Thứ Ba, ngày 12 tháng 12 năm 1933
Chuyến thăm Trường Mỹ thuật Đông Dương

(L'Avenir du Tonkin, thứ Tư, 13 tháng 12 năm 1933)

Bảo Chân dịch[1]

Chuyến viếng thăm Trường Mỹ thuật Đông Dương của Hoàng đế Bảo Đại đã diễn ra vào sáng hôm qua, thứ Ba, ngày 12 tháng mười hai, từ 10 giờ đến 11 giờ. Ngài Toàn quyền Pasquier, một người rất am hiểu nghệ thuật và bản thân ngài cũng là một nghệ sĩ tài hoa, đã đích thân tháp tùng vị Hoàng đế trẻ (ít ai biết rằng ông Pasquier là người say mê hội họa và một bảo tàng ở Pháp hiện đang sở hữu một bức tranh của ông ấy).

 Bảo Chân

“Mỗi lần ta đọc lại một cuốn sách, không phải cuốn sách thay đổi, mà là người đọc đã thay đổi”. J. L. Borgès

Tôi đọc truyện ngắn Monsieur Maugham, chúng ta đã chiến thắng tư bản của Thư Uyển đăng trên Tuổi Trẻ số báo in cuối cùng (30-06-2026) vào một chiều cuối tuần, Sài Gòn trời âm u và ẩm ướt sau trận mưa, một kiểu thời tiết khiến người ta dễ buồn buồn để muốn đọc một truyện gì đó. Một kiểu tâm trạng thật lạ. Khi đọc đến hết truyện tôi đã lẩm bẩm: Thư Uyển viết lên tay hẳn rồi! Lối văn viết hay quá. Kỹ thuật viết câu ngắn xen lẫn câu dài rất khéo, cách ngắt câu ấy tạo ra một nhịp điệu của mạch kể nhịp nhàng trong văn bản. Giọng điệu kể vừa hài hước lại vừa khiến tôi mủi lòng.

 Chân dung một Homo complexus của nước Pháp đương đại

Bảo Chân

Ngày 29 tháng 5 năm 2026 đánh dấu ngày một nhà tư tưởng lớn, một trí thức Pháp dấn thân đã rời bỏ thế giới sau hơn một thế kỷ hiện hữu. Edgar Morin – tên khai sinh Edgar Nahoum, sinh ngày 8 tháng 7 năm 1921 tại Paris – là một trong những triết gia, nhà nhân học, nhà xã hội học và trí thức nổi bật nhất của nước Pháp đương đại. Ông được biết đến như cha đẻ của thuyết tư duy phức hợp (la pensée complexe), người đã đi xuyên các ngành khoa học xã hội nhân văn để tìm kiếm sự hiểu biết toàn diện về con người và thế giới.

 Chiêm nghiệm về chân dung Dịch giả Khoa học Xã hội và Nhân văn

Bảo Chân

Dịch thuật như một sự phản tư ngôn ngữ

Trong lịch sử nghiên cứu lí thuyết thế giới, dịch thuật luôn làm dấy lên những tranh luận giao thoa giữa tính học thuật và tính thực hành trong giới chuyên gia ngôn ngữ và những dịch giả kinh nghiệm. Hơn sáu mươi năm qua, có một điều tất cả mọi chuyên gia đều công nhận đó là dịch thuật là một khoa học liên ngành và không chỉ đơn thuần là một khoa học về chuyển (ngôn) ngữ, mà còn nắm giữ vai trò chính yếu trong sự chuyển giao tri thức – quá trình một khái niệm từ bối cảnh văn hóa này được “tái sinh” và “tái cấu trúc” trong một hệ hình tư duy khác – trong khoa học xã hội và nhân văn (KHXH&NV), cụ thể là Triết học, Xã hội học, Nhân chủng học, ... Từ đó, dịch giả không chỉ là một chủ thể ở giữa nối hai ngôn ngữ; họ còn phải là những nhà thám hiểm đi sâu vào bản chất của mỗi ngôn ngữ để tìm kiếm những khả năng biểu đạt mới cho tư duy.

 Bảo Chân

Tôi đánh giá cao bài viết của Nguyễn Hồng Anh[1] ở lập luận sắc sảo, logic chặt chẽ và sức thuyết phục. Bên cạnh đó, bài phê bình của Đinh Thanh Huyền cũng đáng chú ý như một tiếng nói “ngược chiều” nghiêm túc, thúc đẩy đối thoại cẩn trọng và có trách nhiệm trong môi trường phê bình.

 Clément Ghys, Le Monde 05/04/2026.

Bảo Chân dịch

Độc giả đã vinh danh Ocean Vương qua những vần thơ và tiểu thuyết, trong đó tác phẩm mới nhất Hoàng đế xứ Gladness vừa được xuất bản ở Pháp. Nhưng Ocean Vuong còn là một bậc thầy về nhiếp ảnh. Trong suốt hai mươi năm qua, những bức ảnh anh chụp không chỉ kể lại những năm tháng tuổi trẻ ở Connecticut, kể nguồn cội Việt Nam, mà còn khắc hoạ một nước Mỹ của những người bên lề xã hội.

Bảo Chân

Thời gian gần đây, văn chương Ái Điểu xuất hiện, giữa nhiều ồn ào của thị hiếu đương đại, với những truyện ngắn, bút ký, truyện-kịch… đặc biệt thu hút người đọc. Không ồn ào, không tìm kiếm lối văn chương hào nhoáng rực rỡ, tác giả bình lặng khắc họa những nỗi mất mát đứt gãy của con người trong xã hội: ga xép bị xóa sổ, đất thừa tự bị cắt mất, và những người phụ nữ mang nỗi đau đời...

 Bảo Chân

Có những cuốn sách chúng ta đọc để giải trí, nhưng có những cuốn sách khi đọc xong, chúng ta phải định nghĩa lại những gì mình từng biết. Xuyên qua mọi chiến tuyến của Nguyễn Xuân Thọ chính là cuốn sách như thế bởi lẽ, nó xuất hiện như một nhắc nhớ, giản dị nhưng khiến lay động người đọc vốn lâu nay vẫn thường đọc lịch sử đóng khung trong những diễn ngôn chính thống, những văn bản tường thuật khô khan hoặc những huyền thoại tập thể. Ở đây, lịch sử, trước hết, là câu chuyện của những con người cụ thể.

 Bảo Chân

- Bài Thơ tặng của Ý Nhi (1986)

Căn nhà của hai ta như con thuyền giữa sóng
con đường mỗi ngày ta qua như bước trên cát bỏng
gió ào ào thổi hết những đêm thâu

Ta là lũ trẻ thơ chưa biết lo âu
hay là kẻ đã qua nhiều sống chết
mà đến cùng nhau giữa thời khắc nghiệt

Nhánh cây nhỏ em sẽ trồng trên cát
sẽ canh giữ ngọn đèn qua suốt đêm sâu
và cánh cửa căn phòng mỗi ban mai em sẽ mở

Xin anh giữ lòng trắng trong, thơ nhỏ
sự can trường của kẻ đã phong sương
để cùng em đi hết một con đường

 Bảo Chân - Hồng Anh thực hiện

Người xé mặt nạ không đơn thuần là một cuốn hồi ký để kể lại cuộc đời tác giả, mà là một hành vi viết để tự cứu bản thân. Trong cuốn sách này, nhà văn Bùi Mai Hạnh kể chuyện bằng một giọng văn tỉnh táo, thẳng thừng, không khoan nhượng với chính mình khi phơi bày những nỗi đau riêng tư của người phụ nữ – không làm dịu, không thẩm mỹ hóa, không xin được thấu cảm. Viết như một hành trình “xé mặt nạ, sống là mình”, Người xé mặt nạ đặt ra những câu hỏi gai góc về quyền được nói, về trách nhiệm cá nhân, về chữa lành, và về cái giá phải trả khi sự thật được gọi đúng tên. Cuộc trò chuyện dưới đây không chỉ xoay quanh một cuốn sách, mà mở ra một đối thoại rộng hơn về viết, về sống, và về sự can đảm đi đến tận cùng nỗi đau để không còn phải câm lặng.

 Bảo Chân

Một cuốn sách ta đã đọc và đã quên hết – nghĩa là ta đã quên rằng ta đã đọc nó – có còn là một cuốn sách ta đã đọc ? (Pierre Bayard).

 Bảo Chân

Đoàn Minh Phượng, Và khi tro bụi. Nhà xuất bản Phụ Nữ Việt Nam, 2025

Có những cuốn sách không kể lại một câu chuyện nào rõ ràng, nhưng khi đóng trang sách cuối cùng, người đọc vẫn nghe vang vọng đâu đó những tiếng vọng – có khi phảng phất, có khi rõ ràng – của từng số phận nhân vật. Và khi tro bụi của Đoàn Minh Phượng là một trong những cuốn sách như thế.

 Bảo Chân

Cho đến nay, trong văn chương đương đại Việt Nam, những tác phẩm viết về người phụ nữ dù là về thân phận hay nỗi đau của họ không hiếm. Nhưng câu hỏi đặt ra là các tác phẩm được viết như thế nào, và giới hạn viết đến đâu, lại là một câu hỏi không đơn giản. Giữa những lối viết còn ẩn dụ và mang tính biểu tượng hoặc những tác phẩm có xu hướng thẩm mỹ hóa những nỗi đau và tổn thương thì Người xé mặt nạ (NXB Phụ Nữ Việt Nam, 2025) của Bùi Mai Hạnh xuất hiện như một cái chông nhọn, một cuốn sách sẽ khiến không ít độc giả choáng váng khi đọc – tác giả vốn không tìm cách làm dịu người đọc. Hẳn nhiên, tác giả đã chọn một con đường khó: đối diện trực diện với những nỗi đau riêng tư của người phụ nữ và viết ra chúng trên trang giấy bằng một giọng văn tỉnh táo, không khoan nhượng. Sự can đảm của Bùi Mai Hạnh không nằm ở cách viết biểu tượng hoá – như truyền thống văn chương nữ giới – hay là lối văn chịu đựng âm thầm mà ở hành động dám xé bỏ những lớp mặt nạ vốn đã che phủ đời sống nội tâm của người nữ quá lâu.

 Bảo Chân

Trong không gian trầm lắng và sâu của cả khu chung cư cũ kỹ, có một căn hộ ở tầng cao nhất – có lẽ là nơi tươi sáng và đẹp đẽ duy nhất – ở đó có một thư phòng bảng lảng khói trà, đồ nội thất gỗ tinh xảo, có ông Hạo sống ở đó. Ông là nhân vật thường xuất hiện với nụ cười rạng ngời trong từng khung hình, trong gam màu trầm mặc. Ta thấy trên phim, máy quay không bám sát ông, không đặt ông ở trung tâm của những xung đột hàng xóm. Mỗi lần ông vào khung hình đều có sự bừng sáng rất khó tả - nó làm cho tôi liên tưởng đến cái “spleen” trong thơ Beaudelaire – nỗi u sầu. Ông toả sáng và chậm rãi cam chịu giữa những người chung quanh đang tất bật mưu sinh, buôn bán, tính toán từng đồng tiền ký gạo khiến người ta khó quên được ông.

 Bảo Chân

Nếu có một sắc màu để miêu tả, Quán Kỳ Nam hiện ra như gam màu tối trầm của một không gian mélancolie kiểu Pháp, nơi thời gian trôi chậm lại để cho ký ức hiện lên, không gian chật chội của một khu chung cư úa màu – nơi những con người tứ xứ, nhiều nghề tìm đến để trú ẩn, để tồn tại, và đôi khi chỉ để được nhìn thấy nhau trong một khoảng thời gian rồi chia xa. Phim không kể một câu chuyện gay cấn theo nghĩa thông thường, mà dệt nên một bức tranh nhân sinh bằng những phận đời khác nhau, rời rạc, bằng ánh sáng mờ, bằng nhịp sống chậm, và bằng những thân phận bé nhỏ sống còn trong Sài Gòn của một giai đoạn giao thời đầy bấp bênh.

Bảo Chân

Chỉ cách đây vài giờ đồng hồ, vào lúc 18g45 ngày 4 tháng 11 năm 2025, giải thưởng Goncourt danh giá của văn chương Pháp năm 2025 đã vinh danh một tiểu thuyết đang gây tiếng vang lớn: La Maison vide (Ngôi nhà trống) của nhà văn Laurent Mauvignier. Với chiến thắng ngay từ vòng đầu tiên của phiên chung kết (6/10 phiếu), Hội đồng xét giải Goncourt năm nay đã vinh danh một tài năng bậc thầy tiểu thuyết đã khắc họa những góc khuất sâu thẳm của tâm hồn con người và mang đến một giọng văn mới lạ, làm lay động tâm can người đọc, khiến cho độc giả sững sờ và choáng váng khi gấp cuốn sách lại.

Bảo Chân

Trong dòng chảy văn học Việt Nam đương đại, Nguyễn Đức Tùng là một giọng viết riêng biệt. Ông vừa là bác sĩ, vừa là nhà thơ, nhà văn – một thân phận kép khiến ngòi bút luôn khởi đầu từ trải nghiệm cá nhân rồi mở rộng ra những câu hỏi lớn của đời sống. Ký ức, thân phận con người và suy tư triết học trở thành mạch cảm xúc thường trực, chảy xuyên suốt qua nhiều tác phẩm ông sáng tác, trong văn phong giản dị mà lắng sâu. Thư gởi con trai, tập bút ký và truyện ngắn do NXB Phụ nữ ấn hành, là minh chứng cho phong cách ấy.

 Bảo Chân - Pierre Bayard

Nhân ngày quốc tế dịch thuật, tôi xin đăng lại hai đoạn đối thoại về vấn đề dịch thuật trích từ các cuộc phỏng vấn đã được Bảo Chân thực hiện trong khuôn khổ Festival Dịch Thuật VO-VF diễn ra tháng 10 năm 2018 tại thành phố Gif-sur-Yvettes (Pháp). Tất cả nội dung trao đổi đều được thực hiện và ghi âm bằng tiếng Pháp và tôi đã dịch lại sang tiếng Việt.

 Bảo Chân

Trong tác phẩm kịch đầu tay của nhà văn Nga Anton Chekhov, vở Platonov, trong một phân cảnh, có đoạn đối thoại ngắn sau:

 Bảo Chân

Có lẽ, tất cả những ai yêu văn chương thế giới, yêu văn học Pháp đều biết đến giải thưởng văn chương Goncourt của Pháp, vốn từ lâu đã trở thành biểu tượng của danh dự và uy tín.
Giải thưởng được sáng lập năm 1903, theo di chúc của Edmond de Goncourt (năm 1896), theo đó, hằng năm, Viện Hàn lâm Goncourt trao tặng giải thưởng cho một tác phẩm tiểu thuyết xuất sắc nhất viết bằng tiếng Pháp. Trong lịch sử, nhiều tác phẩm văn học kinh điển đã từng được vinh danh, như À l’ombre des jeunes filles en fleurs (Dưới bóng những cô gái tuổi hoa) của Marcel Proust, La Condition humaine (Thân phận con người) của André Malraux, hay Les racines du ciel (Rễ trời) của Romain Gary, v.v.  tất cả đều đã trở thành kiệt tác của văn chương đương đại.