Đỗ Đức Hiểu

Phiên chợ Giát là một tâm trạng lớn, là những cảm xúc và suy tư sâu thẳm, một văn bản đa thanh, một tác phẩm văn chương mở, một bức tranh lạ lùng, gợi nhớ Biến dạng của Cap-ca (ông Khúng hóa thân thành con bò), Ngày cuối cùng của một người bị kết án của Huy-gô (ngày cuối cùng của con bò bị mang ra chợ bán làm thịt), hoặc Người ở tầng hầm của Đôxtôi- epski (với những lời bộc bạch, hồi tưởng, đối thoại nội tâm của ông Khúng), hoặc Ông già và biển cả của Hê-minh-uê (truyện là một độc thoại triền miên, là một cuộc đời, lịch sử một thời đại) – tức là phiên chợ Giát có tầm cỡ lớn. Nó là một chấn thương nhức nhối, một bức tranh với bao cảnh hoang vu, với nhiều mảng tối và những chấm đỏ màu máu – một bức tranh nhiều nét nhòe, nét này thâm nhập nét kia, gây nhiều ảo ảnh, một sự thẩm thấu giữa hiện tại và quá khứ, giữa giấc mơ và sự thật, cái trừu tượng, độc thoại, đối thoại và lời người kể chuyện, giữa nhẫn nhục và tự do, những nét bút dữ dằn và thương yêu hòa quyện với nhau, xen lẫn nhau gây những cảm giác dằn vặt: những cấu trúc đan chéo, chồng chất lên nhau biểu đạt những cuộc chia ly nhọc nhằn, đau xót bằng những câu văn dồn nén, đứt nối, hối hả, gai góc, nhiều dấu hỏi, nhiều dấu than, khi đột ngột cắt đứt, khi kéo dài nửa trang êm ả. Ở cái buổi sáng “chia ly” trọng đại này, cái đầu ông Khúng “chứa muôn vàn điều bực bõ, cái bầy ý tưởng rối rắm, tăm tối, lại hay trái ngược nhau, lại dầy gai ngạnh, như nhiều đàn bò của nhiều nhà, tự nhiên đem nhốt chung vào một chuồng và, suốt đêm, chúng nó húc nhau, rượt đuổi nhau ở trong ngăn chuồng quá đỗi chật hẹp là cái đầu của lão” (tr. 127 - 128). Nghệ thuật xây dựng truyện phiên chợ Giát, chủ yếu là cái pha màu, cái pha trộn của các tâm trạng đối nghịch, là sự thâm nhập lẫn nhau của các chi tiết, là cái nét nhòe, cái mơ hồ, cái không xác định của các cấu trúc hình tượng.