Tô Thẩm Huy

Thi sĩ Tô Thùy Yên ra đi đã nhiều năm. Tuần trước đã là ngày giỗ thứ bảy. Chúng tôi và người thân trong gia đình cùng ngồi đọc thơ tưởng nhớ đến ông.

Tô Thẩm Huy

Trong lời phát-biểu hôm tang-lễ thi-sĩ Tô Thùy Yên, tôi có kể câu chuyện là trong một lần ngồi uống trà tại hàng hiên nơi vườn sau nhà ông, nhân đang nói chuyện về Đường-thi, Tô tiên-sinh bảo là theo ông thì bài Hoàng Hạc Lâu của Thôi Hiệu là bài thơ hay nhất từ xưa đến giờ, và từ lâu ông vẫn có ý-định sẽ viết về bài thơ ấy, về cái sự tình u-uất của trời-đất, của dòng thời-gian dằng-dặc. Ông cũng đã kể với tôi là Thanh Tâm Tuyền có dịch Hoàng Hạc Lâu, ông có được Thanh Tâm Tuyền đọc cho nghe, rất hay, nhưng tiếc là ông không còn nhớ.

Tô Thẩm Huy

5:00 - 8:00 PM, MAY 31, 2019

Houston, Texas, USA

Kính thưa quý vị và quý thân hữu của cố Thi Sĩ Tô Thùy Yên,

Thay mặt cho Bà quả phụ Tô Thùy Yên là chị Huỳnh Diệu Bích, các cháu Đinh Quỳnh Giao, Đinh Kinh Tuệ, Đinh Kinh Hiệt, và gia đình, tôi xin chắp tay kính chào tất cả chư vị đang có mặt tại căn phòng này, từ gần xa các nơi đang đến đây trong buổi chiều ngày hôm nay, thứ Sáu 31 tháng 5, để tiễn đưa vong linh Thi Sĩ TÔ THÙY YÊN trở về nơi thường được gọi là cõi vĩnh hằng, là thiên đường, là Niết Bàn, là bên kia thế giới, bên kia cái gọi là Suối Vàng, là Hoàng Tuyền, là giòng sông Styx, v.v.. Cõi ấy thưa quý vị, Thi Sĩ Tô Thùy Yên thích dùng những tên khác để gọi, như “Ngôi Nhà Lớn”, “Hiu Quạnh Lớn”, “Im Lặng Lớn”...

Tô Thẩm Huy

Trời thu của người thi sĩ tài hoa, đa tình ấy không có ở trần gian. Nó ở cõi nào trong 36 cung trời chư thiên tịnh độ, nào ai biết. Trên các cung trời Đao Lợi, Đâu Suất ấy, nơi mà chim, nước, cỏ cây, cảnh vật có là ngọc báu đẹp đẽ, nơi các chư thiên chỉ mới nắm tay nhau đã hỷ lạc tột cùng, e rằng có lẽ cũng chẳng xinh tươi, hứng thú hơn cõi trời thu của Đệ Nhất tài tử, thi nhân Lê Văn Trung.

Xin mời đọc thử trước mấy câu:

Nắng cứ thắp cho vàng lời thơ lụa

Cho vàng lời tình ái của trăm năm

Hoa sẽ thắm và môi tình thắm ngọt

Lá sẽ đùa trên mắt biếc long lanh

Môi và mắt và da ngời tỏa ngọc

Tóc và mây và gió dậy hương nồng

Cho tôi uống vẹn dòng tinh khôi ấy

Tôi ôm ghì khát vọng đoá nguyên xuân

Hay là:

Em về? Hay bóng mùa sương cũ

Trắng ngợp vườn xanh trắng diệu kỳ

Em về? Hay nắng hồng đang nở

Hay rừng ảo mộng chập chờn bay

Hay những mùa thu rất dị thường

Hay là mầu nhiệm của thanh xuân

ĐÔI LỜI TRÌNH BÀY VỚI BÀ THỤY KHUÊ

VỀ BÀI TRẦN THIỆN ĐẠO PHÊ BÌNH NHỮNG RUỒI CỦA PHÙNG THĂNG

Tô Thẩm Huy

Thưa bà Thụy Khuê,

Xin mạn phép được trình bày đôi điều về bài viết của bà trên Văn Việt ngày 8 tháng 8 vừa qua:

1- Chúng tôi không có ý cho là “với việc dịch [có thể] áp dụng câu ngạn ngữ "chín bỏ làm mười", thông qua những lỗi "nhỏ"”, mà trái lại, chỉ mong như chúng tôi đã viết: "…giá như mà 50 năm về trước, Trần học-giả gửi thư riêng cho nữ-sĩ Phùng Thăng thì chắc người đã rất hoan-hỉ sửa lại một số chỗ để lần tái-bản sau được hoàn-chỉnh hơn." Nhưng chúng tôi thật không đồng ý với cách phê-bình-gia Trần Thiện Đạo dựa vào những lỗi như bảy tuổi thay vì sắp bảy tuổi, thiếu-phụ trẻ thay vì thiếu-phụ, hay những lỗi nặng hơn như đui mù thay vì làm chói mắt, v.v. để chỉ-trích bản dịch Những Ruồi của Phùng Thăng là phản, là diệt, là làm người đọc hiểu sai tư-tưởng của Sartre về thuyết Hiện-sinh. Cũng như không ai nên dựa vào những chữ loại như "tể tướng bộ tư pháp" của dịch-giả Trần Thiện Đạo để kết-luận là bản dịch Cậu Hoàng Con của ông là phản, là diệt. Và cũng không ai có thể đi guốc vào bụng ai mà kết luận là “xem sự tín nhiệm của độc-giả như một thứ giấy khống chỉ cho phép cô tùy tiện muốn dịch sao thì dịch.”

Tô Thẩm Huy

Trên hai số Văn đầu-tiên phát-hành vào tháng 11 và 12 năm 1967 tại Sài Gòn, học-giả Trần Thiện Đạo đã đăng liên-tiếp hai bài viết về vở kịch Những Ruồi do nữ-sĩ Phùng Thăng dịch từ vở Les Mouches của Jean-Paul Sartre. Trong bài thứ nhất đăng trên Văn số 1, tác-giả nhận-định vai-trò đặc-biệt của Sartre trong nền “văn học viết” của thế-giới nói chung, và nền “văn học viết” của Pháp nói riêng, như là người đầu-tiên thực-thụ thành-công trong việc dùng văn-chương hư-cấu, đặc-biệt là thể kịch, để luận-thuyết về triết-học; Để rồi sau đó đưa ra những tư-tưởng chính của chủ-nghĩa hiện-sinh, trước khi dẫn-dắt độc giả vào ý-nghĩa triết-lý của vở kịch. Bài thứ hai đăng trên số Văn kế-tiếp là những lời phê-bình của Trần học-giả dành cho bản dịch Những Ruồi. Theo đấy thì bản dịch Những Ruồi là: “…cái kho chất chứa chật ních và đầy đủ hết mọi lỗi lầm trong phép dịch văn.”, là “dịch sai bét, bậy, ẩu, càn”, là “văn Việt với cái giọng đặc Tây, …, lai căng”, v.v.

Những là nặng-nề, lời chỉ-trích của Trần học giả!

Việc ấy cách nay cũng đã gần 50 năm, nhẽ ra để nó nằm lặng-lẽ dưới lớp bụi thời- gian, chẳng nên khơi dậy làm gì. Thế nhưng gần đây, trong tác-phẩm Từ Chủ Nghĩa Hiện Sinh Đến Thuyết Cơ Cấu do nhà xuất-bản Văn-Học ở Hà Nội in năm 2001 và nhà xuất-bản Tri Thức tái-bản năm 2008, tác-giả Trần Thiện Đạo đã cho in lại bài phê-bình đầy những lời nhiếc-mắng, bôi-nhọ, về những lỗi-lầm mà ông cho là đầy-dẫy khắp mọi trang trong bản dịch của nữ-sĩ Phùng Thăng.

Kẻ tiện sinh u-muội này thật không muốn so kiếm cùng Trần trưởng-lão, mà cũng chẳng sánh mỉnh ngang hàng với Phùng nữ-sĩ mà thay mặt người lên-tiếng trả-lời. Thế nhưng:”Nhưng nghĩ lại nỗi-niềm đau-đớn ấy, để riêng-tây e có chỗ không đành”⁽¹⁾, nhất là nay nữ-sĩ đã thừa hạc quy tiên, nên xin mạo-muội biện-bạch đôi điều, dù biết rằng giả như nữ-sĩ còn đang vân-hành ở trần-gian, chắc người cũng chẳng buồn lên tiếng đối-đáp.

Trong những điều mà Trần học-giả cho là lỗi-lầm đầy-dẫy ấy, có những chỗ, mà theo kẻ tiểu-sinh này, quả là nữ-sĩ Phùng Thăng đã sơ-sót, nhưng trớ-trêu thay, lại có một số điều thật ra lại là chỗ tài-hoa, ảo-diệu của người dịch mà Trần tiên-sinh đã vô-ý không nhìn ra. Chẳng hạn như trong lời phê-bình được trích nguyên-văn sau đây:

“Trước hết, là cái nhan đề vở kịch. Tại sao lại NHỮNG ruồi? Vì nguyên tác là LES Mouches chăng? Vì từ những chỉ số nhiều chăng?...” Và trong những câu dẫn dắt đến câu văn trên, tác giả đã kết án Phùng dịch-giả là “dịch chữ mà không dịch tinh-thần câu văn…, chừng như không màng chú ý tới…cách phô diễn tư tưởng của người Việt Nam; văn dịch của cô không thoát khỏi cái giọng đặc Tây, nhiều lúc ngớ ngẩn, chối tai, phải dịch trở lại tiếng Pháp thì mới hiểu được.”

Tô Thẩm Huy

Tôi quen Cái Trọng Ty qua một người bạn. Anh lành như đất, nhỏ nhẹ như mưa phùn tháng giêng. Qua lại nhiều năm, mãi gần đây tôi mới biết là anh có làm thơ, mà là thơ rất hay, đầy hình tượng, màu sắc:

… buổi nắng hanh

trong khu vườn xưa,

có con chuồn chuồn đỏ màu hạt lựu

Hai con mắt, hai viên bi tròn xoe của một thời thơ ấu bỗng hiện ra trừng mắt ngó. Màu hạt lựu? Phải lấy đôi mắt của thiền sư mới thấy cái động ẩn trong cái tĩnh nơi chim muông, ong bướm.