N. D. Tamarchenko

Lã Nguyên dịch

(Architectonics, gốc Hy Lạp, nghĩa đen là nghệ thuật kiến trúc, thiết kế cơ cấu tòa nhà)

Theo M.M. Bakhtin, là cấu trúc giá trị của khách thể thẩm mĩ, tức là của thế giới của nhân vật được người đọc tiếp nhận từ vị thế “đứng ngoài tích cực” (từ vị thế tác giả – người sáng tạo) và từ quan điểm này, nó là hình thức nghệ thuật. Trong trường hợp này, hình thức – cấu trúc hay trật tự mà trong đó người ta có thể cảm nhận các yếu tố cấu thành nội dung – là các giá trị nhận thức và đạo đức của thế giới nhân vật, là mối tương quan thống nhất mà với người tiếp nhận (độc giả), chỉ trong ngữ cảnh của nó, mọi yếu tố nội dung mới có được ý nghĩa của chúng. Theo cách giải thích này, KIẾN TRÚC NGHỆ THUẬT (architectonics) đối lập với KẾT CẤU (composition), tức là tổ chức chất liệu (trong tác phẩm văn học là chất liệu ngôn từ), hay là hệ thống các phương tiện mô tả (thủ pháp).

N. D. Tamarchenko, Thi pháp học – Từ điển thuật ngữ và khái niệm thông dụng (N. D. Tamarchenko chủ biên), Nxb Kulagin Intrada, tr. 72-73 .

Lã Nguyên dịch

Theo M.M. Bakhtin, sự hoàn tất nghệ thuật là ranh giới ngữ nghĩa do tác giả - người sáng tạo tạo ra giữa nhân vật và thế giới của nó, ở phía này, và thực tại của tác giả và độc giả, ở phía kia. Cơ sở của sự hoàn tất nghệ thuật là “sự phản ứng tổng thể của tác giả đối với chỉnh thể nhân vật”, đồng thời cũng là phản ứng ở chiều ngược lại của độc giả đối với nhân vật và tác giả. Cũng có thể hiểu sự hoàn tất nghệ thuật là hình thức “chỉnh thể cuối cùng” của tác phẩm, bởi vì theo cách diễn giải như thế, hình thức là kết quả “đồng sáng tạo” độc đáo giữa tác giả và nhân vật.

N. Tamarchenko

Lã Nguyên dịch từ nguyên bản tiếng Nga

Trong hai thập niên gần đây, từ “thi pháp” được được sử dụng ở Nga theo nghĩa rộng nhất và ít xác định nhất (“thi pháp khủng bố”, “thi pháp văn hóa”) và cái nghĩa ít xác định này được người ta thường xuyên sử dụng hơn là sử dụng theo nghĩa riêng của nó. Nhưng chúng tôi sẽ chỉ khảo sát tư tưởng, hệ thống thuật ngữ và hệ thống khái nhiệm của Bakhtin ở lĩnh vực thi pháp khoa học (tức là thi pháp “phi quy phạm”, không ấn định các luật lệ sáng tạo của tác phẩm văn học) như một bộ môn nghiên cứu văn học chuyên biệt. Loại thi pháp như thế ở Nga lần đầu tiên được A. Veselovski và A. Potebnhia đặt nền móng, sau đó là các nhà hình thức luận phát triển trong các công trình của họ.