Đặng Xuân Thảo

Thế giới này là thực hay là giả, cuộc đời là thực hay là mơ? Những suy tư kinh điển theo kiểu Descartes (Descartes 2009) đó lại được Vladimir Nabokov đặt ra trong cuốn sách Tiếng cười trong bóng tối (Nabokov, 2014), khi kể về một người đang từ giàu có thành đạt mà rơi vào thảm họa. Điều gì là thực, điều gì là giả, và trong sự trượt dần từ ánh sáng vào bóng tối như thế, con người có khả năng nhận biết chúng không? 

Cuốn sách này là thành quả của một quá trình sáng tác độc đáo.Vào năm 1932 Nabokov xuất bản cuốn Камера обскура (Набоков 1932) viết bằng tiếng Nga.Tác phẩm này sau đó được Winifred Roy dịch ra tiếng Anh với tựa đề Camera Obscura (Nabokoff-Sirin 1936) và xuất bản tại Anh vào năm 1936. Không hài lòng với bản dịch, Nabokov đã tự mình dịch lại và trong quá trình dịch ông đã chuyển hoá nó thành một tác phẩm mới (Raguet-Bouvart 2008), với một tựa đề mới Laughter in the dark (Nabokov 1938), xuất bản lần đầu tiên vào năm 1938 tại Mỹ. Các tác phẩm của Nabokov, với phong cách phức tạp, gợi cảm và đa nghĩa, thường được đọc và nghiên cứu từ nhiều góc độ. Mục đích của người viết bài giới thiệu sách này, trong tư cách bạn đọc, chỉ đơn giản là chia sẻ một lối tiếp cận cuốn Tiếng cười trong bóng tối, thông qua việc tìm hiểu cách tác giả khai thác biên giới giữa giả tưởng và thực tại trong cảm nghiệm của con người[1].

Giả tưởng (illusion) ở đây được hiểu theo nghĩa Descartes dùng trong cuốn Méditations métaphysiques (Descartes 2009). Giả tưởng là sự lẫn lộn chân lý chủ quan (không được chứng minh hay không thể chứng minh được) với chân lý khách quan (được chứng minh bằng logic và kinh nghiệm).Giả tưởng thường gắn với các giác quan và được tạo ra khi con người coi những cảm giác và xúc cảm (về một điều mà họ tưởng tượng) là thực tại, mà không có bằng chứng khách quan. Cũng theo Descartes, khi ta chỉ dựa vào cảm thức thì không thể phân biệt được ta đang thức hay đang mơ. Và ông chủ trương phải loại bỏ mọi giả tưởng và những sự chắc chắn tức thì không được chứng minh, bằng cách nghi ngờ có phương pháp (doute méthodique).