Nguyễn Đình Đăng

"Truyền thần" là phiên âm Hán-Việt của hai chữ Hán 传神 (tiếng Trung Quốc phát âm là chuán shén) có nghĩa là "sống động" hoặc "chân thực". 很传神 (hěn chuán shén, phiên âm Hán-Việt: ngận truyền thần) có nghĩa là "rất sống động".

 Nguyễn Đình Đăng

Sau khi Stalin chết ngày 5 tháng 3 năm 1953, thi sỹ Louis Aragon, khi đó là ủy viên ban chấp hành trung ương Đảng Cộng sản (ĐCS) Pháp, đồng thời là chủ bút tờ tuần báo Les Lettres françaises, đã đề nghị Pablo Picasso, đảng viên ĐCS Pháp từ năm 1944, "làm một cái gì đó" nhân dịp này. Kết quả là Picasso đã vẽ dessin chân dung Stalin. Bức chân dung này đã được đăng trên trang nhất tuần báo Les Lettres françaises, tuần từ 12 tới 19 tháng 3 năm 1953, tức một tuần sau cái chết của Stalin.

 FB Nguyễn Đình Đăng

Truyện ngụ ngôn của Aesop Con cáo và chùm nho kể rằng, một ngày nọ, một con cáo nhìn thấy chùm nho chín mọng tuyệt đẹp treo lủng lẳng trên cành cây. Cáo thèm chùm nho tới mức mõm nó chảy nước dãi. Nhiều lần nó cố nhảy lên để đớp chùm nho nhưng mọi cố gắng của nó đều vô ích. Chùm nho treo quá cao, cáo nhảy kiểu gì cũng không tới. Cáo ngồi ngồi xuống và nhìn những quả nho với vẻ chán ghét. “Mình thật là ngu ngốc,” nó nói. “Mình lại phí công đến thế chỉ để lấy một chùm nho còn xanh và chua chẳng đáng để thèm muốn. Chỉ bọn ngu mới ăn những quả nho này.” Rồi nó bỏ đi với vẻ rất khinh bỉ.

 FB Nguyễn Đình Đăng

Trong status "Phê bình và phê phán" ngày 25/1/2026, tôi có khuyến cáo một trong những tuyệt tác bàn về phê bình nghệ thuật là tiểu luận "The Critic as Artist" (Nhà phê bình như một nghệ sỹ) của Oscar Wilde mà tất cả những ai quan tâm đến bình luận nghệ thuật đều nên đọc.

Vì tiểu luận này khá dài, 80 trang A4, trong status này tôi tóm tắt các luận điểm chính của Wilde để các bạn tiện theo dõi.

Lê Trọng Nghĩa

Gần đây, họa sĩ - nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Đăng viết:

“Trường Mỹ thuật Đông Dương đã khai sinh nên mỹ thuật Việt Nam, chứ không phải ‘mỹ thuật hiện đại’ Việt Nam, bởi trước đó Việt Nam chỉ có nghệ thuật dân gian.”[*]

 Nguyễn Đình Đăng dịch từ nguyên văn tiếng Nga:

В.И. Ленин, А.М. Горькому от 15 сентября 1919 года,

Полное собрание сочинений, т. 51, стр. 47-49

Lời giới thiệu của người dịch:

Trong cuộc nội chiến Nga sau cách mạng tháng 10, chính quyền bolshevik, dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Lenin, đã tiến hành cuộc Khủng bố Đỏ (1918 – 1923). Vào mùa thu năm 1919 hàng loạt trí thức tại Petrograd (tên của Saint Petersburg thời đó) đã bị cáo buộc âm mưu phản loạn và đã bị bắt. Nhà văn Maxim Gorki đã viết thư đề nghị Lenin ngừng khủng bố trí thức. Lenin đã viết bức thư trả lời dưới đây, trong đó ông gọi các trí thức thân Hiến Dân là cứt (Xem chú giải [1] về Đảng Hiến Dân).

Nguyễn Đình Đăng

Đại dịch COVID-19 đã làm đình trệ mọi hoạt động của Tanaami Keiichi (1936 - 2024), nghệ sỹ đa thể loại người Nhật Bản. Để khỏi "ăn không ngồi rồi", ông lôi tranh của Picasso ra chép. Ông không ngờ công việc tưởng như chỉ để giết thời gian này lại trở nên lôi cuốn đến thế. Ông nói: "Tôi rất ngạc nhiên khi việc vẽ tranh chỉ đơn thuần như một cách tìm sự bình yên trong tâm hồn, không có ý định, thời hạn, hay kế hoạch triển lãm cụ thể nào, lại có thể mang lại sự thỏa mãn sâu sắc đến vậy.”

Nguyễn Đình Đăng

1. Sự phân chia nghệ thuật thành mỹ thuật và mỹ nghệ

Khái niệm “nghệ thuật” như chúng ta hiểu ngày nay là phát minh của người châu Âu vào t.k. XVIII.

Trước đó khái niệm nghệ thuật bao gồm một hệ thống rất rộng.

Từ “art” trong tiếng Anh/Pháp, chỉ “nghệ thuật”, có gốc từ tiếng Latin “ars” và tiếng Hy Lạp “techne” (τέχνη). Trong suốt khoảng hai ngàn năm, từ thời Hy Lạp Cổ đại vào khoảng t.k. VIII TCN tới cuối thời Trung Cổ - đầu thời Phục Hưng vào t.k. XV, từ này đã được dùng để chỉ bất kỳ thứ kỹ năng nào của con người, từ làm bát đĩa, may vá, đóng giày, thêu thùa, nấu nướng, tới làm thơ, vẽ, chơi đàn, ca hát, xây dựng, trị bệnh, v.v..

Bertrand Russell

Nguyễn Đình Đăng dịch

Bertrand Russell (1872-1970) là triết gia, nhà logic học, toán học và phê bình xã hội người Anh, đoạt giải Nobel văn học năm 1950 vì các bài viết đề cao các lý tưởng nhân văn và tự do tư tưởng. Ông từng lên án chế độ toàn trị của Stalin cũng như lên án Hoa Kỳ trong chiến tranh Việt Nam, và là người thẳng thừng ủng hộ giải trừ vũ khí hạt nhân. Năm 1966, cùng với Jean-Paul Sartre và một số người khác, ông đã lập Tòa án Tội ác Chiến tranh tại Stockholm để điều tra chính sách và sự can thiệp quân sự của Mỹ ở Việt Nam.

Đoạn dịch dưới đây là phần đầu bài viết năm 1956 của Bertrand Russell nhan đề "Vì sao tôi không phải là người cộng sản?" (Why I am not a communist?)

＊

Nguyễn Đình Đăng

1. Cây sơn

Sơn (漆: đọc là urushi theo tiếng Nhật, qī phát âm “tchi” theo tiếng Quan thoại, hay tất theo phiên âm Hán - Việt) là tên một loại cây mọc ở Trung Quốc, Triều Tiên, Nhật Bản, Đài Loan, Việt Nam, Campuchia, Thái Lan và Miến Điện, cho nhựa ở Việt Nam gọi là sơn ta. Sơn này là một hợp chất dầu trong nhũ tương gốc nước. Ở giống cây sơn mọc tại Trung Quốc, Triều Tiên, và Nhật Bản (Rhus verniciflua hay Rhus vernicifera) đó là chất urushiol. Ở cây sơn Đài Loan và sơn ta (Rhus succedanea) đó là laccol. Còn trong sơn chiết từ cây sơn Campuchia, Thái Lan và Miến Điện (Melanorrhoea usitata) là thissiol. Các chất này là hợp chất của dẫn xuất của cathecol, tức cathecol trong đó 3 vị trí được thay thế bởi chuỗi hydrocarbon gồm 15 vào 17 nguyên tử carbon. Thành phần chính xác của hợp chất phụ thuộc vào giống sơn.

Oscar Wilde

Nguyễn Đình Đăng dịch

Song, có lẽ các bạn sẽ nói với tôi rằng vẻ đẹp bên ngoài của thế giới đã hoàn toàn rời bỏ chúng ta, rằng nghệ sỹ không còn sống giữa môi trường đáng yêu bao quanh, mà trong những thời đại quá khứ đã từng là di sản tự nhiên của mỗi người, và rằng nghệ thuật là rất khó trong cái thành phố vô duyên này của chúng ta, nơi mà mỗi khi bạn đi làm vào sáng sớm, hay trở về lúc chiều hôm, bạn phải đi từ phố này qua phố khác của thứ kiến trúc ngớ ngẩn và ngu xuẩn nhất mà thế giới từng thấy; kiến trúc trong đó mọi hình khối Hy Lạp đáng yêu đã bị xúc phạm và hiếp dâm, và mọi hình khối Gothic đáng yêu đã bị hiếp dâm và xúc phạm, khiến ba phần tư nhà cửa London đã bị giáng cấp đơn thuần thành những cái hộp vuông với những tỷ lệ hèn hạ nhất, vừa cáu bẩn lại vừa hốc hác, và vừa kiêu căng lại vừa bần tiện - cửa tiền sảnh luôn sai màu, còn cửa số luôn sai cỡ, và ở nơi, thậm chí sau khi đã mệt mỏi vì các ngôi nhà, bạn quay ra ngắm chính con phố, thì bạn cũng chẳng có gì để nhìn ngoài những cái mũ ống khói, những người đeo bảng quảng cáo, những thùng thư màu đỏ son, và thậm chí có nguy cơ bị xe buýt màu lục ngọc bảo cán.

Oscar Wilde

Nguyễn Đình Đăng dịch

Lời người dịch: Nguyễn Đình Đăng dịch toàn bộ thuyết trình của Oscar Wilde (1854 - 1900) cho sinh viên viện Hàn lâm Mỹ thuật Hoàng gia tại Câu lạc bộ của họ ở Golden Square, Westminster, đêm 30/6/1883. Khi đó Wilde mới 28 tuổi.

*

Trong thuyết trình mà tôi có đặc ân trình bày trước các bạn đêm nay tôi hoàn toàn không muốn nêu cho các bạn một định nghĩa trừu tượng về nghệ thuật. Bởi lẽ chúng ta, những người lao động nghệ thuật, không thể chấp nhận bất cứ quan niệm nào về cái đẹp lý tưởng để đổi lấy chính cái đẹp. Ngược lại, xa lạ với ý muốn cách ly nó trong một công thức hấp dẫn trí tuệ, chúng ta tìm cách thực hiện nó dưới dạng đem lại niềm vui sướng cho tâm hồn thông qua các giác quan. Chúng ta muốn tạo ra nó, chứ không phải định nghĩa nó. Định nghĩa phải theo sau tác phẩm: tác phẩm không được phỏng theo định nghĩa.

Nguyễn Đình Đăng

dịch từ “Meeting of the minds“, wordvietnam.com, November 2014, pp. 82 – 83.

Read English version online.

Hoạ sĩ Nguyễn Đình Đăng đã sửng sốt khi lần đầu tiên đọc Nguyễn Huy Thiệp, người đại náo văn đàn thời hậu Đổi Mới. Sau khi ông lần ra Nguyễn Huy Thiệp làm việc trong một nhà xuất bản, một sự hợp tác có một không hai đã diễn ra. Lời và tranh của Nguyễn Đình Đăng.

Nguyễn Đình Đăng

1. Cây sơn

Sơn (漆: đọc là urushi theo tiếng Nhật, qī phát âm “tchi” theo tiếng Quan thoại, hay tất theo phiên âm Hán - Việt) là tên một loại cây mọc ở Trung Quốc, Triều Tiên, Nhật Bản, Đài Loan, Việt Nam, Campuchia, Thái Lan và Miến Điện, cho nhựa ở Việt Nam gọi là sơn ta. Sơn này là một hợp chất dầu trong nhũ tương gốc nước. Ở giống cây sơn mọc tại Trung Quốc, Triều Tiên, và Nhật Bản (Rhus verniciflua hay Rhus vernicifera) đó là chất urushiol. Ở cây sơn Đài Loan và sơn ta (Rhus succedanea) đó là laccol. Còn trong sơn chiết từ cây sơn Campuchia, Thái Lan và Miến Điện (Melanorrhoea usitata) là thissiol. Các chất này là hợp chất của dẫn xuất của cathecol, tức cathecol trong đó 3 vị trí được thay thế bởi chuỗi hydrocarbon gồm 15 vào 17 nguyên tử carbon. Thành phần chính xác của hợp chất phụ thuộc vào giống sơn.

Nguyễn Đình Đăng

Hội hoạ Việt Nam hiện đang rất bê bối với nạn tranh giả tranh nhái tràn lan đến nỗi tác giả một bài báo đăng trên New York Times mới đây đã kêu lên: "Nghệ thuật Việt Nam chưa bao giờ được ưa chuộng như ngày nay. Nhưng thị trường tràn ngập đồ giả." (Vietnamese Art Has Never Been More Popular. But the Market Is Full of Fakes). [1]