Ghi chép về Đà Lạt (bài 4)
Mai Thái Lĩnh
| Trong cuộc tranh luận chưa có hồi kết kéo dài bốn năm nay, giới báo chí thường gọi mảng xanh trên Đồi Dinh Thị trưởng Đà Lạt là “mảng xanh duy nhất còn sót lại ở Khu Trung tâm Hòa Bình”… |
Ghi chép về Đà Lạt (bài 3, tiếp theo)
Mai Thái Lĩnh
Bài 3: Tìm về đầu nguồn của Sông Cam Ly (tiếp theo)
Phần II: Hồ Thái Phiên
Nếu nhìn vào bản đồ tỷ lệ 1/50.000 của Nha Địa Dư Quốc Gia (Đà Lạt) phát hành năm 1965 (hình 1)[1], chúng ta thấy Hòn Bồ và một số ngọn núi lân cận (cao trên 1.600m) tạo thành một dãy núi theo hướng Nam-Bắc, trong đó cao nhất là Lap Bé Sud (Lap Bé Nam, tức Hòn Bồ) – nằm rất gần Ấp Thái Phiên. Ngọn núi này cao 1.702m (theo Địa chí Đà Lạt 2008: 1.709 mét). Những lạch nước phía Đông đường phân thủy của dãy núi này chảy về hướng Đông-Nam nhập vào Sông Da Dousoung (tức Sông La Bá) – một phụ lưu của Sông Da Nhim. Còn những lạch nước phía Tây đường phân thủy tạo thành một dòng suối chảy theo hướng Bắc-Nam (tạm gọi là Suối Thái Phiên) nối Hồ Thái Phiên với Hồ Than Thở và Hồ Mê Linh.
Ghi chép về Đà Lạt (bài 3)
Mai Thái Lĩnh
Bài 3: Tìm về đầu nguồn của Sông Cam Ly
Cao nguyên Lang-Bian với độ cao trung bình 1.500 m là nơi phát nguyên của ba dòng sông: dòng chính là Sông Da Deung (có khi được ghi là Da Dung, Da Dong, Da Dâng) và hai phụ lưu: Cam Ly và Da Nhim. Sông Da Deung chảy gần đến đồng bằng thì hợp lưu với Sông La Ngà thành Sông Đồng Nai. Dòng Cam Ly nằm trên địa bàn Đà Lạt thường được gọi là Suối Cam Ly (Source de Cam Ly), gồm hai nhánh chính: một nhánh bắt nguồn từ một dãy đồi núi ở phía đông-bắc – trong đó cao nhất là Hòn Bồ (Lap Bé Sud), và nhánh thứ hai bắt nguồn từ Hòn Ông (Lap Bé Nord). Trong bài này, chúng ta sẽ tìm hiểu đầu nguồn của nhánh thứ hai – liên quan đến Hồ Than Thở và Hồ Mê Linh.
Ghi chép về Đà Lạt (bài 2)
Mai Thái Lĩnh
Chuỗi hồ trên Suối Cam Ly
1. Ý tưởng về “một chuỗi hồ” của Ernest Hébrard:
Thành phố Đà Lạt trong thực tế là một thành phố “hai bên sông”. Khác với các thành phố “hai bên sông” ở vùng đồng bằng, Đà Lạt nằm trên một cao nguyên với độ cao trung bình 1.500 mét so với mặt biển, địa hình nhấp nhô, lại gần với đầu nguồn nước. Vì thế “sông” ở đây chính là những dòng suối, thậm chí là những lạch nước (creek). Trong quá trình thành lập thành phố, nhiều dòng suối đã được đắp đập để tạo thành những hồ nước. Vì thế, việc bảo vệ các hồ nhân tạo và các dòng suối nối liền các hồ nước phải được coi là trọng tâm hàng đầu của công tác thiết kế và quản lý đô thị.
Ghi chép về Đà Lạt (bài 1)
Mai Thái Lĩnh
Chuyện kể về Hồ Xuân Hương – Đà Lạt
1. Nguồn gốc của Hồ Xuân Hương
Hồ nước lớn ở trung tâm thành phố Đà Lạt không phải là một hồ nước tự nhiên, mà là một hồ nhân tạo. Vào năm 1944, trong một bài phỏng vấn của tạp chí Indochine, ông Cunhac (Tỉnh trưởng Tỉnh Lang Bian trong thời gian 1917-1920) cho biết như sau:
“Hồ được hình thành tương đối gần đây. Thực vậy, do sáng kiến của tôi, hồ được làm vào năm 1919, do kỹ sư công chánh Labbé thực hiện. Vào khoảng 1921-1922, theo lệnh của Công sứ Garnier, đập đất cũ chống đỡ con đường đã được nâng cao và kéo dài thêm và năm sau đó, một cái đập thứ hai được xây dựng ở hạ lưu, như vậy hình thành hai hồ nước. Do không có đập tràn (déversoir), cả hai đập bị vỡ do những cơn dông dữ dội của trận bão tháng 5 năm 1932; ngay sau đó chúng được làm lại trong cùng những điều kiện như trước. Con đập bằng đá được xây dựng vào khoảng 1934-1935, xa hơn một chút về phía hạ lưu so với các con đập cũ.” [1]
Thật ra, sáng kiến xây dựng một hồ nước không phải bắt nguồn từ Cunhac. Ngay từ đầu thế kỷ 20, người phụ trách công chánh (travaux publics) ở Đà Lạt là ông Rousselle đã trình bày dự án này cho công sứ Phan Rang là Odend’hal (năm 1902, Dalat trực thuộc tỉnh Phan-Rang)[2].
Hình 1: Trên Hồ Đà Lạt (1930)
Kiến trúc sư Louis-Georges Pineau – tác giả của Đồ án chỉnh trang và mở rộng Đà Lạt năm 1933 – đã đánh giá tầm quan trọng của hồ nước này như sau:
“Hồ nước là trung tâm và là sức hấp dẫn của Đà Lạt. Không có hồ nước thì khi đi ngang qua thành phố, thung lũng Cam Ly chỉ là một vùng trũng sình lầy. Baguio – trạm nghỉ dưỡng vùng cao của Philippines, đã hiểu quá rõ tầm quan trọng của nước trong một phong cảnh miền núi và trong một thành phố nghỉ dưỡng, nhưng đành phải bằng lòng với Công viên Burnham (Burnham Park) của một bồn trũng hình chữ nhật – thua xa vẻ đẹp của Hồ Đà Lạt.”[3]
Trong quá trình hình thành và phát triển thành phố, hồ nước này được gọi bằng nhiều cái tên khác nhau. Lúc đầu, người Pháp chỉ gọi nó bằng cái tên đơn giản: Lac (Hồ) hoặc Lac de Dalat (Hồ Đà Lạt) – như trong Hình 1 (trích từ cuốn Petit Guide touristique của André Bon, xuất bản tại Hà Nội năm 1930). Về sau, khi có thêm nhiều hồ nước khác, nó được gọi tên là Hồ Lớn (Grand Lac), như chúng ta thấy ghi trong bản đồ 1/5.000 năm 1952 (xem hình 2):
Hình 2: Trích bản đồ 1/5.000 (1952) của Nha Địa Dư Đông Dương
Vào thời điểm đó, đã có thêm nhiều hồ khác như: Hồ Saint-Benoit (Lac Saint-Benoit, tức là Hồ Mê Linh sau này), Hồ Than Thở (Lac des Soupirs), …
Mãi đến năm 1953, Hồ Đà Lạt mới đổi tên thành Hồ Xuân Hương (xuân hương: hương mùa xuân). Theo nhiều cư dân sống lâu năm ở địa phương, nhà văn Nguyễn Vỹ – lúc đó là Chủ tịch Hội đồng Thị xã – đã đặt tên Xuân Hương cho Hồ Lớn. Rất tiếc là cho đến nay, chưa tìm được bằng chứng để xác nhận thông tin truyền miệng này.
2. Sự nhầm lẫn của ông Ely Cunhac[4]
Cũng trong bài phỏng vấn nói trên, ông Cunhac nói: “Tại vị trí của hồ nước, dòng suối nhỏ của bộ lạc Lat chảy ngang qua và người ta gọi nó là “Da-Lat” (Da hay dak trong tiếng Thượng có nghĩa là nước); rồi vì một lý do nào mà tôi không thể tự lý giải được, người ta đã thay cái tên đó bằng một cái tên Việt Nam: Cam-ly”. Sự nhầm lẫn của Cunhac đã khiến cho trong một thời gian dài, nhiều người lầm tưởng Cam Ly là một cái tên Việt Nam.[5]
Nhưng tài liệu của các nhà thám hiểm đầu tiên cũng như của các đoàn khảo sát người Pháp đã từng đặt chân đến cao nguyên Lang-Bian đều xác nhận vào hai thập niên cuối thế kỷ 19, vùng Đà Lạt ngày nay là một vùng đất hoang vu. Người dân bản địa tập trung vào các buôn làng nằm trên các dòng suối của Sông Da Deung (có khi phiên âm là Da Dong, Da Dung, Da Dâng, …) – nhánh chính của Sông Đồng Nai ở thượng lưu. Hơn nữa, không có tài liệu nào xác nhận tên của dòng suối chảy ngang Đà Lạt là Da-Lat hay Dalat.
Trong khi đó, nhiều tài liệu cho thấy Cam Ly có nguồn gốc từ một danh xưng của người bản địa. Năm 1881, khi mô tả các phụ lưu của sông Da Deung, Paul Néis ghi tên dòng sông đầu tiên ở tả ngạn là: “Sông Da-komli: hướng chung: Đông Bắc - Tây Nam, chiều rộng 25 mét; nền cát” (hình 3).[6] Trong bài bút ký hành trình kể lại chuyến thám hiểm năm 1893, bác sĩ Yersin viết: “Giữa Lao-Gouan và Rioung, phải đi bộ già một ngày đường. Người ta đi qua các làng Ya, Con Taét, Dou-ouine (trên dòng Da-Kemlé) và Ea.” [7]
Nhìn vào tấm bản đồ (hình 4) in kèm theo bài viết của Le Chemineau (bút hiệu của Constantin, Thanh tra Công chánh Đông Dương) công bố năm 1916 trên Revue Indochinoise chúng ta thấy những cái tên như Da Kamly (Sông Cam Ly), Cascade du Kamly (Thác Cam Ly)[8]. Vì vậy Suối Kamly chảy ngang qua Đà Lạt hiển nhiên là một cái tên của người bản địa, không phải là một cái tên Việt-Nam-hóa.
3. Đầu nguồn của Suối Cam Ly:
Hình 5: Hồ Đà Lạt nhìn từ một cửa sổ của khách sạn Langbian Palace
Suối Cam Ly (nghĩa là dòng nước làm nên Hồ Xuân Hương) không bắt nguồn từ dãy núi Lang Bian mà xuất phát từ dãy đồi núi nằm ở phía đông-nam dãy Lang Bian – với độ cao trung bình từ 1.600 đến 1.700 mét, trong đó hai ngọn núi cao nhất là Lap Bé Nord (Lap Bé Bắc) và Lap Bé Sud (Lap Bé Nam). Có lẽ cũng vì lý do đó, khi xây dựng khách sạn Langbian Palace, các nhà quy hoạch và kiến trúc người Pháp đã chọn vị trí trên một ngọn đồi để từ đó người ta có thể nhìn thấy cả hai ngọn núi Lap Bé như trong hình 5 (đăng trên tuần báo L’Illustration số N° 4172, năm 1923)
Ngày nay, du khách có thể nhìn thấy hai ngọn núi này nếu đi bộ xung quanh Hồ Xuân Hương, nhưng khó nhìn thấy cả hai cùng một lúc. Ngọn núi dễ nhìn thấy nhất là Lap Bé Bắc cao 1.732m, người dân thường gọi tên là Hòn Ông. Nếu đi dọc theo bờ phía nam của hồ Xuân Hương, chúng ta có thể dễ dàng nhìn thấy ngọn núi này (hình 6). Ngược lại, nếu đi men theo bờ phía Bắc của hồ, du khách chỉ có thể nhìn thấy ngọn Lap Bé Nam (cao 1.702m) ở một vài vị trí thích hợp, và cũng chỉ thấy một phần của ngọn núi, bởi lẽ các nhà quản lý đô thị đã “vô tình” cho phép xây một số công trình kiến trúc khá cao che khuất tầm nhìn (hình 7). Người dân thường gọi ngọn núi này là Hòn Bồ.[9]
Trước đây khoảng một thập niên, ở vị trí của Cầu Sắt (ngày nay đã được đúc bê-tông), người ta vẫn có thể nhìn thấy cả hai ngọn núi Lap Bé. Đáng tiếc, một phần vì Đà Lạt bị đô thị hóa một cách hỗn loạn, phần khác vì “tầm nhìn” không đủ thông minh của các nhà thiết kế và quản lý đô thị “đời mới”, cái nhìn toàn cảnh (panoramic view, point de vue panoramique) ở địa điểm này đã bị phá vỡ (hình 8).
Thật ra, còn có một số vị trí khác cho phép chúng ta nhìn thấy cả hai ngọn núi Lap Bé, nhất là trên đường Đà Lạt - Trại Mát (quốc lộ 11 cũ, nay là quốc lộ 20). Chỉ có điều này khác với ngày xưa: thay cho màu xanh quyến rũ của thiên nhiên, giờ đây người ta chỉ nhìn thấy một màu trắng xám ảm đạm, nhợt nhạt của ny-lông… (hình 9)
Điều làm cho bất cứ ai có chút tấm lòng “yêu thương Đà Lạt” phải lo lắng là: trong khi các nhà lãnh đạo “quyết tâm” bám chặt dự án nhồi nhét một tòa nhà 10 tầng lên đỉnh ”Đồi Dinh Thị trưởng”[10] để thể hiện chủ trương “bê-tông hóa” bằng bất cứ giá nào thì ở đầu nguồn của Sông Cam Ly, hai ngọn núi Lap Bé (tức Hòn Bồ và Hòn Ông) đã và đang bị tấn công không chút thương xót. Không cần đi đâu xa, độc giả chỉ cần lên mạng Internet nhìn ảnh chụp vệ tinh hai ngọn núi này, cũng có thể cảm nhận được sự xót xa trước tình trạng phá hoại môi trường thiên nhiên tàn khốc chưa từng có trong lịch sử phát triển của “thành phố ngàn thông” nổi tiếng này (xem hình 10 và 11).
Đà Lạt, 25 tháng 8 năm 2020
M.T.L.
[1] A. Baudrit, “La naissance de Dalat”, Revue Indochine¸ N° 180, 10 Février 1944.
[2] Louis-Georges Pineau, “Le plan d’aménagement et d’extension de Dalat”, La vie urbaine n° 49, 1939, p. 42 (note).
[3] L.G. Pineau, op.cit., p. 42.
[4] Trong một số tài liệu, họ tên của Cunhac lại được ghi là Elie-Joseph Cunhac.
[5] Hãn Nguyên, “Lịch sử phát triển Đà Lạt” (1893-1954), xem: Tập san Sử Địa, số 23 và 24 (đặc khảo Dalat), tháng 6-tháng 12 năm 1971, tr. 272.
[6] Cochinchine française, Excursions et reconnaissances, N° 10, Imprimerie du gouvernement, Saigon, 1881, p. 21.
[7] A. Yersin, “Sept mois chez les Moïs”; Variétés sur les pays moïs, Gouvernement de la Cochinchine, Saigon, 1935, p. 173.
[8] Le Chemineau, “Sanatorium du Lang-Bian”, Revue Indochinoise, Mars-Avril 1916, pp. 305-323.
[9] Tên Lap Bé do người Pháp phiên âm, đọc là láp-bê. Theo Địa chí Đà Lạt (2008), ngọn Lap Bé Bắc cao 1.733,7m, ngọn Láp-bê Nam cao 1.709m.
[10] “Sẽ xây dựng khách sạn cao 10 tầng ở khu dinh tỉnh trưởng Đà Lạt”, Tuổi Trẻ Online
14/08/2020:
Nhập-Trung hay thoát-Trung? (kỳ 3)
Mai Thái Lĩnh
Phần III – Con đường “thoát-Trung” của Phan Châu Trinh
Theo lời kể của Phan Văn Trường, mãi đến năm 1912 ông mới quen biết Phan Châu Trinh.[1] Sự cộng tác giữa hai nhà yêu nước này trên đất Pháp đã đạt tới đỉnh cao vào năm 1919, khi họ cùng nhau soạn thảo bản “Yêu cầu của nhân dân An-nam” (Revendications du peuple annamite) để gửi đến Hội nghị Hòa bình Versailles, nhân dịp Tổng thống Hoa Kỳ Woodrow Wilson đề ra 14 điểm nổi tiếng – trong đó có nguyên tắc “dân tộc tự quyết” (self-determination). Nhưng tại sao chỉ một năm sau đó, quan hệ tốt đẹp giữa họ đã trở nên xấu đi đến mức không còn cộng tác với nhau như trước?
Nhập-Trung hay Thoát-Trung? (kỳ 2)
Mai Thái Lĩnh
Phần II - Quan niệm của Phan Châu Trinh về nền văn minh Trung Hoa và chế độ dân chủ phương Tây:
Quan niệm của Phan Châu Trinh về văn minh Trung Hoa và chế độ dân chủ phương Tây có thể tìm thấy rải rác trong nhiều bài thơ, bài viết của ông, nhưng tiêu biểu nhất là trong một di cảo có tên là Liên hiệp Pháp-Việt hậu chi Tân Việt Nam, tạm gọi là Tân Việt Nam. Theo cố giáo sư sử học Vĩnh Sính, đây là một “vị định cảo” (tức là một bản thảo chưa hoàn thành).[1] Bản thảo này đã được dịch và phân tích khá nhiều trong thời gian gần đây, nhưng hầu hết các nhà nghiên cứu chỉ mới chú ý đến việc so sánh về đường lối và phương pháp đấu tranh giữa Phan Châu Trinh và Phan Bội Châu, chứ chưa sử dụng để đối chiếu, so sánh giữa những người trong cánh tả.
Nhập-Trung hay Thoát-Trung? (kỳ 1)
Mai Thái Lĩnh
Không phải mãi đến ngày nay, “nhập-Trung hay thoát-Trung?” mới trở thành vấn đề sinh tử đối với vận mệnh của dân tộc Việt Nam. Cách đây một thế kỷ, nó đã từng là vấn đề gây tranh cãi trong phong trào cánh tả của người Việt tại Pháp. Đại diện cho hai lập trường khác nhau, thậm chí đối nghịch nhau, là hai nhân vật hàng đầu của phong trào yêu nước tại Pháp: Phan Văn Trường và Phan Châu Trinh.
Một Đà Lạt “thơ mộng” – còn hay mất?
Mai Thái Lĩnh
Bài viết này được công bố lần đầu cách đây 8 năm trên trang Bauxite Vietnam và nhiều trang mạng khác, nhưng do bị “đánh phá” nên ngày nay chỉ còn tồn tại lác đác ở một vài chỗ. Vào lúc viết bài báo này, tôi chưa có điều kiện “nhìn tận mắt” thực tế tại các nước phát triển – vì bị tịch thu hộ chiếu, cấm xuất cảnh (tháng 7 năm 2009). Mãi đến cuối năm 2016, lệnh cấm xuất cảnh mới bị hủy bỏ. Nhờ sự giúp đỡ tận tình của thân nhân và bạn bè, tôi đã đặt chân đến 4 quốc gia (Úc, Hoa Kỳ, Canada, New Zealand) và Đài Loan – một hòn đảo xinh đẹp khao khát tự do nhưng luôn bị đe dọa “thu hồi bằng vũ lực”. Sau khi đã “mục sở thị” hàng chục thành phố ở các quốc gia “văn minh, hiện đại”, nay đọc lại những gì mình đã viết, xét thấy những ưu tư trăn trở ấy vẫn còn mang tính thời sự nóng hổi, tôi xin mạn phép công bố lại bài báo này…
- Mai Thái Lĩnh
Tại sao phải bảo vệ “Đồi Dinh Thị trưởng cũ”?
Mai Thái Lĩnh
Đầu năm 2018, khi phê bình “đồ án quy hoạch khu trung tâm Đà Lạt”, tôi đã nhấn mạnh sự cần thiết phải bảo vệ “Đồi Dinh Thị trưởng cũ” như một di sản kiến trúc quý giá của thành phố. Nhân dịp nhiều kiến trúc sư và nhiều tờ báo trong nước đang phản biện việc chính quyền Tỉnh Lâm Đồng phê duyệt “Đồ án quy hoạch chi tiết khu trung tâm Hòa Bình – Đà Lạt” của kiến trúc sư Hồ Thiệu Trị, tôi xin mạn phép làm rõ thêm luận điểm này.
Dalat Palace hôm nay: sự suy vong của một di sản kiến trúc?
Mai Thái Lĩnh
Vào cuối năm 2017, giữa lúc các nhà quy hoạch công bố một cách ồn ào dự án ba ngàn tỷ để “hiện đại hóa khu phố trung tâm” Đà Lạt thì ở một vị trí trung tâm khác (trung tâm của toàn thành phố chứ không chỉ là khu phố trung tâm), một sự kiện đã xảy ra một cách khá lặng lẽ nhưng chắc chắn sẽ để lại những hậu quả không thể lường trước cho tương lai của thành phố du lịch nổi tiếng này…
Dalat Palace – một di sản kiến trúc:
Cho mãi đến gần đây, Dalat Palace luôn giữ vị trí “đệ nhất khách sạn” của thành phố Đà Lạt. Mặc dù quyết định xây dựng đã có từ năm 1916 (dưới thời của Toàn quyền Roume), mãi đến năm 1922 (dưới thời của Toàn quyền Maurice Long), khách sạn mới được hoàn thành và đưa vào hoạt động với tên gọi là Langbian Palace (hình 1):
Năm 1943, dưới thời của Toàn quyền Decoux, mặt tiền của khách sạn có sự thay đổi: những đường nét cầu kỳ bị xóa bỏ, thay vào đó là một bề ngoài giản dị hơn (hình 2). Sự thay đổi này được thực hiện bởi kiến trúc sư Paul Vesseyre (1896-1963). Tên khách sạn cũng được đổi thành Dalat-Palace.
Vào thập niên 1990, khi Công ty Du lịch Lâm Đồng liên doanh với tỷ phú người Mỹ Larry Hillbloom (1943-1995) để thành lập Công ty DRI, ông này đã đổ vào đây 40 triệu $US để nâng cấp ba công trình (sân golf, khách sạn Dalat Palace và khách sạn Du Parc). Mặt tiền của khách sạn lại thay đổi một lần nữa, nhưng nhìn chung vẫn giữ lại diện mạo của lần sửa đổi trước, chỉ khôi phục lại những họa tiết trang trí ở đường viền sát mái nhà (corniche) (xem hình 3). Nhà tư bản người Mỹ xem ra cũng quý trọng thiên nhiên và đối xử với di sản kiến trúc của Đà Lạt một cách văn minh.
Cùng với sân golf Đồi Cù và khách sạn Du Parc, số phận của Dalat Palace trôi nổi: từ sở hữu “quốc doanh” trở thành sở hữu “liên doanh”, rồi vuột khỏi tay của nhà nước để trở thành “sở hữu 100% của tư bản ngoại quốc”, cuối cùng lại trở thành sở hữu “tư nhân” của các nhà tư bản thân hữu nội địa!
Tập đoàn Hoàn Cầu và công trình “nâng cấp” khách sạn Dalat Palace:
Năm 2014, Tập đoàn Hoàn Cầu do bà Trần Thị Hường tức Tư Hường (1936-2017) sáng lập đã trở thành “đồng sở hữu” sân golf Đồi Cù, khách sạn Dalat Palace và khách sạn Du Parc. Tập đoàn thành lập công ty con có tên là Công ty TNHH Hoàn Cầu Đà Lạt để quản lý các hoạt động của tập đoàn tại Đà Lạt. Cuối năm 2014, tỉnh Lâm Đồng quyết định cho Tập đoàn Hoàn Cầu thuê Dinh 1 trong vòng 50 năm (!).
Công trình đầu tiên mà Hoàn Cầu đóng góp cho địa phương là trùng tu Dinh 1, được khai trương vào tháng 9 năm 2015. Nhân dịp này, tập đoàn hứa hẹn sẽ đầu tư thêm giai đoạn 2: xây dựng khu du lịch nghỉ dưỡng cao cấp trên diện tích rừng cảnh quan, với khu khách sạn đến 200 phòng, khu nhà hàng, hội nghị có sức chứa từ 500 đến 800 chỗ và 27 biệt thự tiêu chuẩn 5 sao, với số vốn 600 tỷ đồng.[1]
Hai năm sau, nhân dịp lễ hội Festival Hoa Đà Lạt 2017, tập đoàn lại cho ra đời công trình thứ hai: “nâng cấp” khách sạn di sản Dalat Palace bằng cách xây thêm một tòa nhà đồ sộ dưới danh nghĩa Trung tâm Hội nghị Dalat Palace (Dalat Palace Convention Center)!
Ngày nay, khách sạn có đến hai cổng chính. Ở phía đông, từ đường Trần Phú người ta có thể đi vào khách sạn bằng cổng cũ, nay được gắn dòng chữ “Dalat Palace Heritage Hotel” (Khách sạn di sản Dalat Palace). Ở phía tây, người ta cũng có thể đi vào bằng cổng mới, được gắn dòng chữ Dalat Palace Convention (hình 4).
Điều đập ngay vào mắt mọi người là hai tòa nhà có hai phong cách kiến trúc hoàn toàn khác nhau lại nối với nhau một cách gượng ép theo kiểu “đem râu ông nọ cắm cằm bà kia”. Vì tòa nhà mới xây gần sát khách sạn cũ, cho nên nếu nhìn từ bên kia hồ Xuân Hương, ta thấy khách sạn Dalat Palace trước chỉ có một, nay biến thành hai. Trong tấm ảnh dưới đây (hình 5), chúng ta thấy bên trái (hướng đông) là khách sạn Palace cũ, bên phải (hướng tây) là tòa nhà mới. Do đó, người dân thường gọi tòa nhà mới là “Dalat Palace mới” để phân biệt với “Dalat Palace cũ”!
Tòa nhà mới có hai mặt tiền. Một mặt tiền lấp ló đằng sau hàng rào sắt, còn mặt tiền thứ hai phơi lồ lộ ngoài mặt đường Hồ Tùng Mậu (hình 6 và 7).
Hai phần nhô cao với bốn mái vòm (dome)[2] – sáng kiến phát sinh trong quá trình thi công – là một trong những lý do khiến Tập đoàn Hoàn Cầu bị Chủ tịch UBND Thành phố là Võ Ngọc Hiệp ký giấy phạt 40 triệu đồng. Theo VNExpress, xét về diện tích xây dựng, Hoàn Cầu được cho phép xây 4.784 m2 nhưng trong thực tế đã xây 7.087 m2, dôi ra 2.303 m2, còn về chiều cao thì công trình vượt hơn 6m so với thiết kế được phê duyệt.[3]
Tất nhiên, như vẫn thường xuyên diễn ra ở Việt Nam ngày nay, “phạt” có khi chỉ là một hình thức chiếu lệ. Trong quyết định phạt có thòng thêm câu “yêu cầu chủ đầu tư lập thủ tục điều chỉnh giấy phép xây dựng và thiết kế theo quy định”. Vì vậy, sau đó thủ tục điều chỉnh được thực hiện nhanh chóng để Dalat Palace kịp khai trương đúng vào dịp lễ hội Festival Hoa Đà Lạt (hạ tuần tháng 12 năm 2017).
Trong thực tế, công trình này đã được bật đèn xanh cho phép từ lâu. Trước khi khởi công xây dựng Dalat Palace mới, Tập đoàn Hoàn Cầu đã xây một bức tường rào kiên cố để phân định ranh giới giữa cái gọi là “khuôn viên khách sạn Dalat Palace” với bên ngoài. Do đó, ngoài hai cổng phía đông và phía tây nói trên, về phía hồ Xuân Hương còn có một cái cổng đồ sộ được thiết kế một cách khá cầu kỳ nhưng có phần màu mè, diêm dúa, hoàn toàn xa lạ với phong cách trang nhã, lịch sự của người Pháp trước đây (hình 8).
Tại sao nói Dalat Palace bị “biến dạng”?
Đọc đến đây, có lẽ độc giả sẽ thắc mắc: tại sao nói Dalat Palace bị biến dạng trong khi Tập đoàn Hoàn Cầu chưa động chạm đến khách sạn Dalat Palace cũ?
Nói biến dạng là vì bất cứ công trình kiến trúc quan trọng nào cũng gắn bó với không gian xung quanh nó. Ngay từ đầu, các nhà thiết kế đô thị và kiến trúc sư người Pháp đã chọn cho Dalat Palace một vị trí đặc biệt: nằm trên trục đường chính (đường Yersin, sau 1975 đổi tên thành đường Trần Phú) và nhìn xuống hồ Xuân Hương. Tấm không ảnh đăng kèm (hình 9) do các phi công lái trực thăng chụp vào thời Việt Nam Cộng Hòa giúp chúng ta thấy được khung cảnh bao quanh Dalat Palace. Trước mặt khách sạn là một thảm cỏ trải dài về phía hồ Xuân Hương, không hề có hàng rào bao quanh. Về phía tây và tây-bắc của khách sạn là cả một rặng thông xanh mướt. Phía bên kia hồ còn có một thảm xanh khác. Đó là phần công viên trên Đồi Cù [4] đã bị rào lại từ đầu thập niên 1990 để “nâng cấp” sân golf 9 lỗ thành sân golf hiện đại 18 lỗ – nay cũng lọt vào tay Tập đoàn Hoàn Cầu.[5]
Điều đó cho thấy từ thời Pháp thuộc cho đến thời Việt Nam Cộng Hòa đã có quy định nghiêm ngặt để duy trì màu xanh xung quanh khách sạn. Nói cách khác, không có cái gọi là “khuôn viên của khách sạn” như cách nghĩ hiện nay.
Màu xanh của bãi cỏ, của rừng thông và màu xanh của mặt nước hồ chính là những yếu tố tạo thành khung cảnh thiên nhiên bao quanh “đệ nhất khách sạn”. Xóa bỏ màu xanh để thay bằng xi-măng, sắt thép chính là nhát búa phá hoại đầu tiên mở đường cho sự suy vong của Dalat Palace – di sản kiến trúc hàng đầu của thành phố.
Chỉ còn vài năm nữa, Dalat Palace sẽ tròn 100 tuổi (1922-2022). “Khách sạn di sản” sẽ kỷ niệm bách niên bằng khuôn mặt nào? Bằng khuôn mặt trang nhã, lịch sự của một khách sạn nằm trong lòng thiên nhiên thơ mộng hay bằng một khuôn mặt trơ trụi, được giải phẫu thẩm mỹ và trang điểm công phu nhưng rất mực… vô duyên?
Đà Lạt, những ngày cuối năm Đinh Dậu
7/2/2018
MAI THÁI LĨNH
[1] Dinh I Đà Lạt chính thức mở cửa đón du khách, Nhân dân 19/09/2015: http://www.nhandan.com.vn/vanhoa/du_lich/item/27476902-dinh-i-da-lat-chinh-thuc-mo-cua-don-du-khach.html
[2] Báo Tuổi Trẻ gọi phần này “ụ nổi”. Xem: “Đình chỉ công trình sai phép trong khách sạn cổ Dalat Palace”, Tuổi Trẻ, 23/10/2017: https://tuoitre.vn/dinh-chi-cong-trinh-sai-phep-trong-khach-san-co-dalat-palace-20171023172621852.htm
[3] Khánh Hương, “Công trình sai phép hơn 2.300 m2 ở Đà Lạt”, VNExpress 7/11/2017:
https://vnexpress.net/tin-tuc/thoi-su/cong-trinh-sai-phep-hon-2-300-m2-o-da-lat-3666249.html
[4] Mai Thái Lĩnh, Đồi Cù Đà lạt, Bauxite Vietnam 4/10/2014:
https://boxitvn.blogspot.com/2014/10/oi-cu-lat.html
[5] Website chính thức của Tập đoàn Hoàn Cầu chỉ tự nhận là “đồng sở hữu”, ngoài ra còn có tập đoàn nào khác cũng “đồng sở hữu” thì cho đến nay vẫn còn là điều bí ẩn!!!
Trung tâm Đà Lạt: làm đẹp hay phá vỡ không gian kiến trúc?
Mai Thái Lĩnh
Ngày 2/1/2018, trên báo Tuổi Trẻ có bài viết nhan đề “Lo ngại không gian đặc hữu Đà Lạt bị phá vỡ”, trong đó nêu lên mối lo ngại về việc không gian kiến trúc của Đà Lạt có thể bị phá vỡ vì dự án 3.000 tỷ nhằm “biến khu Hòa Bình (TP Đà Lạt) thành một trung tâm thương mại - dịch vụ phức hợp hiện đại”.
Để biện minh cho nhu cầu hiện đại hóa toàn bộ khu trung tâm cũ, ông Lê Quang Trung – Giám đốc Sở Xây dựng tỉnh Lâm Đồng, giải thích: “khu Hòa Bình được xác định là khu đô thị du lịch tầm cỡ quốc gia và quốc tế”, trong khi “xét về thực tế, khu trung tâm này chưa đạt được tầm vóc tương xứng của nó về các yếu tố lịch sử, văn hóa và du lịch.”
Về nội dung của đồ án, ông cho biết:
- Trong diện tích 30ha được quy hoạch theo đồ án, sẽ giao khoảng 6ha (khu vực rạp Hòa Bình) để Công ty cổ phần địa ốc Đại Quang Minh đầu tư xây dựng khu trung tâm thương mại hiện đại. […] Theo dự kiến, cuối tháng 1-2018, "Đồ án quy hoạch chi tiết và thiết kế đô thị - tỉ lệ 1/500 khu vực trung tâm Hòa Bình, TP Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng" sẽ được phê duyệt xong và sau đó tiến hành công tác giải tỏa, xây dựng một trung tâm mới gần như hoàn toàn.
- Theo quy hoạch, khu Hòa Bình sẽ được xây dựng thành một khu trung tâm thương mại có khách sạn 5 sao, có các khu dân cư chỉnh trang và một không gian công cộng từ trung tâm Hòa Bình xuống chợ Đà Lạt đến đường Lê Thị Hồng Gấm, từ phía trước chợ trải dài đến bùng binh cầu Ông Đạo.”
Để trấn an mối lo ngại “công trình hiện đại sẽ làm mất cây xanh”, ông Trung cho biết “quy hoạch mới sẽ khống chế chiều cao các tòa nhà tại khu trung tâm này, tất cả đều không được vượt quá 5 tầng. Tất cả các khu vực đã có cây xanh vẫn đảm bảo giữ lại tuyệt đối. Đặc biệt, khi làm quy hoạch này chúng tôi cũng đã gắn với hồ Xuân Hương. Tại đây, các khu vực dân cư ở đường Phan Bội Châu, giáp với chợ sẽ giải tỏa để trồng cây xanh đô thị và hoa, hay là khách sạn Hải Sơn cũng sẽ giải tỏa, tất cả công trình trước chợ sẽ giải tỏa, thay thế bằng không gian hoa, không gian công cộng có hoa, cây xanh, thảm cỏ, giảm mật độ xây dựng toàn khu, không cất thêm công trình".
Từ điển tiếng Việt mở (4): Bài 3: Nhóm lợi ích là gì?
THƯ NGỎ VỀ “ĐỒI CÙ” GỬI HAI NHÀ KHOA HỌC
Mai Thái Lĩnh Đồi Cù Đà Lạt
Mai Thái Lĩnh
Đây chỉ là câu chuyện của một thành phố nhỏ trên cao nguyên. Nhưng cũng như việc tìm hiểu một tế bào hay một bộ phận có thể giúp ta hiểu được tình trạng chung của một cơ thể, câu chuyện này có thể giúp độc giả hình dung được diện mạo của cái gọi là “chủ nghĩa xã hội” trên đất nước ta trong gần ba thập kỷ vừa qua, nghĩa là trong giai đoạn được mệnh danh “đổi mới”.
Sân golf Đà Lạt trong các đồ án thời Pháp thuộc:
Mặc dù người Pháp đã có ý định xây dựng một sân golf tại Đà Lạt từ rất sớm, mãi đến đầu thập niên 1920 công việc này vẫn chưa được tiến hành. Trong đồ án đầu tiên của Đà Lạt do kiến trúc sư Ernest Hébrard thiết kế vào năm 1923, địa điểm xây dựng sân golf nằm ở phía đông-bắc của hồ nước lớn nhất (tức hồ Xuân Hương ngày nay). Địa điểm này không nằm sát bờ hồ, như chúng ta thấy trong hình sau đây: