Gavin Butler, BBC tiếng Việt ngày 21.4.2026

Anh em nhà Cao nổi lên trong làng nghệ thuật Trung Quốc những năm 1990 và 2000, giành được danh tiếng toàn cầu nhờ những tác phẩm châm biếm chính trị quê hương họ.

Nguyễn Thông

Sắp tròn 51 năm ngày nước Việt thu về một mối. Ngày 30.4. Hơn nửa thế kỷ, biết bao sự đổi thay, cả trong hiện thực và suy nghĩ, nhận thức của con người. Cuộc sống luôn vận động, những gì không phù hợp sẽ bị đào thải. Đó là quy luật.

 Nguyễn Thị Thanh Bình

Dĩ nhiên ông đâu còn bước nhanh

Hoặc thật sự ông đang ngồi trên chiếc xe lăn không phanh

Sẵn sàng lao xuống triền dốc đời mình… mong manh

Nhưng tiếng nói thì vẫn trườn đi rất xa

 Phan Tấn Hải

Các sinh viên Đại học UCI (Quận Cam, California) trong chương trình thạc sĩ sáng tác văn học MFA Programs in Writing hôm Thứ Tư ngày 4 tháng 2/2026 đã được tham dự buổi đọc thơ và văn từ ba tác giả – hai nhà thơ gốc tỵ nạn từ Palestine là Noor Hindi và George Abraham; và tiểu thuyết gia Hoa Kỳ Matt Sumell. Nhà thơ nữ Noor Hindi là ai, và thơ của chị nói gì?

 Lê Hồng Lâm

“Có nhiều ý nghĩa và sự thấu hiểu lẫn nhau trong một cái nhìn trao đổi với khỉ đột so với bất kỳ loài vật nào khác mà tôi biết.” – David Attenborough nhìn vào máy quay và nói như thế.

Đó là một trong những khoảnh khắc xúc động nhất từ bộ phim tài liệu A Gorilla Story mới air trên Netflix khi chỉ còn vài tuần nữa, cụ bước sang tuổi 100. Còn ai trên thế giới này nói điều đó đáng tin cậy hơn cụ?

Gần nửa thế kỷ trước, vào năm 1978, David Attenborough gặp một đàn khỉ đột núi ở Rwanda trong quá trình thực hiện loạt phim tài liệu Life on Earth của BBC – chương trình đặt nền móng cho cách người ta làm các bộ phim tài liệu về động vật hoang dã ngày nay. Trong cuộc gặp gỡ đó, những chú khí đột leo trèo lên người David (lúc đó mới ngoài 50) và cùng đùa vui tinh nghịch.

Gần 50 năm trôi qua, những hình ảnh đó vẫn cực kỳ ấn tượng và là nguồn cảm hứng cho một bộ phim tài liệu mới dưới sự đạo diễn của James Reed – nhà làm phim từng đoạt giải Oscar với bộ phim tài liệu xuất chúng My Octopus Teacher và Leonardo DiCaprio trong vai trò giám đốc điều hành.

James Reed đã khéo léo đan xen những hình ảnh từ footage và những cảnh quay mới – ghi lại một đại gia đình gorrila đang ngày càng đông lên nhờ công tác bảo tồn rất tốt ở châu Phi sau một giai đoạn chúng bị săn trộm và đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng.

Cho dù mỗi con khỉ đột đều có tên riêng, thật khó để nhận diện chúng vì quá giống nhau. Nhưng thông qua phần dẫn chuyện tuyệt vời của David và những hình ảnh (không hiểu bằng cách nào) ghi lại được cực kỳ sống động, ta sẽ thấy được thế giới của loài gorilla này diễn ra cũng vô cùng khốc liệt với những màn phô trương sức mạnh, tranh giành quyền lực, bạo lực, trả thù... không kém gì thế giới của con người. Một con gorilla đực tên Imfura khỏe mạnh bị Ubwuzu – một kẻ mới lên nắm quyền và khá tàn bạo – đuổi đánh khỏi đàn. Imfura sau đó lợi dụng Ubwuzu đang “hú hí” với nhân tình, quay lại đàn và giết chết con của hắn. Màn trả thù ấy tạo nên những chất liệu kịch tính không kém gì một bộ phim của Hollywood.

Khoảnh khắc David Attenborough hồi ức lại những kỷ niệm đẹp về đàn gorilla gần 50 năm trước, trong đó có Pablo – con khỉ đột trưởng thành thành một con đực đầu đàn dũng mãnh, trước khi bị giết ở tuổi 33 khi bảo vệ gia đình khỏi một nhóm đối thủ cũng là một khoảnh khắc xúc động khác, khi cụ khép lại đoạn hồi ức bằng câu nói, “I will never forget him”.

A Gorilla Story không chỉ là một phim tài liệu về động vật, mà gần như là một “bài điếu văn sống” cho cả thiên nhiên lẫn chính David Attenborough. Nó chạm vào những tầng rất sâu về thời gian, ký ức, bạo lực, và cách con người nhìn vào tự nhiên để hiểu chính mình.

Ở bộ phim tài liệu tuyệt vời này, Attenborough không chỉ là nhà tự nhiên học, như cụ đã từng trong hơn nửa thế kỷ qua, và vẫn tiếp tục, cho dù sắp bước sang tuổi 100.

Cụ trở thành một “người lưu trữ ký ức của hành tinh”.

Mỗi lần xem bất cứ một bộ phim tài liệu nào về thiên nhiên và động vật hoang dã, tôi đều có cảm giác như nghe một cụ tiên ông kể chuyện vậy.

David Attenborough chơi đùa với những chú gorilla cách đây gần nửa thế kỷ (1978). Những thước phim này có vai trò rất quan trọng trong việc nâng cao ý thức bảo tồn loài động vật hoang dã này trước nạn săn trộm khiến chúng đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng.

 NÓI VỚI ĐÊM

Chỉ còn hai bàn tay 

Vỗ về nhau theo cơn mộng dài

Con muỗi cuối cùng cũng rời đi trên đôi cánh mỏng

Sau một liều hồng cầu nhóm si mê

Ánh mắt khép 

Màu da xanh

Về trong giấc muộn

 Lê Học Lãnh Vân

Tôi phấn chấn nhìn vào Kỷ Nguyên Mới đang đi tới.

Kỷ nguyên mới ấy, theo tôi, chắc hẳn là kỷ nguyên dân tộc vươn mình, quốc gia cất cánh! Hòa bình đã trên năm mươi năm rồi, các thực thể lãnh thổ Hàn Quốc, Đài Loan, từng đồng vai phải lứa với Việt Nam, chỉ cần khoảng hai mươi lăm năm là cất cánh!

 Trịnh Y Thư

1. Nhà Phê bình Văn học, anh là ai?

Làm thế nào để viết về một nhà phê bình văn học? Đó là câu hỏi lởn vởn, thậm chí quay quắt, trong trí óc tôi từ lúc được tin tạp chí Ngôn Ngữ, một tạp chí chuyên đề văn học có uy tín lớn xuất bản và lưu hành ở hải ngoại, dự định thực hiện một ấn bản đặc biệt về nhà phê bình Bùi Vĩnh Phúc, và tôi có ý định tham gia, đóng góp cái gì đó cho số báo ấy. Tham gia vì giữa tôi và Bùi Vĩnh Phúc chẳng xa lạ gì nhau. Sự thật là chúng tôi đã có mối giao tình văn chương từ rất lâu khi cùng sinh hoạt trong giới văn học nghệ thuật từ những năm đầu thập kỷ ’80 thế kỷ trước. Lúc đó anh là cây bút chủ lực của tờ tạp chí Văn Học do nhà văn Nguyễn Mộng Giác biên tập và điều hành. Thoạt đầu anh được biết đến với những bài tùy bút và thơ, nhưng dần dà, không rõ do một cơ duyên nào, anh bước sang lãnh vực Phê bình Văn học, và từ đó cho đến nay, không thể hoài nghi hay chối cãi được, anh nghiễm nhiên được xem là một trong số rất ít, rất hiếm hoi các cây bút phê bình đúng nghĩa và sắc bén nhất của văn học Việt Nam hải ngoại.

 Nguyễn Đức Tùng

Tháng tư đi qua như một lưỡi dao.

Mùa hè năm 1975, trong công viên có nhiều cây cao bóng mát trước dinh Độc Lập về phía nhà thờ Đức Bà, tôi gặp một người đàn ông áo quần rách rưới, ngồi trên băng ghế đá. Vì chung quanh không còn chỗ nào, tôi ngồi ghé vào một đầu băng ghế. Cả hai làm thinh. Lắng nghe trên ngọn cây tiếng ve kêu ran lần cuối. Bốn giờ chiều, thế gian trống rỗng, vàng vọt, vô nghĩa. Nhiều năm sau, khi nhớ lại, tôi tin chắc đó là Bùi Giáng. Lúc ấy tôi không kịp biết thế. Chúng ta không biết sự kết thúc. Lẽ ra chúng ta phải biết trước kết thúc ấy, nhưng chúng ta không biết. Không ai, từ bất kỳ phía nào của chiến tranh, bên thắng và bên thua, biết trước sự kết thúc ấy. Khi mọi sự đã xong, thì tha hồ nói.

 Tô Hoàng

Nhà văn Nguyễn Khắc Phục

1- Tôi viết những dòng này không nhằm “rủa” ông bạn vàng của tôi – nhà văn Nguyễn Khắc Phục. Cũng không nhắm biện minh cho những gì anh đã và đang nói, đã và đang làm hôm nay. Tôi kể lại câu chuyện xảy ra với anh cách đây đã 30 chục năm mà tôi là một chứng nhân. Trước hết bởi một nỗi day dứt lâu nay thường ám ảnh tôi: Mình biết một sự thật về Phục mà khoảng chục năm trước không thể kể, không thể viết, bây giờ được “tháo cũi sổ lồng”, sao mình không kể đi? Nếu bỗng dưng một ngày nào đó ông bạn nhiều bệnh hoạn, hay nghĩ ngợi, thích dâng hiến đến kiệt cùng sức lực này “đốc chứng” muốn đi theo đám bạn bè Lưu Quang Vũ, Xuân Quỳnh, Nguyễn Lâm, Nghiêm Đa Văn, Tường Vân, Phạm Tiến Duật, Lý Biên Cương…? Tôi viết còn vì một thôi thúc nữa: Sao thiên hạ bây giờ nhiều người mắc phải căn bệnh “quay quắt” khốn khổ đến như vậy? Họ đang cố thanh minh thanh nga rằng họ sáng suốt, họ rạch ròi đã từ rất lâu; họ đã biết xua tay không hề tham dự vào công việc này, sự kiện nọ; họ bị bắt buộc, bị thúc ép, họ không mù quáng, cuồng tín đâu, nhưng họ đơn chiếc, lẻ loi, mà đã là số ít họ “đành” phải theo số đông…

 Nguyễn Quốc Chính

Rừng xà nu nếu là một phần cuộc đời của Nguyên Ngọc, thì con người ông không chỉ sống một đời, mà mang theo cả một phần ký ức của đất nước. Đi qua chiến tranh, đi qua văn chương, đi qua những đổi thay, ông trở thành một dạng “trí nhớ sống” của thời đại.

 Đào Phương Liên

1 - Ngày này 18 năm trước là một ngày cực sốc với mẹ con chúng tôi. Bố đột ngột bỏ cuộc chơi sau chuyến dã ngoại Tây Nguyên, quyết “lang thang trang lần quê chữ tìm mình”.

 Trần Hoàng Phố

Tháng Tư lại về, với nhiều người, đây là một ngày mang nặng dư vị của ký ức. Tôi đã đọc những dòng tâm tư ấy, và trái tim tôi cũng đau nhói lên.

 Mẹ, Tháng Tư

Tháng Tư hương cỏ ngùi sắc nhớ

Một bóng chim ngàn khuất bình nguyên

Mẹ ta nằm đó như lời nguyện

Che chở cho ta những tật nguyền

 Tino Cao

Trong dòng chảy văn hóa và tư tưởng Việt Nam đương đại, Nguyên Ngọc cấu thành một thực thể đa diện thay vì dừng lại ở danh xưng văn chương thuần túy. Ở ông, các tầng vỉa trải nghiệm lịch sử và hệ thống tri thức kết tinh trong một cấu trúc cộng sinh bền chặt, nơi quá khứ và hiện tại không ngừng đối thoại. Chính sự giao thoa này khiến giới học thuật phương Tây không chỉ định vị ông như một tác gia chiến tranh mà đặt ông vào hệ tọa độ rộng lớn của những người thực hành văn hóa toàn diện. Dưới nhãn quan của giới quan sát quốc tế, ông hiện thân cho mẫu trí thức với tinh thần phản tư đầy bản lĩnh, sẵn sàng truy vấn và giải cấu trúc những nền tảng do chính mình góp công tạo dựng. Sự vận động nội tại đó đã kiến tạo nhịp cầu kết nối giữa đại tự sự sử thi với một hiện tại toàn cầu hóa đầy rạn nứt, đánh dấu bước chuyển dịch tất yếu từ paradigm tập thể sang không gian suy tưởng tự do về bản vị cá nhân trong mối tương quan cộng đồng.

 Tiểu luận Hồ Anh Thái

Cả một tập thể mà không sao vừa vặn được với nhân tố được lắp vào, người ngoài không vào được, người trong đưa lên cũng không thể hiệu quả được, cỗ máy vẫn tiếp tục ì ạch trì trệ. Vậy thì có khi phải xem lại chính cái cỗ máy ấy. Chính đấy mới là nguyên nhân khiến những cuộc săn đầu người lại thành cái đèn cù tít mù nó chạy vòng quanh.

 Lê Thọ Bình

Năm 1917, khi những hồi chuông cuối cùng của Đế chế La Mã thứ ba, nước Nga Sa hoàng, ngân lên những tiếng bi ai nhất, lịch sử đã chứng kiến một sự sụp đổ không chỉ về thể chế mà còn là sự rạn nứt sâu sắc trong tâm hồn dân tộc.

 Đỗ Thái Bình

Trong cuộc đời có những bức thư gửi tới đúng địa chỉ nhưng vì một lý do nào đó lại không có người nhận. Có thể người nhận đã di chuyển, có thể người nhận đã qua đời… Trong lịch sử tù đày của những người yêu nước chúng ta không thiếu những câu chuyện đó. Lật tìm hồ sơ của những chí sĩ ái quốc trong nhà tù tại xứ Guyane Nam Mỹ, chúng tôi bắt gặp một lá thư có đủ cả phong bì gửi từ Nam Kỳ – tên gọi Nam Bộ thời thuộc địa Pháp – và một mảnh giấy xé ra từ tờ giấy kẻ ca rô khổ A4.

Hình 1- Phong bì thư

1. Cái phong bì

Hình bên là một phong bì thư gửi tới một người tại Guyane. Đây là loại phong bì thư thương mại thông thường, khá phổ biến trong tầng lớp có học thức hoặc ở các đô thị như Mỹ Tho, Sài Gòn - Chợ Lớn những năm 1910-1920. Phong bì có lót mặt trong màu tối (thường là xanh đậm hoặc đen) để đảm bảo tính riêng tư, không bị soi thấy nội dung bên trong dưới ánh sáng mạnh. Đây là kiểu phong bì tiêu chuẩn cho thư từ gửi đi quốc tế hoặc thư từ quan trọng thời bấy giờ.

Dấu bưu điện hình tròn bên phải ghi MYTHO - COCHINCHINE, tức Mỹ Tho Nam Kỳ 5-1-18, tức ngày 5 tháng 1 năm 1918. Có một dấu bưu điện ngày 22-3-18 đóng đè lên con tem, vòng ngoài của dấu ghi địa chỉ bưu cục nơi nhận, đó là St Laurent Guyane Française. Như vậy, bức thư mất khoảng hơn 2 tháng rưỡi để đi từ Mỹ Tho Nam Bộ Việt Nam sang đến thị trấn St Laurent ven sông Maroni, một thị trấn đông đúc nhất của Guyane, sau thủ phủ Cayenne. Ta không gọi Cayenne là thủ đô, vì cả Guyane, một xứ Nam Mỹ nằm giữa Venezuela và Brazil chỉ là một tỉnh hải ngoại của nước Pháp. Từ trước năm 1953, cả cái tỉnh có hình như trái xoài này chỉ là một nhà tù khổng lồ giam giữ phạm nhân và các tù chính trị của đế quốc Pháp.

Con tem có mệnh giá 10 centimes (10c), tức 10 xu, bằng 1/10 đồng bạc Đông Dương. Đây là mức cước phí tiêu chuẩn cho một lá thư quốc tế (từ thuộc địa về chính quốc hoặc sang thuộc địa khác như Guyane) ở nấc trọng lượng gửi đi đầu tiên. Vào giai đoạn 1917-1918 gửi bức thư này, do ảnh hưởng của Thế Chiến thứ nhất và tình hình kinh tế Đông Dương, giá cả có sự biến động. Theo các tư liệu kinh tế lịch sử Nam Kỳ, giá gạo thường dao động khoảng 5 đến 7 xu cho 1 kg gạo hạng trung bình. Với 10 centimes giá trị của một con tem dán trên thư này, người dân có thể mua được khoảng 1.5 kg đến 2 kg gạo. Nói cách khác, tiền cước phí để gửi một lá thư sang Guyane tương đương với khẩu phần gạo ăn trong khoảng 2-3 ngày của một người dân bình thường thời đó. Để quy đổi chính xác từ năm 1918 sang năm 2026 là rất khó do biến động lạm phát và thay đổi bản vị tiền tệ, nhưng có thể ước lượng qua giá gạo: Nếu 1 kg gạo ngày nay giá khoảng 20.000 VNĐ, thì con tem 10 centimes, tương đương ~1.5 kg gạo, có giá trị sức mua tương đương khoảng 30.000 đến 40.000 VNĐ tiền hiện nay. Nhân vật chính trên con tem được cho là cô Ba Thiệu, con gái thầy Thông Chánh, một mỹ nhân nổi tiếng của Nam Kỳ lục tỉnh cuối thế kỷ 19. Cô được học giả Vương Hồng Sển mô tả là có vẻ đẹp “không ai bì”, với nét đẹp tự nhiên và mái tóc dài chấm gót. Hình ảnh này sau đó cũng được sử dụng làm biểu tượng cho thương hiệu “Xà bông Cô Ba” của ông Trương Văn Bền. Dòng chữ “INDOCHINE” chỉ xuất xứ từ Liên bang Đông Dương, một đơn vị hành chính thuộc địa của Pháp tại Đông Nam Á. Ký tự “R F”, viết tắt của “République Française” (Cộng hòa Pháp. Dòng tem này (không có dấu in đè) bắt đầu xuất hiện từ năm 1907

2. Người nhận

Người nhận được ghi rõ ràng bằng nét bút mạnh mẽ: Monsieur Trần Văn Ngọ n⁰ m-le 41687 Camp Malgache. Pénitencier de Saint-Laurent. Guyane Française.

Đó là anh Trần Văn Ngọ, thợ bạc quê Mỹ Tho. Đi cùng đoàn do Nguyễn Quang Diêu dẫn đầu sang Hồng Kông mong học thêm nghề nghiệp để trở về phục vụ cách mạng thì bị bắt sau vụ nổ tại Kowloon ngày 16/03/1913 nên bị cảnh sát Anh-Pháp bắt đưa về Hà Nội. Bản án tuyên ngày 05/09/1913 đưa anh cùng 10 đồng chí khác tới Guyane với thời hạn khổ sai 8 năm. Quang Diêu đã phải thốt lên trong bài thơ Hà Thành lâm nạn như sau: Oan anh Trần Ngọ quá chừng, Tám năm tân khổ không phân lẽ nào.

Ngoài cái tên do bố mẹ đặt cho khi ra đời, giờ đây Văn Ngọ phải định danh bằng một con số 41687, là n, m như viết trên phong bì. Đó là chữ viết tắt của numero matricule, số định danh tù nhân thống nhất toàn nước Pháp bao gồm cả chính quốc lẫn thuộc địa. Địa chỉ ghi rất chi tiết: Camp Malgache tức trại Malgache, tục danh gọi là Trại Than vì chuyên khai thác than củi từ núi rừng bạt ngàn. Ngày nay khu nay gọi là Charbonnière, khu Than, cách trung tâm St Laurent chỉ vài cây số. Trại Than thuộc trại trung tâm, trên địa chỉ ghi là Pénitencier de Saint-Laurent – tức là Trung tâm trừng giới St Laurent.

Hình 2- Thư cô Tư Ngọ do một người đàn ông viết giùm

3. Bức thư của người vợ

Thư viết bằng chữ Quốc ngữ đầu thế kỷ 20, có một số từ dùng theo phương ngữ Nam Bộ và cách viết thời bấy giờ, toàn văn như sau:

Mỹ tho, le 4 Janvier 1918.

Gởi lời thăm Ba thằng Lẫm đặng mạnh giỏi nội nhà cũng bình yên.

Còn Ba thằng Lẫm còn ở đó không xin trả lời cho tôi biết để ở nhà tôi trông đợi lắm.

Còn thằng Lẫm nó bây giờ cũng đi học như thường, mà nó nhắc nhở Ba nó hoài và nói sao ba nó không gởi thơ. Vậy thì ba nó trả lời cho tôi mừng và cho con nó vui.

Thôi ít lời thăm Ba nó đặng mạnh.

Cô Tư Ngọ

Bức thư ngắn ngủi tổng cộng có 91 từ thì 28 từ dành cho đứa con trai, 22 từ thăm hỏi tin tức, người vợ tù nhân luôn nhắc tới “Ba thằng Lẫm” với tình yêu thuỷ chung da diết. Lẫm lúc này bao nhiêu tuổi? Như đã nói ở trên, Văn Ngọ bị đi đày Guyane với bản án 8 năm. Khi khai gia cảnh, biên bản năm 1913 ghi con trai anh 3 tuổi. Vậy lúc này Trần Văn Lẫm đã lên tám, đã đi học, tức là vào lớp Đồng Ấu, tức Cours enfantin trong hệ thống tiểu học Pháp-Việt. Còn “Ba thằng Lẫm” mang họ Trần nhưng thực ra trong hồ sơ tù đầy có ghi rõ anh tên là Nguyễn Ngọc, hay Nguyễn Văn Ngọ con ông Nguyễn Văn Đen và bà Đoàn Thị Lê, cả hai mất sớm. Được họ Trần nuôi dưỡng và truyền nghề thợ bạc, Văn Ngọ là con thứ ba trong gia đình, tức cậu Tư Ngọ theo cách gọi Nam Bộ. Hồ sơ cũng cho biết, Văn Ngọ đã mất ngày 26/07/1915, một năm sau ngày tới trại giam ven sông Maroni. Trước đó, hàng tháng, theo quy định chung, tù nhân vẫn gửi thư và nhận được thư nhà. Do hai ba năm nay không có thư, vợ Văn Ngọ – cô Tư Ngọ – đã gửi thư này mong có phản hồi mà không biết rằng chồng mình đã bỏ mạng nơi đất khách quê người đã được 3 năm! Trong khi Ban quản trị Trại tù trước bức thư không người nhận đã ngoáy thêm một chữ ngoài phong bì “Evadé” – đã trốn tù – mà không trả lại hay thông báo cho người nhận. Vì thế, toàn bộ phong bì và thư còn lại được đưa về chính quốc và nay nằm trong Văn khố Hải ngoại Pháp ANOM tại thành phố Aix-en-Provence.

Hình 3- Hồ sơ ghi rõ Trần Văn Ngọ đã qua đời tại St Laurent ven sông Maroni ngày 26/07.1914

 PGS. TS Nguyễn Đức Lộc

Trình bày ngày 11.4.2026 tại Trung tâm Mục vụ Tổng Giáo phận Sài Gòn, 6bis Tôn Đức Thắng, phường Sài Gòn, TP. HCM.

 Đào Hiếu

Sau trận Mậu Thân 1968, chính quyền Nguyễn Văn Thiệu ban hành luật tổng động viên số 3/68, buộc các trường đại học phải thành lập “sư đoàn sinh viên bảo vệ thủ đô”. Lúc đó, ngoài những giờ học chuyên ngành của các khoa, chúng tôi bị tập trung để học quân sự với đầy đủ quân phục, ba lô, súng ống...

 Trần Đình Sử

Văn học trung đại Việt Nam, do Bắc thuộc trong thời gian dài, nhà nước phong kiến Việt nam sau ngày độc lập, vì cần kíp đã lấy chữ Hán làm công cụ quản lí hành chính và thi cử chọn nhân tài, tạo ra tầng lớp trí thức Hán học, cho nên bắt đầu viết bằng chữ Hán, phải sau thế kỉ XII mới bắt đầu có văn bản viết bằng chữ Nôm. Từ đó về sau, tình trạng song ngữ tồn tại mãi cho đến đầu thế kỉ XX, đến khi phế bỏ khoa thi Hán học thì mới chấm dứt. Tình trạng song ngữ kéo dài tám thế kỉ ấy với ưu thế thuộc về Hán văn, đã để lại dấu ân sâu đậm cả trong trong văn thơ chữ Hán lẫn văn thơ chữ Nôm của người Việt. Vốn tri thức Hán học của tầng lớp tri thức đương thời đã “ảnh hưởng đến truyền thống văn Nôm và đến cả tiếng Việt hiện đại” (Nguyễn Tài Cẩn) là một vấn đề lớn cần được làm sáng tỏ.

 Dự Án Thuận Thiên: Xử Lý Nước Sông và Bổ Sung Nước Ngầm

Phạm Phan Long

20 Tháng Tư, 2026

Lời giới thiệu:

Sau nhiều  dự án lãng phí vì không đạt  được mục đích mà còn gây thiệt hại nặng nề cho Đồng Bằng Sông Cửu Long, từ dự án ngọt hóa bán đảo Cà Mau hoàn toàn thất bại, dự án cống đập Ba Lai gây rối loạn toàn bộ hệ sinh thái, dự án thoát lũ ra biển Tây cắt mất lũ tự nhiên, nguồn phù sa dinh dưỡng và gây ra sạt lở và sụt lún. Dự án cống đập Cái Lớn Cái Bé có hiệu quả ngăn mặn ngắn hạn, nhưng làm ngọt mặn xáo trộn không đồng bộ với nhu cầu của đồng bằng. Vì thế công trình lớn nào đưa ra bây giờ đều cần phải cân nhắc tránh rủi ro, nhất là những rủi ro có thể thấy trước phải tránh né ngay từ đầu, hay phải có biện pháp giảm thiểu tối đa.

 30 THÁNG TƯ NĂM 1975

                          [Chỉ là thế không tô hồng hay bôi đen chi hết...Thủa ấy của tôi]

Ngày 30 tháng Tư năm 1975

Thằng bé nhà quê là tôi vừa qua tuổi 14 chuẩn bị cho kì thi tốt nghiệp cấp 2 và thi tuyển vào lớp 8...

Thằng bé nhà quê quẩn quanh trong ngôi làng xưa cũ cùng những mái tranh nghèo nắng mưa dầu dãi không điện, không báo, không đài,

Ti vi và tủ lạnh, xe máy là chưa từng nghe và chắc chắn còn lâu mới thấy

 Tô Hoàng

Tôi không quan tâm nhiều đến những gì khủng khiếp, rùng rợn, đầy nước mắt trong những chuyến vượt biên. Việc ấy cũng đã có nhiều cuốn sách kể lại rồi.

PGS. TS Phạm Văn Quang

Trình bày ngày 11.4.2026 tại Trung tâm Mục vụ Tổng Giáo phận Sài Gòn, 6bis Tôn Đức Thắng, phường Sài Gòn, TP. HCM.

 Văn Việt

Hai ngày cuối tuần, thời tiết dịu lại sau đợt nắng nóng cả nước trên dưới 40 độ. Sau khi sắp xếp thời gian với các thành viên Văn Việt và bạn hữu – dù không thể cùng đi một lúc, một vài người đến sau do bận việc – chúng tôi lên đường ra Huế. Mục đích chuyến đi khá giản dị: thăm một số bạn văn thân thiết, đồng thời viếng mộ những gương mặt văn nhân chí sĩ đáng kính như cụ Phạm Quỳnh, cụ Phan Bội Châu, nữ sử Đạm Phương, và vợ chồng anh chị Hoàng Phủ Ngọc Tường - Lâm Thị Mỹ Dạ.

 Silke Fokken, Johann Grolle, Claus Hecking, Der Spiegel số 17/2026

Tôn Thất Thông biên dịch

Giới thiệu: Đã có nhiều công trình nghiên cứu về việc áp dụng một cách hiệu quả A.I trong giáo dục trung học. Kết luận khá phổ biến: “Tư duy phản biện và kỹ năng tự điều chỉnh” là những yếu tố then chốt. Những khảo sát sau đây đặc biệt có ích cho nền giáo dục Việt Nam, nơi mà tư duy phản biện ở thanh thiếu niên còn tương đối thấp.

 Tô Văn Trường

 Truyện ngắn Đặng Chương Ngạn

“Hôm nay, ông ấy về thăm tôi, ông giáo ạ. Ông ấy ngồi ở đó, chỗ cái ghế gỗ kia rất lâu. Rồi bà hàng xóm qua hỏi xin khế về nấu canh chua cá ngạnh. Khi tôi nhìn lại, ông ấy đã rời đi từ lúc nào…”.

 Tino Cao

Trong nhiều nghiên cứu về văn học Việt Nam hải ngoại, các tác phẩm thường được đặt trong một khung tham chiếu quen thuộc, gắn với chức năng lưu giữ kí ức chiến tranh và kinh nghiệm lưu vong. Cách tiếp cận này tạo ra một nền tảng nhận diện cần thiết vì nó giúp xác định đề tài và bối cảnh lịch sử, đồng thời cung cấp một điểm tựa để đặt những trải nghiệm rời rạc của cộng đồng di dân vào một mạch chung có thể nhận diện. Trong Memory Is Another Country (2009), Nathalie Huynh Chau Nguyen cho thấy kí ức vận hành như một phương tiện duy trì sự liên tục với quá khứ, còn trong Body Counts (2014), Yen Le Espiritu nhấn mạnh cách kinh nghiệm chiến tranh tiếp tục định hình đời sống hiện tại của cộng đồng người Việt ở hải ngoại. Tuy nhiên khi nhấn mạnh vào chức năng lưu giữ và phản ánh, cách hiểu này cũng đồng thời giới hạn việc phân tích trong phạm vi nội dung khi các tác phẩm được tiếp cận như những bản ghi lại một kinh nghiệm đã có sẵn hơn là những thực hành ngôn ngữ có khả năng làm biến đổi kinh nghiệm đó. Vấn đề không phải là những cách đọc này sai mà là chúng dừng lại quá sớm khi xem kinh nghiệm như một đối tượng ổn định có thể chuyển tải gần như nguyên vẹn qua ngôn ngữ, trong khi chính quá trình viết đã làm thay đổi hình dạng của kinh nghiệm trước khi nó có thể xuất hiện như một câu chuyện. Khi chuyển trọng tâm từ cái được kể sang cách kể, có thể thấy các tác phẩm di dân không tổ chức kinh nghiệm thành một chuỗi liền mạch mà được triển khai qua những mảnh rời, những đoạn đứt quãng và những điểm lệch nhịp trong tự sự. Chính ở đây, việc viết phản ánh rõ quá trình tổ chức hơn là một hành động ghi chép.

 Lê Thọ Bình

Trong dòng chảy của thi ca Xô Viết thập niên 70, Robert Rozhdestvensky hiện lên như một tượng đài của sự chính trực.

Là một người cộng sản thuần thành, một tiếng nói đại diện cho lý tưởng của thời đại, nhưng khi đứng trước những nấm mồ tại nghĩa trang Sainte-Geneviève-des-Bois ngoại ô Paris, ông đã để lại một bài thơ vượt ra ngoài khuôn khổ của những giáo điều chính trị.

Đó là một cuộc đối diện sòng phẳng với lịch sử, nơi ý thức hệ phải nhường chỗ cho lòng trắc ẩn và cội nguồn dân tộc.

Trần Hoàng Phố

1-

Năm 2026, 51 năm sau một cột mốc làm thay đổi dòng chảy dân tộc. Hơn nửa thế kỷ – một quãng thời gian đủ để một đứa trẻ chào đời trong khói lửa nay đã lên chức ông bà, đủ để những vết thương trên da thịt đã thành sẹo, nhưng có lẽ vẫn cần thêm những nhịp cầu để những "vết sẹo tâm thức" thực sự được chữa lành.

 Hà Vũ Trọng

Kĩ thuật của người An Nam | Technique du peuple Annamite là một công trình nghiên cứu về xã hội ở An Nam do Henri Oger chủ xướng với bốn nghệ nhân người Việt minh hoạ và khắc gỗ gồm Nguyễn Văn Đãng, Phạm Trọng Hải, Nguyễn Văn Giai, và Phạm Văn Tiêu – phần lớn là người Hải Dương (của các làng như Hồng Lục, Liễu Tràng với truyền thống lâu đời về tranh khắc gỗ) được thực hiện vào năm 1908–1909. Thời đó bộ sách được phát hành chỉ với số lượng hạn chế khoảng 60 bản. Nội dung phản ánh đời sống của người dân Bắc Kì cuối thế kỉ IX - đầu XX. Các bức tranh khắc gỗ trong Kĩ thuật của người An Nam trải dài nhiều đề tài từ việc sản xuất, nghề nghiệp, dụng cụ, tín ngưỡng, phong tục, trò chơi dân gian đến các nhân vật lịch sử đương thời và đời sống muôn mặt của người dân Bắc Kì xưa.

Cảm nhận về hoa  và vài bài thơ ngắn

HOA HƯỚNG DƯƠNG

Xin đừng là hoa hướng dương

Nở bung hương sắc chào ông mặt trời

Xin làm một đóa quỳnh thôi

Nở đêm trăng tỏ thơm lời tình nhân...

 Tiến sĩ Võ Thị Ánh Ngọc

Trình bày ngày 11.4.2026 tại Trung tâm Mục vụ Tổng Giáo phận Sài Gòn, 6bis Tôn Đức Thắng, phường Sài Gòn, TP. HCM.

 Tobi Trần - Giám tuyển Độc lập

Sự kiện họa sĩ Chu Tiến Thăng đạt giải tại Portrait Society of America là một thành tựu đáng ghi nhận. Điều này không cần tranh luận, đó là kết quả của một nền tảng kỹ thuật vững vàng, một quá trình rèn luyện nghiêm túc và sự kiên định với ngôn ngữ hội họa chân dung hiện thực. Trong bối cảnh hội họa Việt Nam hiếm khi có sự hiện diện rõ ràng trên các sân chơi quốc tế chuyên biệt thì đây là một dấu hiệu tích cực. Nhưng vấn đề không nằm ở bản thân thành tựu mà nằm ở cách nó đang được diễn giải.

 Truyện ngắn của Thiền Zen Paul Vân Thuyết

Một buổi chiều mùa thu, ánh hoàng hôn đang tàn dần, mặt trời đỏ au tròn như chiếc đĩa lớn nằm lơ lửng phía trên đường chân trời, xung quanh nó có vài đám mây màu ghi xanh xám lượn lờ bao quanh đang trôi dần về phía màn đêm. Tôi chợt nảy ý định muốn lang thang dạo phố và ngồi đâu đó vẽ vài bức ký họa mà chưa muốn về nhà. Tôi xuống xe buýt ở ngay ngã ba cuối phố Trần Hưng Đạo cắt ngang phố Lê Duẩn đối diện với ga Hàng Cỏ. Phố xá đông đúc tấp nập người đi lại. Tôi lang thang ngắm nhìn dòng người tất bật hối hả…

 Trần Quốc Anh

Cha Philipphê Bỉnh giải thích tại sao ông soạn sách bằng quốc ngữ (“chữ nước người mà tiếng nước ta”) thay vì chữ Nôm (“chữ nước ta”). Ông sống ở Bồ đã lâu rồi, ít dùng chữ Nôm nên cũng quên nhiều (“vì chữ An Nam đã lâu năm mà chẳng có đọc cùng chẳng có viết. thì đã quên hình tượng nó đi”).

 Tiến sĩ Phạm Thị Hồng Ân

Trình bày ngày 11.4.2026 tại Trung tâm Mục vụ Tổng Giáo phận Sài Gòn, 6bis Tôn Đức Thắng, phường Sài Gòn, TP. HCM.

 Clément Ghys, Le Monde 05/04/2026.

Bảo Chân dịch

Độc giả đã vinh danh Ocean Vương qua những vần thơ và tiểu thuyết, trong đó tác phẩm mới nhất Hoàng đế xứ Gladness vừa được xuất bản ở Pháp. Nhưng Ocean Vuong còn là một bậc thầy về nhiếp ảnh. Trong suốt hai mươi năm qua, những bức ảnh anh chụp không chỉ kể lại những năm tháng tuổi trẻ ở Connecticut, kể nguồn cội Việt Nam, mà còn khắc hoạ một nước Mỹ của những người bên lề xã hội.

 Hiếu Tân

(Giới thiệu một vở kịch của Jean-Paul Sartre, Hiếu Tân dịch (2016)[*])

Meg Mundy đoạt giải thưởng Sân khấu Thế giới về vai diễn Lizzie trong vở kịch Cô điếm lễ độ tại Nhà hát Cort năm 1948.

 Tobi Trần - Giám tuyển Độc lập

Có những cuộc tranh luận không cần đến lời nói, không có diễn đàn, không có micro cũng không có những tuyên bố chính thức. Người ta bước vào một không gian, đi chậm lại, nhìn, rồi rời đi và khi bước ra, một ý niệm về một quốc gia đã âm thầm hình thành trong tâm trí của họ. Đó là cách mà Venice Biennale vận hành, không phải như một triển lãm đơn thuần mà như một cấu trúc nơi các quốc gia tự trình bày mình trước thế giới bằng thứ ngôn ngữ khó phản biện nhất, ngôn ngữ của hình ảnh.

NHỮNG KHOẢNG TRỐNG

1-

Những khoảng trống trong trái tim

Như những linh thể lạ lùng vô hình

Lặng lẽ thì thầm

bên trong tâm hồn bạn

Hồi nhớ

Mùi hương diệu kỳ

của thanh xuân

và mùi tuổi trẻ hoang dại

 Trung Dũng Kqđ

Em!

Có thể ngày mai anh không còn yêu nước nữa

Đất nước có tàn hoang cũng mặc kệ đồng bào

Chiều nay anh sẽ ra nghĩa trang viếng mộ

Xin phép ông bà nghỉ yêu nước xem sao

 Nguyễn Đình Đăng

"Truyền thần" là phiên âm Hán-Việt của hai chữ Hán 传神 (tiếng Trung Quốc phát âm là chuán shén) có nghĩa là "sống động" hoặc "chân thực". 很传神 (hěn chuán shén, phiên âm Hán-Việt: ngận truyền thần) có nghĩa là "rất sống động".

 Tiến sĩ Nguyễn Hồng Anh

Trình bày ngày 11.4.2026 tại Trung tâm Mục vụ Tổng Giáo phận Sài Gòn, 6bis Tôn Đức Thắng, phường Sài Gòn, TP. HCM.

 Lê Hồng Lâm

Hôm qua, tôi ra rạp xem lại Bẫy tiền – bộ phim tâm lý, hình sự giật gân từng chiếu premiere ra mắt hồi cuối tháng 11 năm ngoái, nhưng bất ngờ rút lui khỏi rạp chiếu vào phút chót do một số nguyên nhân khách quan.

 Trần Kiêm Đoàn

Năm 2026, đã 51 năm trôi qua, thời gian không phải là ngắn, nhưng cũng chưa đủ dài để những vết thương lịch sử hoàn toàn khép lại.

Tino Cao

Nếu chỉ nhìn sự gia tăng mối quan tâm đến học thuyết Marx trong đời sống trí thức và chính trị Hoa Kì những năm gần đây như một “làn sóng quay lại”, có lẽ vẫn chưa chạm tới bản chất của vấn đề. Sự thật là đang diễn ra một dịch chuyển ngay trong điều kiện nhận thức của xã hội Mĩ khi những khái niệm từng sử dụng để giải thích thực tại nay không còn đủ sức diễn đạt. Marx trở lại không phải như một biểu tượng lịch sử cần khôi phục mà là nguồn khái niệm gợi mở cách nhìn khác về những gì đang tồn tại. Chính vì vậy, sự phục hưng này không dừng ở phạm vi các ngành xã hội học hay triết học mà lan vào không gian công cộng, từ các phong trào xã hội, báo chí cho đến ngôn ngữ thường nhật của chính trị. Cần nhấn mạnh là sự trở lại này không mang hình thức của một hệ tư tưởng khép kín, cũng không nhằm tái lập một Marxism chính thống hay truy tìm một “đường lối đúng”. Marx được tiếp cận như một tập hợp công cụ phân tích, có thể vận dụng linh hoạt để xem xét những hiện tượng cụ thể của chủ nghĩa tư bản muộn màng. Chính cách tiếp cận này khiến Marx thích ứng với bối cảnh Hoa Kì, nơi mọi hệ tư tưởng khi đi vào đời sống đều phải được điều chỉnh để phù hợp với một truyền thống đề cao tính thực dụng và luôn giữ khoảng cách với giáo điều.

 Lại Nguyên Ân

Thời chưa có Internet, mình cũng như hầu hết bạn cùng giới viết thường luôn mang theo sổ tay bên mình để ghi những gì tự mình cho là cần ghi. Có lúc còn ghi vào những tờ fiche kiểu fiche ghi tên đầu sách để tra cứu ở thư viện.