Cứu vãn nguồn sống của bảy mươi triệu người Đông Nam Á

Phạm Phan Long

29-7-2026

Lời dẫn

Từ những con cá bị lở loét trên sông Kok ở Thái Lan đến nguy cơ ô nhiễm lan rộng khắp lưu vực Mekong và Salween, Đông Nam Á lục địa đang chứng kiến một cuộc khủng hoảng môi trường xuyên biên giới ngày càng nghiêm trọng. Trong bối cảnh hoạt động khai thác đất hiếm và phát triển thủy điện tiếp tục mở rộng, câu hỏi không còn là liệu khu vực có cần tăng cường hợp tác hay không, mà là liệu ASEAN có thể biến những cam kết về quyền môi trường thành các cơ chế bảo vệ thực sự, trước khi những tổn thất trở nên không thể đảo ngược.

 Phạm Phan Long

22-7-2026

Lời dẫn: Sau mười năm hoạt động, Cơ chế Hợp tác Lancang – Mekong (LMC) do Trung Quốc khởi xướng đã bộc lộ rõ sự mất cân đối trong quan hệ giữa các bên. Dù mang lại một số dự án hạ tầng và thúc đẩy thương mại, cơ chế này cũng khiến các nước hạ nguồn ngày càng lệ thuộc vào Trung Quốc về vốn, thị trường và chuỗi cung ứng. Thêm vào đó là những rủi ro ngày càng lớn đối với an ninh nguồn nước, an ninh lương thực, môi trường và thậm chí cả chủ quyền quốc gia.

 Dự Án Thuận Thiên: Xử Lý Nước Sông và Bổ Sung Nước Ngầm

Phạm Phan Long

20 Tháng Tư, 2026

Lời giới thiệu:

Sau nhiều  dự án lãng phí vì không đạt  được mục đích mà còn gây thiệt hại nặng nề cho Đồng Bằng Sông Cửu Long, từ dự án ngọt hóa bán đảo Cà Mau hoàn toàn thất bại, dự án cống đập Ba Lai gây rối loạn toàn bộ hệ sinh thái, dự án thoát lũ ra biển Tây cắt mất lũ tự nhiên, nguồn phù sa dinh dưỡng và gây ra sạt lở và sụt lún. Dự án cống đập Cái Lớn Cái Bé có hiệu quả ngăn mặn ngắn hạn, nhưng làm ngọt mặn xáo trộn không đồng bộ với nhu cầu của đồng bằng. Vì thế công trình lớn nào đưa ra bây giờ đều cần phải cân nhắc tránh rủi ro, nhất là những rủi ro có thể thấy trước phải tránh né ngay từ đầu, hay phải có biện pháp giảm thiểu tối đa.

Phạm Phan Long, P.E.

Tháng Hai 2026

Giới thiệu: Ba mươi năm – Thịnh vượng trong hiểm họa

Hiệp định Mekong năm 1995 là nền tảng của sự hợp tác cho Campuchia, Lào, Thái Lan và Việt Nam – qua đó các quốc gia thành viên long trọng hứa hẹn sẽ tôn trọng công bằng, không gây tổn hại cho nhau và cùng chung quản lý sông Mekong. Ủy hội sông Mekong, MRC là cơ quan được lập ra với nhiệm vụ quản lý, quan trắc kiểm soát dòng nước, chia sẻ dữ liệu, điều hợp tham vấn các dự án trên sông và bảo vệ sự lành mạnh cho lưu vực. Nhân dịp Lễ Kỷ Niệm 30 Năm ngày thành lập, tháng 11 năm 2025, MRC mô tả cho lưu vực một thành tích vẻ vang là đạt được: "Thịnh vượng chung“. Các quan chức MRC nhấn mạnh khả năng cảnh báo lũ lụt, nghiên cứu môi trường, lập quy hoạch phát triển, và cả những nhượng bộ (bất đắc dĩ) của Đối Tác Trung Quốc về việc chia sẻ dữ liệu dòng chảy của sông Lạn Thương, thượng nguồn sông Mekong trên Vân Nam.

 Phạm Phan Long, P.E.

Tháng Một 2026

Lời giới thiệu của Viet Ecology Press

KS Phạm Phan Long khám phá sông Hậu đã bị xóa mờ, thậm chí xóa bỏ trên các bản đồ của Mekong River Commission (MRC), đã viết và gởi thư báo cáo và yêu cầu MRC vẽ cả hai nhánh sông Mekong rõ ràng như nhau, cùng có mặt trên tất cả các bản đồ của họ; đến nay vẫn chưa được trả lời; do đó tác giả viết thêm tài liệu này gửi cho đại diện các nước trong MRC Joint Committee khuyến cáo họ đặt Mekong River Secretariat trước trách nhiệm giải thích và giải quyết sự việc này.

 KS Phạm Phan Long

Lời giới thiệu

Dự án Funan Techo Canal (FTC) được ông Hun Sen và Hun Manet nhiệt liệt cổ súy, dựa vào chủ nghĩa dân tộc Khmer để vận dụng toàn lực quốc gia thực hiện dự án này. Họ xem đây là di sản của dòng họ Hun, đã cử hành lễ động thổ dù mới chỉ huy động được 1,7 tỉ USD vốn, FTC sẽ cần thêm 8 tỉ USD nữa để hoàn tất và họ chưa có. Họ bất chấp những nguy hiểm tác động môi trường, ngang ngược né tránh ràng buộc của Hiệp Định sông Mekong, dù dự án này cắt thẳng vào cả 2 dòng chính, họ vẫn cho rằng sông Bassac chỉ là phụ lưu, để phủ nhận việc chuyển nước từ dòng chính dể không phải đối phó thỏa hiệp với Việt Nam.

 Ngày 14 tháng 10 năm 2025

Phạm Phan Long

Lời giới thiệu:  Mức asen cao được phát hiện trên sông Mê Kông, cảnh báo nguy cơ ô nhiễm kim loại nặng lan rộng ở Đông Nam Á. Các sông Mã, Chu và Lam của Việt Nam đang bị đe dọa bởi hoạt động khai thác đất hiếm ở Lào, tác động đến nguồn nước của hàng chục triệu người và di sản cổ đại văn hóa Đông Sơn. Việt Nam cần phối hợp ngoại giao, giám sát khoa học và vận động cộng đồng để bảo vệ các dòng sông này. Khác với sông Mê Kông được giám sát và hợp tác thông qua Ủy hội Sông Mê Kông (MRC), các dòng sông Mã, Chu và Lam lại không có bất kỳ hiệp ước quốc tế nào. Do đó, Lào và đối tác Trung Quốc không có nghĩa vụ pháp lý phải giảm thiểu ô nhiễm xuyên biên giới. Sự thiếu vắng các thỏa thuận ràng buộc này đòi hỏi Việt Nam phải hành động bảo vệ dân cư và sinh mệnh các dòng sông này.

Ngày 10 tháng 7 năm 2024.

Ghi chú: Đây là bản tiếng Việt viết theo bản gốc tiếng Anh của chính tác giả đăng trên tạp chí môi trường trực tuyến Mongabay ấn bản ngày 15 tháng 7, 2024: Cambodia’s Funan Techo Canal project: A catalog of worries (Analysis)

Phạm Phan Long

Phạm Phan Long, P.E.

Ngày 16 tháng 5, 2024

Gửi tới hai dân tộc Khmer và Việt Nam yêu công lý và hoà bình

VOA: Kỹ sư (KS) Phạm Phan Long là cố vấn và chuyên gia kỹ thuật công nghệ và cơ sở hạ tầng. Ông từng đưa ra sáng kiến dự án điện mặt trời nổi trên Biển Hồ Tonle Sap (2019) với mục đích tìm giải pháp năng lượng và bảo vệ Biển Hồ, để không phải xây đập Sambor và giảm giá điện cho người dân Cambodia từ cao nhất xuống mức thấp nhất khu vực. Bài viết này có mục đích độc nhất mong Cambodia thận trọng hơn, bình tĩnh kiểm soát lại và đừng quá vội vã với kênh Phù Nam. Ông cho rằng nếu Cambodia và Việt Nam liên minh yêu cầu Trung Quốc giảm tích nước, khôi phục nhịp lũ và bảo đảm Biển Hồ nhận đủ 80 tỉ mét khối nước như trước khi có thuỷ điện, hai quốc gia sẽ không còn tranh chấp vì có đủ nước cho châu thổ cả hai nước cùng phát triển. KS Phạm Phan Long sáng lập và hoạt động cho Viet Ecology Foundation, NGO, tại Mỹ và là soạn giả Bản Tuyên Ngôn sông Mekong 1999.

 Phạm Phan Long, P.E.

Ủy ban sông Mekong quốc gia Cam Bốt (CB) đã công bố kế hoạch đào kênh Phù Nam dưới tên Funan Techo Canal, đây là dự án đầu tiên trong lịch sử giao thông đường thủy của CB dài 180 km bắt đầu từ Prek Takeo của sông Mekong nối sang sông Bassac và qua tỉnh Kandal và Kep. Hội đồng Bộ trưởng Cam Bốt vào tháng Năm 2023 đã phê duyệt dự án $1,7 tỉ USD này dựa vào nghiên cứu do cố vấn Trung Quốc (TQ) bí mật biên soạn.

Phạm Phan Long, P.E.

                                                          Cửu Long Giang gió về vui trên sóng sông
                                                          Uốn quanh như chín con rồng ôm chặt đứa con

                                                          [Trích ca khúc Cửu Long Giang của Phạm Duy]

Nhà văn Ngô Thế Vinh là nhà văn đầu tiên đã sớm gióng lên tiếng chuông cảnh báo về hiểm họa của thủy điện trên thượng nguồn sông Mekong. Anh đã viết hàng trăm bài khảo luận và hàng ngàn trang sách vạch ra những nguy cơ, thiệt hại vật chất, tinh thần và mối đe doạ diệt vong của các nền văn minh dân cư hạ nguồn. Tôi hân hạnh góp bài viết này về anh như một người đồng hành trên sông Mekong gần 30 năm, ôm mối quan tâm cho Đồng Bằng Sông Cửu Long [ĐBSCL] nằm ở cuối nguồn, sẽ phải hứng chịu thiệt hại nặng nề nhất vì thủy điện mà không được hưởng chút lợi ích gì.

KS Phạm Phan Long, P.E.

Chairman
Viet Ecology Foundation

October 10, 2023

Trung Quốc và Lào tích lũy nước, phù sa và cắt đứt sinh lộ của di ngư trên sông Lancang-Mekong tại các hồ chứa thủy điện của họ, đe dọa sự sinh tồn của Cam Bốt và Việt Nam, nên đã đến lúc Trung Quốc và Lào phải nhận trách nhiệm. Họ đã gây ra khô hạn cho hạ vực, chịu khát giữa mùa mưa. Ở Cam Bốt khoảng 70% châu thổ hữu ngạn sông Bassac không có nước, Biển Hồ đã mất 56% nước chảy ngược và 20% điện tích đồng lũ. Ở Việt Nam châu thổ sông Cửu Long có nước nhưng là nước mặn xâm nhập không phải nước ngọt. Hai nước hạ du vất vả tranh nhau phần nước mà thượng nguồn tùy tiện để sót lại. Dự án Kênh Phù Nam tại Cam Bốt do Trung Quốc đỡ đầu, tuy nói là tuyến thủy vận thôi nhưng vẫn có thể là kênh dẫn thủy nhập điền. Trung Quốc có chiến lược khai thác mối hận thù giữa dân tộc Cam Bốt và Việt Nam để chia rẽ họ, đồng thời viện trợ tài trợ hàng chục tỉ Mỹ kim mua chuộc Lào và Cam Bốt, ràng buộc họ thành con nợ, để cô lập Việt Nam. Bài tham luận này trình bày một chiến lược hoàn toàn mới cho Việt Nam và liên minh chiến lược cho Việt Nam và Cam Bốt để đối phó với Trung Quốc và Lào.

KS Phạm Phan Long, P.E.

Một quy hoạch vùng cho hệ thống cao tốc đồng bằng sông Cửu Long, vựa lúa của cả nước đã được phê duyệt, thực ra công trình giao thông này đã đến với dân chậm mất vài thập niên vì quy hoạch này đã sớm phải là một trong những ưu tiên cao nhất quốc gia. Nông dân và ngư dân đã hàng chục năm qua chỉ chuyển vận sản phẩm bằng ghe thuyền trên sông rạch, giao thông bằng đường nhỏ chật hẹp, qua những con cầu thiết kế kém cỏi xập xình. Quy hoạch này sẽ có ích, đáp ứng mong đợi của dân cư và giúp nâng cao phát triển kinh tế và thu nhập cho họ. Tuy nhiên phương án kỹ thuật cho quy hoạch này không tuân theo quy luật tự nhiên, lịch trình thực hiện quá nhanh, cần nhiều vật liệu đã khan hiếm sẽ gây tác động xấu trên toàn bộ môi trường đất và nước dẫn đến những nguy cơ rất lớn cộng với gánh công nợ mà dân cư sẽ phải gánh chịu. Người viết tổng hợp những thông tin liên hệ đến quy hoạch này, tìm hiểu những nguy cơ và thách đố trước mắt, đề nghị vài giải pháp điều chỉnh ngay bây giờ, hy vọng giảm thiểu được tai hại khi tốn kém thấp và có thể tránh trước nguy cơ.

Phạm Phan Long

Dẫn Nhập

Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) mênh mông vẫn có rất nhiều nước với rất nhiều công trình thủy lợi, nhưng dân vẫn khao khát nước sạch, chìm ngập trong nước bẩn, đói phù sa, dư phèn, thừa muối và khổ sở với ô nhiễm. Các chất thải lỏng, rắn và rác rưới sinh hoạt cứ thế cho xả hết vào nguồn nước không thể kiểm soát và xử lý. Không có một xã hội văn minh nào có thể để tệ trạng (tiểu tiện, đại tiện vào miệng giếng) này kéo dài mãi như thế được. Do đó một quy hoạch (QH) với tầm chiến lược quốc gia như thế vô cùng khẩn thiết, không ai không ước mong QH này đạt mục đích đến thành công. Những phân tích khả thi và khả tín nêu ra trong bài này không có gì vui, người viết ước mong những lo ngại ấy không xảy ra, hay giảm bớt để mang thêm một bát nước trong lành giải khát cho con cháu và thế hệ tương lai.