Phạm Thị Điệp Giang

Những năm 1960, đặc biệt 1968, là giai đoạn vô cùng quan trọng trong lịch sử nghệ thuật thế giới. Tại châu Âu, các cuộc biểu tình phản chiến và phong trào học sinh - sinh viên, công nhân,… ủng hộ chủ nghĩa xã hội dâng cao. Tại nước Ý, đây là thời kỳ diễn ra “Sessantotto” (1968) và “Mùa thu nóng” (Autunno caldo 1969-1970) với hàng loạt các cuộc đụng độ, biểu tình giữa công nhân và giới chức cầm quyền. Paris nằm trong bối cảnh tiền khủng hoảng. Các nước Bắc Âu nằm trong cơn khát của kỳ vọng “cải cách” và những ý tưởng mang tính xã hội, giáo dục. Nước Mỹ đang dâng trào phong trào phản chiến tại Việt Nam. Các nước Mỹ la tinh (Chile, Argentina,…) diễn ra các cuộc biểu tình, đặc biệt là các thực hành nghệ thuật kéo dài tới những năm 1972-1976 phản đối chế độ độc tài. Đây cũng là thời kỳ của văn hoá Pop lên ngôi, chủ nghĩa biểu hiện trừu tượng, tối giản, nghệ thuật nghèo (arte povera - 1968, Turin) ra đời… Thậm chí, nhiều nghệ sĩ đã rất thành công với chủ nghĩa vị lai trước đó, do sự liên hệ với chủ nghĩa phát xít, đã tự mình rút lui vào bóng tối. Với trào lưu “trên đường”, từ nước Mỹ, chủ nghĩa tiêu dùng (và sự phê phán và phản kháng nó), truyền hình, quảng cáo,… đã lan rộng khắp thế giới. Trong bối cảnh ấy, năm 1967, Guy Debord – linh hồn của nhóm Các nhà tình huống quốc tế (Situationist International) – đã viết “Xã hội Cảnh tượng” (The Society of the Spectacle) thể hiện cách nhìn rằng những gì từng được sống trực tiếp giờ đây đã trở thành hình ảnh, và hình ảnh ấy lại được đóng gói như hàng hóa để tiêu thụ. “Cảnh tượng” (spectacle) đối với ông không chỉ là những gì mắt thấy, mà là một hệ thống quyền lực toàn xã hội, nơi mọi mối quan hệ đều được trung gian hóa qua hình ảnh. Ông và nhóm của mình đưa ra khái niệm “tình huống” (situation) – những khoảnh khắc sống động, tự phát, phá vỡ sự xa lạ và tẻ nhạt mà cảnh tượng áp đặt, như một chiến lược nghệ thuật và chính trị nhằm khôi phục trải nghiệm trực tiếp. Hơn một thập kỷ sau, Jean Baudrillard từ nền tảng xã hội học, tiến vào lĩnh vực phê bình văn hóa và truyền thông, và đến năm 1981 đã xuất bản “Mô phỏng và Giả tượng” (Simulacres et Simulation). Ông cho rằng chúng ta đang sống trong một trạng thái “siêu thực tại” (hyperreality) – nơi các hình ảnh, ký hiệu và mô phỏng không còn phản ánh một thực tại gốc, mà tự tồn tại và định nghĩa chính nó. Giả tượng (simulation), theo ông, là những hình ảnh không còn nguyên mẫu, và khi những giả tượng này tích tụ, chúng tạo ra một thế giới mô phỏng thay thế thực tại. Đối với Baudrillard, nghệ thuật trong kỷ nguyên này đã mất đi vị thế đặc biệt của nó, trở thành một sản phẩm nữa của hệ thống truyền thông và thị trường, như ông từng nói trong “Âm mưu của Nghệ thuật” (The Conspiracy of Art) năm 1996.