Sáng tác văn chương tiếng Việt đương đại, hiếm có thi sĩ Cham nào truy vấn về mình ráo tiết như Jaya K. “Tôi”, “ta”, “mi”, “hắn”, “chúng ta” cấp tập có mặt, thay phiên truy vấn nhau và tự truy vấn, đẩy nhịp thơ dịch chuyển không ngừng.

Từ ngôi nhà nghèo ở một palei Cham nghèo tại một tỉnh nghèo trong một đất nước ngày càng nghèo nàn, với đủ thử nghèo, chỉ có mỗi thứ giàu sang là rác, thứ đống rác vô tận, như cách nói của thi sĩ vỉa hè Phan Bá Thọ, Jaya K. trổi lên, trườn ra, và đặt câu hỏi: Tôi là ai? Tôi ở đâu? Tôi có thể làm gì?

Từ “Tôi: kẻ không là gì cả” nơi “sỏi đá” và “mảnh đất quê hương”, và qua trận trận truy vấn lướt trên sinh phận non thập kỉ đời người, Jaya K. đã thấy gì?

Chúng ta đang cùng nhau vớt-vác quá khứ

Để xây tương lai

Từ những mảnh áo tơi tả

Hiện tại…

“Vớt” và “vác” [chứ không phải vớt vát – phi lí và vô ích]. Vớt được bao nhiêu? – Không biết. Vác đi đâu? – Không hiểu. Nhưng cứ vớt & vác, hay nói như Jaya K.: “vớt-vác”. Miệt mài. Qua những ngày, tháng, năm đi xuyên thế kỉ. Vớt & vác “đến lúc sức cùng, lực kiệt”. Dù biết rằng: “Sẽ không có lịch sử cho chúng ta”. Cho tôi, cho mi, cho em, cho hắn.

Như tác giả trong một kiệt tác cổ điển Champa: trường ca Ariya Glang Anak dự cảm từ hai thế kỉ trước:

Dalam nưgar ralo janưk saung mưbai

Haniim ayuh jang oh hai, nưm angan jang o hu

Trong xứ sở lắm sân hận với oán thù

Phúc thọ đâu chẳng hay, tuổi tên đâu không có

Thà “sân hận với oán thù” rõ ràng đâu đó đi còn đỡ, để ta biết đàng mà lẩn tránh, hay đối mặt. Ở đây: lừa dối, một lừa dối có hệ thống:

Theo kế hoạch định kì tình nghĩa anh em

Chúng ta được mang ra trưng bày

Như thứ hàng hiếm

Buồn không? Giận không? Và trên hết: làm gì?

“Bây giờ không có con đường bằng phẳng dẫn đến tương lai. Chúng ta đi vòng quanh, và trườn qua trở ngại. Chúng ta phải sống, thây kệ bao nhiêu bầu trời đã sập” (Lawrence).

Văn Việt