đưa tiếng nói và chữ viết Trung Quốc trở thành ngôn ngữ hàng đầu toàn cầu. Nguyện vọng đó thể hiện rõ trong bài Làm gì để tiếng Trung Quốc trở thành ngôn ngữ thông dụng thứ hai thế giới đăng trên Quang minh nhật báo ngày 4/1/2020, tác giả là Giáo sư Lý Vũ Minh 李宇明, nguyên Phó Chủ tịch Uỷ ban Ngôn ngữ quốc gia, Chủ tịch Hội Ngôn ngữ học quốc tế Trung Quốc, Bí thư Đảng uỷ Đại học Ngôn ngữ Bắc Kinh [1].

Ai cũng biết, chữ Hán rất khó học; do đó Hán ngữ khó có thể được cả thế giới học và dùng như một ngôn ngữ thông dụng sau Anh ngữ. Vì sao người Trung Quốc có tham vọng lớn như vậy?

Nguyễn Hải Hoành

Đầu xuân năm 2003. Chuyến xe đưa mấy anh chị em chúng tôi về Bắc Ninh thăm quê mẹ giữa đường dừng lại đón một người đàn ông có nụ cười hiền lành. Chị tôi giới thiệu, đây là nhà văn Phạm Toàn bạn học hồi xưa của chị.

Từ lâu tôi đã mê tín giới nhà văn, luôn nghĩ rằng họ mới thực sự là tầng lớp tinh hoa của dân tộc. Lẽ tự nhiên tôi có cảm tình ngay với vị khách này. Mới quen nhau nhưng anh rất xởi lởi, nói chuyện có duyên và biết lắm chuyện. Suốt dọc đường mọi người trên xe hào hứng nghe anh nói.

Nguyễn Hải Hoành

Cách đưa tin xuyên tạc "Kubin nói văn học đương đại Trung Quốc đều là rác rưởi" nhằm câu khách của Báo Buổi sáng Trùng Khánh đã gây ồn ào dư luận Trung Quốc. Nhân dân nhật báo phê phán báo này đưa tin giả, rất có hại, nghiêm trọng bóp méo hình ảnh văn học Trung Quốc và gây ra “hiệu ứng con bướm”. Tuy vậy, các phát biểu tiếp theo của Kubin đã làm cho người Trung Quốc đều sững sờ, một số học giả, nhà văn lên tiếng phản ứng, bùng lên một cuộc tranh cãi chưa từng có ở Trung Quốc.

Châu Hữu Quang

Nguyễn Hải Hoành dịch

Nhân kỷ niệm ngày sinh và ngày mất của cụ Châu Hữu Quang (13/1/1906 - 14/1/2017), mời đọc lại vài phát biểu (năm 105 tuổi) của cụ về người trí thức Trung Quốc.

Cụ Châu là nhà ngôn ngữ học hàng đầu Trung Quốc, được gọi là “Cha đẻ của Phương án Phiên âm Hán ngữ”. Cụ là nhà trí thức hiếm có trên thế giới: sống lâu và vẫn tỉnh táo như thường cho đến trước khi mất. Cụ biết quá nhiều và dám nói sự thật, dám nói những điều mọi người biết cả mà không dám nói. Lãnh đạo ghét cụ lắm, nhưng chẳng biết làm thế nào, vì cụ nói đúng cả, không nói điều gì cực đoan, và cụ được dân tin yêu. Cụ chẳng có học vị, học hàm gì, nhưng các quan điểm của cụ đều được tôn trọng, cả đến Mao Trạch Đông cũng chấp nhận kiến nghị của cụ (về việc dùng chữ cái Latin để phiên âm hoá chữ Hán). Năm 1955, khi đang làm việc trong ngành tài chính tiền tệ, cụ được Chính phủ Trung Quốc mời tham gia Uỷ ban Cải cách Chữ viết Trung Quốc và lập tức chủ trì công tác Phiên âm hoá chữ Hán. Cụ làm ở Ủy ban này cho đến 85 tuổi mới nghỉ hưu.

Tác giả: Trương Quang Nhuệ (Trung Quốc) | Lược dịch: Nguyễn Hải Hoành

Lời giới thiệu của người dịch: Đường 9 Đoạn (Nine-dotted line), tức Đường Chữ U (U-shape line) hoặc Đường Lưỡi Bò là đường ranh giới biển do Trung Quốc đưa ra nhằm chiếm 80% diện tích Biển Đông, điểm cực Nam đến vĩ độ 4. Tham vọng ấy quá lớn, quá vô lý và trắng trợn nên đã bị dư luận Đông Nam Á và toàn thế giới phản đối. Đường này có chỗ lấn vào vùng đặc quyền kinh tế 200 hải lý của một số nước Đông Nam Á, khiến cho không còn tồn tại vùng biển quốc tế trên Biển Đông nữa, do đó cản trở các tuyến hàng hải quốc tế. TQ rất lúng túng vì không đưa ra được bằng chứng lịch sử và tính pháp lý của Đường 9 Đoạn. Trong khi chính quyền Việt Nam từ thế kỷ 17 đã đưa người ra kiểm soát quần đảo Trường Sa thì TQ mãi đến năm 1946 mới có người ghé qua đây cắm cờ nhận chủ quyền rồi về.

Nguyễn Hải Hoành

Kiểu người như anh rất hiếm: Vừa là nhà giáo lại vừa là nhà văn, anh nhìn đời với con mắt tinh tường, đầu óc phê phán, phản biện.

Nhà giáo Phạm Toàn (bìa phải), tác giả Nguyễn Hải Hoành (thứ hai từ trái sang) và bè bạn tại Trung tâm Văn minh Pháp 24 Tràng Tiền trong Tọa đàm về Đông Kinh Nghĩa Thục và sự nghiệp giáo dục VN. Ảnh: Nguyễn Chí Công.

Biên dịch và ghi chú: Nguyễn Hải Hoành

Lời giới thiệu của Dịch giả: Trong dịp kỷ niệm 30 năm ngày chính quyền Campuchia Dân chủ của Khmer Đỏ sụp đổ (4-1978), nhiều báo mạng Trung Quốc đăng bài viết về cuộc diệt chủng xảy ra dưới chính quyền này. Sau đây chúng tôi xin giới thiệu một bài có đầu đề “Vén bức màn bí mật về cuộc đại tàn sát do Khmer Đỏ tiến hành nhân danh cách mạng” (không thấy ghi tên tác giả). Vì bài rất dài nên chúng tôi lược bỏ một số đoạn không cần thiết lắm nhưng có chú thích, các đoạn còn lại thì dịch nguyên văn để bạn đọc hiểu chính xác ý tác giả.

Nguyễn Hải Hoành

Văn học đương đại Trung Quốc (VHĐĐTQ)[1] có lượng tác giả, tác phẩm và người đọc lớn nhất thế giới và đang phát triển nhanh, đồng thời tồn tại khá nhiều vấn đề. Hiện nay chính người TQ cũng chưa có một đánh giá tổng quan về nền văn học của họ. Vì vậy tìm hiểu VHĐĐTQ qua con mắt một nhà Hán học người nước ngoài có thể là điều bổ ích.

Nguyễn Hải Hoành

Tâm lý sùng bái chữ viết tồn tại mấy nghìn năm nay là một loại tín ngưỡng chỉ có ở người Hoa. Chữ Hán do họ phát minh chủ yếu ghi ý, không ghi âm, vì thế các cộng đồng nói tiếng địa phương khác nhau có thể dùng chung thứ chữ này, qua đó hiểu nhau, nhờ vậy thực hiện được việc thống nhất đất nước – sự nghiệp gian khó nhất trong lịch sử Trung Hoa. Tính siêu việt ngôn ngữ và công lao thần kỳ ấy của chữ Hán khiến nó được quý trọng tới mức thần thánh hóa. Người Hoa tin vào truyền thuyết thánh nhân bốn mắt Thương Hiệt làm chữ: mỗi lần tạo một chữ thì quỷ thần lại kinh hãi khóc rống lên vì thiên cơ bị lộ. Ngoài ra, tính chất ghi ý làm cho chữ Hán ẩn chứa những triết lý cao siêu, chỉ người tài giỏi mới hiểu, vì thế gọi là chữ thánh hiền. Đặc trưng hình vẽ mang lại cho chữ Hán vẻ đẹp độc đáo, viết chữ trở thành nghệ thuật hội họa thư pháp. Do được sùng bái, chữ Hán không chỉ là hệ thống ký hiệu ghi Hán ngữ mà còn là vật mang, là biểu trưng của văn hóa Trung Hoa, thậm chí người Hoa cho rằng mọi thứ tốt, xấu của nền văn hóa ấy đều liên quan tới chữ Hán. 

Châu Hữu Quang (Trung Quốc)

Nguyễn Hải Hoành dịch

Trong cuốn “Triều văn đạo tập” của cụ Châu Hữu Quang[1] có in bài “Dân chủ hóa ở vương quốc Bhutan” cụ viết khi 103 tuổi. Bài này từng đăng trên tạp chí “Quần ngôn” số 5 năm 2008.

Bhutan[2] là một nước nhỏ diện tích chỉ có 47 nghìn kilômet vuông nằm giữa Trung Quốc (TQ) và Ấn Độ, là nước láng giềng của TQ. Trước khi thực hành chế độ dân chủ, Bhutan là một “vương quốc” từ hình thức cho tới nội dung. Nhưng vương quốc nhỏ bé ấy khi đã nói thực hành dân chủ là thực hành dân chủ ngay. Thế mà có những nước tuy nhân dân phấn đấu vì dân chủ cả thế kỷ, các thế hệ phấn đấu đã lần lượt rời khỏi thế giới này rồi mà thế hệ sau của họ cho tới nay vẫn còn sống trong một xã hội trên thực tế là vương quốc, chuyên chế.

Nguyễn Hải Hoành 

Tiếng ta còn thì nước ta còn!

Đồng hóa dân tộc (national assimilation) gồm: 1- Đồng hóa tự nhiên, tức quá trình dân tộc A trong giao tiếp với dân tộc B, do chịu ảnh hưởng lâu dài của B mà A tự nhiên dần dần mất bản sắc của mình, cuối cùng bị B đồng hóa; đây là một xu hướng tự nhiên trong tiến trình lịch sử loài người. 2- Đồng hóa cưỡng chế: sự cưỡng bức một dân tộc nhỏ yếu hơn chấp nhận ngôn ngữ, chữ viết, phong tục, tập quán của một dân tộc lớn mạnh hơn; đây là một tội ác.