(Đọc “Người mê”, tiểu thuyết của Uông Triều – nxb Hội Nhà văn 2016)

Nguyệt Chu

“Ý thức không kháng cự nổi vô thức và tiềm thức” là nét nổi bật của các nhân vật trong tiểu thuyết Uông Triều. Người mê là một trường hợp như thế. Sự mờ nhòe giữa ý thức, vô thức và tiềm thức đã đẩy nhân vật lên tới đỉnh điểm của một thế giới ảo giác và phi lý; khi mà sự tưởng tượng đã để lại dấu vết ám ảnh và nhức nhối trong cuộc đời thực.

Hãy bắt đầu câu chuyện bằng một lão già không tên. Nhận sổ hưu sau mấy chục năm làm công chức tẻ nhạt và một cơ thể vẫn còn cảm giác sung sức. Đã góa vợ và có một người con gái. Ghê sợ sự nhàm chán và mở lại quán cà phê của vợ. Sẽ chẳng có chuyện gì xảy ra nếu không có cô giúp việc chính là bạn của con gái ông. Ông đã yêu như chưa bao giờ được yêu rồi rơi vào bi kịch của cái mà định kiến vẫn cho là “trâu già gặm cỏ non”. Ông lẽo đẽo theo đuổi tình yêu đơn phương ngay cả khi nàng đã có gia đình và cuối cùng nhảy xuống giếng tự tử trong cơn bấn loạn và tuyệt vọng.

Cuộc đời lão được dệt nên bằng sự tưởng tượng. Nó có thể được chia thành nhiều cấp độ, hiện hữu trong cả ý thức, vô thức và tiềm thức. Lão vốn dĩ là một ẩn ức. Thế nên ý thức của lão về đời sống và tình dục cũng là thứ ý thức khuyết tật, què quặt đầy mặc cảm (Tôi chưa già đâu, tôi vẫn còn khỏe). Lão sống phần lớn bằng những giấc mơ – cái vô thức khiến lão chứng tỏ được sức mạnh bản năng của mình. Và những cuộc đối thoại, đấu tranh, giằng co trong con người lão chính là sự trỗi dậy của tiềm thức. Khi thực sự yêu người con gái tên H. và vấp phải sự kháng cự của các lực lượng bên ngoài thì năng lượng libido của lão mới được giải tỏa theo đúng quy luật mà nhà phân tâm học S. Freud đưa ra, đó là: ẩn ức – dồn nén – thăng hoa.

Giấc mơ đầu tiên của lão là một sự kinh hoàng, mở đầu cho những diễn biến phức tạp, rối loạn và bế tắc trong đời sống tinh thần của mình, với mặc cảm tội lỗi và sự thanh minh. Không phải ngẫu nhiên khi giấc mơ ấy gắn liền với hình ảnh cái giếng lạnh lẽo, sâu hun hút.Trong Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới, giếng nước vốn là biểu tượng về khả năng sinh sản và đại diện cho giống cái – âm tính, nữ tính. Nó như một ám chỉ bởi ở đó xuất hiện hình ảnh bà vợ quá cố của lão “đung đưa trong lòng giếng. Những xúc tu mọc ra từ đầu bà ta như sợi dây tầm gửi bám chặt vào cơ thể ông”. Như thế, bà vợ - cái giếng là một thứ quyền lực nguyên thủy tối cao, một cái ngưỡng mà lão phải vượt qua để có thể đến với người con gái kia. Bà vợ - cái giếng là một sự đe dọa, uy hiếp đối với lão. Và lần đầu tiên lão phải đấu tranh sau bao nhiêu năm sống thầm lặng và chịu đựng. Sự phản kháng cho thấy lão có đủ khả năng để bứt phá khỏi giới hạn: “Ông cúi xuống cắn mạnh vào cái vòi lớn nhất, một dòng nước tanh lợm vọt ra. Người vợ của ông thét lên, những cái tua thụt vào đầu bà ta. Băng vải trắng lại quấn chặt bà ta như một xác ướp”. Rõ ràng, nếu lão không có mặc cảm tội lỗi, tức là lão không mang một ẩn ức bị kìm nén thì lão sẽ không thể có một giấc mơ về sự kết tội của bà vợ. Sự thanh minh của lão “bà đã bỏ đi nên tôi phải tìm tới cô ta, tôi không thể chịu đựng sự cô độc mãi được” là một lời chuộc lỗi, một sự biện hộ, bào chữa. Thế nên, rút cuộc giấc mơ kinh hoàng về bà vợ chẳng qua chỉ là sự tưởng tượng của lão khi đang đối diện với chính mình, với những ham muốn, dục vọng nhưng lại bị ràng buộc bởi muôn vàn những trách nhiệm và định kiến. Bởi vậy, những cái xúc tua quấn chặt lấy mình ông sẽ là gì nếu chẳng phải là những bố, mẹ, anh trai cô gái kia, biết đâu nó cũng sẽ chính là những bố, anh trai, con gái, cháu trai của lão? Giấc mơ đầu tiên này đẩy lão vào tình trạng bị dồn nén, bị căng cứng, như một trái bộc phá muốn phát nổ. Tất cả năng lượng của lão đều bị kiềm tỏa, bó chặt, bị hút dần qua những xúc tu.