Nguyễn Như Huy, Giám đốc Ga 0, Giám đốc nghệ thuật dự án Trạm ẩn hiện châu Á

Dự án thuộc dự án Trạm ẩn hiện châu Á, do Ga 0 và Trung tâm châu Á, Quỹ Nhật Bản đồng tổ chức, Ga 0 giám tuyển từ 2016-2018/The project is within the Asian IN/visible Station which is co-organized by ZeroStation and Japan Foundation, and curated by ZeroStation 2016-2018.

1. Sự kiện

Trong thế giới nghệ thuật-cảnh diễn ở thời điểm hiện tại, bất kì ai khi nghe đến chữ sự kiện (tiếng Anh là event), đều sẽ liên tưởng tới điều gì đó có tính số đông, công cộng, hào nhoáng. Sự kiện, có nghĩa là điều gì gây chú ý đặc biệt tới số đông, hấp dẫn số đông, thu hút sự chú ý từ truyền thông. Sự kiện nghệ thuật. Sự kiện ra mắt sách. Sự kiện khai trương phòng triển lãm. Sự kiện triển lãm bom tấn của các nghệ sĩ cá mập, v.v. và v.v.

Tuy nhiên, có một cách hiểu về chữ sự kiện kiểu khác. Trong tiếng Anh, chữ sự-kiện này thường được dùng để dịch chữ tiếng Đức là Ereignis. Tuy nhiên, chữ event, bất chấp sự tương đương nào đó về bề mặt với chữ Ereignis, đã không thể chuyên chở được ý nghĩa sâu xa của chữ tiếng Đức này, tức một ý nghĩa từng được triết gia Đức Heidegger phân tích kĩ lưỡng. Bàn sâu về chữ Ereignis không phải là điều tôi muốn làm ở đây, và có muốn cũng không đủ sức làm. Ở đây tôi chỉ muốn nhấn mạnh rằng, khác với cách hiểu về sự kiện như điều gì được dàn dựng chuẩn bị và tổ chức kĩ lưỡng để thu hút sự chú ý của số đông và truyền thông theo cách hiểu hiện đại ngày nay, chữ sự kiện/sự biến (ereignis/đôi khi còn được dịch là come to pass) theo cách diễn giải của Heidegger có thể coi là một trạng thái xuất thần, một cú khai mở, một sự đốn ngộ, mà khi nó xảy ra, nó làm thay đổi toàn bộ kẻ chứng kiến, vừa là kẻ tham dự, kẻ là nguyên nhân, vừa là hậu quả của chính sự kiện đó. Sự kiện, hiểu theo cách này, chính là khoảnh khắc chân lý xuất hiện. Và chân lý, cũng theo Heidegger, là điều hoạt động trong tác phẩm nghệ thuật.

(Rút từ facebook của Nguyễn Như Huy)

Nếu để ý, và chỉ cần là một người đọc văn chương ở mức trung bình, tức người đọc đã qua giai đoạn bị chi phối bởi tên tuổi nhà văn, tên tuổi nhà xuất bản, các chủ nghĩa, các mốt kiểu trí thức rởm, mà chỉ tập trung vào văn chương như một thực thể mở và có tính tạo nghĩa nhiều chiều, ta sẽ thấy cả hai giải Nobel văn chương 2015, cho Svetlana Alexievich, và năm nay, 2016 cho Bob Dylan, đều là hai giải Nobel không chỉ dành cho dạng văn học - nội dung, mà còn dành cho dạng văn học - hình thức, tức dành cho cái khả thể chứ không chỉ cho cái hiện thể.
Với Svetlana Alexievich, văn chương không còn nằm ở thao tác kể chuyện của nhà văn, tức kẻ toàn quyền xây dựng nội dung kết cấu và tạo ra hình thức truyền tải duy nhất cho tác phẩm. Trái lại, văn chương của bà, đặc biệt qua cuốn sách được dịch sang tiếng Việt, "Chiến tranh không có một khuôn mặt phụ nữ" chính là báo chí. Bà không kể chuyện. Bà ghi lại trung thực. Thao tác của bà chỉ là thu âm và bóc băng, để rồi qua đó bà thay đổi hình thức kết cấu của văn chương, thay đổi cách đọc thường thấy kiểu tuần tự tuyến tính của nó, để biến nó thành một dạng ghi chép báo chí được chia thành các chủ đề lỏng – giúp người đọc có thể đọc từ nhiều chiều, nhiều cách, từ giữa ra, từ đầu đến cuối, theo chủ đề hay theo cảm hứng. Tuy nhiên, ít ra là với riêng tôi, cái tác động cuối cùng của tập sách đó là các tác động văn chương, hiểu theo nghĩa là các sự cảm động về ngôn ngữ, để rồi thông qua đó, tạo nên các sự bừng ngộ về cõi nhân sinh, tức các sự thật tự thân (truth-itself).

(Rút từ facebook của Nguyễn Như Huy)

1- Bức tranh này của Nguyễn Tư Nghiêm vẽ năm 1957, có tên là "Con nghé quả thực".
2- Bức tranh vẽ cảnh một bà cụ thuộc thành phần bần cố nông và hàng xóm láng giềng đang vui sướng vì được chia một con nghé lấy từ nhà địa chủ trong cuộc cải cách ruộng đất 1953-1956.
3- Nếu xem kĩ bức tranh, ta sẽ thấy ở góc phải, nơi bụi chuối, có một bé gái đứng tách hoàn toàn ra khỏi niềm vui kia. Hiện hữu của bé, cả về diện mạo (cúi mặt không nhỉn vào con nghé như toàn bộ các nhân vật khác trong tranh) lẫn vị trí (lạc khỏi bố cục hướng tâm; bị đẩy gần như rơi ra ngoài bức tranh) như cho thấy một sự bị-gạt-ra-ngoài-lề của bé. Tức là ở đây, trong toàn bộ bức tranh này, bé là người-duy-nhất-không-chia-sẻ-niềm-vui-chung.
4- Vì sao lại thế? Dễ hiểu thôi. Bé chính là chủ sở hữu của con nghé đó, nay đã bị cướp đi cho người khác.
5- Nguyễn Tư Nghiêm đã đưa cả bé vào tranh, đưa cả nỗi buồn, nỗi đau ấy vào tranh, thưa bà con cô bác.
Vĩnh biệt danh hoạ Nguyễn Tư Nghiêm

(Rút từ facebook của Nguyễn Như Huy)

1- Khi Phạm Quỳnh nói "Truyện Kiều còn, tiếng ta còn, tiếng ta còn, nước ta còn", theo tôi sự "còn nước" không phải là ý chủ trong phát ngôn này của ông.

2- Sự thật là câu nói này "Truyện Kiều còn, tiếng ta còn, tiếng ta còn, nước ta còn", được Phạm Quỳnh nói ra vào ngày mùng 8 tháng 12 năm 1924 đã chính là một viễn kiến vô cùng minh triết của ông về cái gọi là quốc gia dân tộc, tức những gì, mà phải mãi đến năm 1983 – sau ông đến 59 năm – Benedict Anderson mới khám phá ra trong cuốn sách nổi tiếng Imagined Communities, giải kết cấu cái huyền thoại quốc gia dân tộc, mà ở đó ông này cho rằng cái gọi là quốc gia dân tộc chỉ là các cộng đồng do tưởng tượng mà thành, trong đó có một nguyên nhân do chung ngôn ngữ, chứ không phải điều gì có tính căn nguyên.