Tô Văn Trường

Từ những tranh cãi quanh "Chuyện với Thanh" và hiện tượng Phan Trung Can – những vụ việc vừa qua đã gây chia rẽ sâu sắc trong dư luận về lăng kính lịch sử, văn hóa và phương pháp sư phạm – dẫn đến câu hỏi lớn hơn: một nền giáo dục có thể khai phóng nếu nỗi sợ thay thế lý lẽ, và sức ép dư luận thay thế tranh luận học thuật?

 Nguyễn Quốc Chánh

Tiếng cười kéo cái cao cả xuống, trả nó về đời sống vật chất

- Bakhtin

1

Khái niệm carnival (lễ hội hóa) Bakhtin rút ra từ các lễ hội dân gian châu Âu thời Trung cổ. Trong thời gian ấy, trật tự xã hội tạm thời bị đảo ngược.

Nhà vua bị chế giễu, giáo sĩ trở thành đối tượng gây cười, thường dân được làm những điều ngày thường không thể.

Carnival không nhằm lật đổ ngai vàng, chỉ tạo không gian, nơi những gì thiêng được kéo xuống mặt đất, trả về thân xác, tiếng cười và đời sống. Và Bakhtin gọi đó là tinh thần giải thiêng.

Giải thiêng, theo Bakhtin, không phải để hủy diệt cái cũ, mà để cái cũ có thể tái sinh. Và cũng vì không ai được độc quyền chân lý, carnival luôn là thế giới đa thanh, nơi nhiều tiếng nói cùng ồn ào thay vì chỉ một giọng của quyền lực.

Điều bị hạ thấp không phải là phẩm giá, mà ảo tưởng về sự tuyệt đối. Tiếng cười không phủ nhận quyền lực, nó chỉ “ê” một tiếng, quyền lực sực tỉnh, biết rằng bất khả sai lầm là sai.

Khi nhà vua trở thành nhân vật của tiếng cười, nhà vua vẫn còn là con người.

Bởi vậy, carnival không phải là hỗn loạn chống trật tự, chỉ là cơ chế giúp trật tự tự điều chỉnh. Khi quyền lực hoặc biểu tượng bị thiêng hóa, là tiếng cười xuất hiện như một lực cân bằng, giữ cho sự tôn kính không biến thành sùng bái.

Chính vì thế, carnival không chỉ là hiện tượng văn hóa quá khứ, còn là nguyên lý của mọi xã hội lành mạnh, khi quyền lực muốn tồn tại đều phải chấp nhận một khoảng cách giữa mình và lẽ phải.

Trong thời đại mạng xã hội, gây cười, châm biếm và giễu nhại có thể được xem là những hình thức carnival mới.

Chúng không nhất thiết đúng, nhưng vẫn thực hiện một chức năng cũ, là kéo những biểu tượng tưởng như bất khả động đến trở lại không gian của đối thoại và chất vấn.

Có lẽ vì thế mà trong mọi cung đình đều có một tên hề. Không phải để mua vui, mà để nhắc nhà vua rằng, trước khi là một biểu tượng, bệ hạ vẫn chỉ là một con người.

2

Nếu carnival là cơ chế giải thiêng quyền lực, thì bảo hoàng hơn vua là dấu hiệu cho thấy cơ chế ấy đã biến mất.

Bảo hoàng hơn vua là thành ngữ chỉ những người trung thành với học thuyết, tổ chức hay lãnh tụ đến mức cực đoan hơn cả chính người sáng lập.

Nhà lãnh đạo phải đối diện với thực tế nên buộc phải linh hoạt. Kẻ nhân danh lãnh đạo thì không biết thực tế, chỉ cần chứng minh lòng trung thành. Vì thế, họ dễ biến tư tưởng thành giáo điều và chính thống thành tín điều.

Đó là hai mặt của quyền lực. Người tạo ra lý thuyết đôi khi mềm dẻo hơn những người bảo vệ nó. Người đứng đầu muôn sống còn cần phải biết thỏa hiệp với đời sống. Nhưng Kẻ dưới lại muốn đời sống phải thỏa hiệp với lý thuyết.

Trong chính trị học, đây là hiện tượng cực đoan hóa chính thống. Lịch sử có nhiều ví dụ, trong các cuộc thanh trừng của Stalin, không ít cán bộ địa phương còn khắc nghiệt hơn chính Stalin.

Trong Cách mạng Văn hóa Trung Quốc, Hồng vệ binh đi xa hơn cả những gì Mao trực tiếp yêu cầu. Trong cải cách ruộng đất ở Việt Nam, có những người sẵn sàng tố cả cha mẹ.

Điều đáng sợ không nằm ở sự trung thành, mà ở chỗ không còn ai dám cười quyền lực.

Khi tiếng cười biến mất, mọi nghi ngờ đều bị coi là phản bội, mọi phản biện đều bị xem là chống đối và mọi lời ca ngợi đều được coi là lập trường kiên định.

Quyền lực từ đó không còn được hiện thực điều chỉnh, mà bị tiếng vọng rùm beng của nịnh nọt trùm lấp.

Nếu carnival kéo nhà vua xuống đất, thì bảo hoàng hơn vua lại nâng nhà vua lên mây.

Từ con người, bệ hạ trở thành biểu tượng. Từ biểu tượng, trở thành tín điều và khi, tín điều không còn bị chất vấn, quyền lực cũng mất luôn khả năng đàn hồi.

Có lẽ mọi quyền lực đều sợ đối lập. Nhưng điều nguy hiểm hơn đối lập lại là sự trung thành tuyệt đối.

Bởi đối lập buộc quyền lực phải tự xem xét mình, còn sự trung thành tuyệt đối khiến quyền lực tin rằng mình không bao giờ sai.

Đối lập có thể làm quyền lực suy yếu, nhưng chính sự trung thành tuyệt đối mới khiến quyền lực mù lòa.

3

Carnival, bảo hoàng hơn vua và tên hề của nhà vua, thực ra là ba mặt của cùng một vấn đề, là quyền lực đối xử với chính nó như thế nào.

Carnival là lúc quyền lực chấp nhận bị kéo xuống để, biểu tượng còn nhớ mình sinh ra từ đời sống.

Bảo hoàng hơn vua là lúc quyền lực bị đẩy lên, đến mức mọi nghi ngờ đều bị xem là phản bội.

Còn tên hề của nhà vua là người giữ khoảng cách giữa quyền lực và sự thần thánh hóa, nhắc nhà vua rằng, không ai sở hữu toàn bộ lẽ phải.

Khi quyền lực không còn soi mình qua hiện thực, mà qua những tiếng vỗ tay. Đó là lúc nó bắt đầu tin rằng mình chính là chân lý.

4

Nếu carnival là lễ hội giải thiêng diễn ra theo mùa, thì tên hề của nhà vua là cơ chế giải thiêng mỗi ngày trong lòng quyền lực.

Một thiết chế đặc biệt của các triều đình châu Âu thời Trung cổ là yếu tố hề. Vai trò của hắn không chỉ để mua vui, mà để nói điều không ai dám nói.

Dưới vỏ bọc hài hước, hắn có thể chế giễu nhà vua, phơi bày những nghịch lý của triều đình và nhắc quyền lực về giới hạn của chính nó.

Trong văn hóa phương Tây, tên hề trở thành biểu tượng của sự thật đứng ngoài quyền lực nhưng được quyền lực chấp nhận tồn tại.

Không phải vì nhà vua yêu thích tiếng cười, mà vì một nhà vua khôn ngoan, hiểu rằng quyền lực không thể chỉ soi mình bằng những lời ca tụng.

Trong Vua Lear của Shakespeare, chính tên hề là người nhìn thấy sự điên rồ của nhà vua trước tất cả các đại thần.

Những người mang chức tước chỉ biết nói điều vua muốn nghe. Nhưng chỉ tên hề mới dám nói điều nhà vua cần nghe.

Tiếng cười, vì thế, không đối lập với lẽ phải, nó là cách sự thật bước vào quyền lực mà không mang hình dạng một mệnh lệnh.

Có thể tóm lại bằng một câu: bảo hoàng hơn vua là kẻ nói leo quyền lực, còn tên hề của nhà vua là kẻ nói sự thật với quyền lực.

Một bên làm quyền lực cứng lại, một bên giữ cho quyền lực còn khả năng tự sửa chữa.

Một bên biến tư tưởng thành giáo điều, bên kia giữ cho tư tưởng còn khả năng đối thoại với đời sống.

Bởi vậy, báo chí độc lập, nghệ thuật phản biện và trí thức tự trị không nhất thiết là đối thủ của quyền lực.

Trong nghĩa đẹp nhất, họ chỉ là những "tên hề của nhà vua".

5

Nếu thời Trung cổ, tên hề là người được phép nói điều không ai dám nói thì ngày nay, vai trò ấy phần nào được thực hiện bởi báo chí độc lập, nghệ thuật phản biện và trí thức tự trị.

Nhiệm vụ của họ không phải lúc nào cũng đúng. Họ cũng có thể sai, có thể thiên lệch, có thể bị định kiến chi phối, nhưng giá trị của họ không nằm ở chỗ luôn đúng, mà ở chỗ họ giữ cho đối thoại không bị thay thế bằng sự đồng thanh lên ngôi.

Một xã hội không thiếu những người nói đúng, mà thường thiếu những người dám nói khác.

Ở nghĩa đó, nghệ thuật không chỉ tạo ra cái đẹp, báo chí không chỉ đưa tin, trí thức không chỉ sản xuất tri thức. Mà họ cùng thực hiện một chức năng sâu xa hơn, là ngăn quyền lực đồng nhất mình với sự thật.

Đó cũng là lý do vì sao những xã hội tự tin thường không sợ tiếng cười. Họ hiểu rằng, điều làm suy yếu một thiết chế không phải là khả năng bị chế giễu, mà là sự mất khả năng tự chế giễu.

Khi tiếng cười biến mất, khoảng cách giữa quyền lực và lẽ phải cũng biến mất. Và khi ấy, mọi lời phê phán đều bị xem là phản bội, còn mọi lời ca ngợi đều được xem là trung thành.

Có lẽ, đó là bài học mà carnival để lại cho thời hiện đại. Một nền văn minh không đo bằng số tượng đài nó dựng lên, mà bằng số tượng đài nó còn cho phép bị chất vấn.

Một quyền lực còn chấp nhận tiếng cười, nó vẫn còn cơ hội tự đổi mới. Khi quyền lực chỉ còn nghe tiếng vỗ tay thì đã bắt đầu chống gậy.

Hơn thế, dù là chơn lý, một khi bị sở hữu, cũng sẽ biến thành con chó cưng của quyền lực.

Quyền lực mạnh nhất không phải quyền lực không bị cười, mà quyền lực vẫn vững vàng sau khi đã bị cười.

Chắc vì vậy, mà có tới 18 đời Hùng Vương.

Vũng Tàu, 16/7/2026

 Lê Đạt

Quản lý xã hội là một công việc khó khăn. Quản lý văn học nghệ thuật càng vô cùng khó khăn hơn.

 Mai An Nguyễn Anh Tuấn

23.

Ngày mai, con gái Thế cùng các bạn sinh viên đi du lịch Trung Quốc, tuyến Bắc Kinh - Thượng Hải, anh viết cho nó:

 GIẬN & THƯƠNG

Đang cuồng nhiệt hò reo World Cup

Bỗng sôi gan uất ức chuyện đời thường

 Nguyễn Phượng

 Mai An Nguyễn Anh Tuấn

15.

Trong giai đoạn Thế tham gia giảng dạy môn Nghiệp vụ đạo diễn tại trường Đại học SK-ĐA Hà Nội, đã xảy ra một câu chuyện mới nghe thì có thể “sởn tóc gáy”, tạm gọi theo thời thượng là “khủng hoảng truyền thông” mà chắc nhiều năm sau dân học đường còn bàn tán: Một sinh viên lớp Thế trong giờ xem phim học tập đã lén chụp một cảnh phim “nóng” từ phim tung lên mạng, như một bằng chứng không thể chối cãi, không thể là “ảnh chế”, với lời bình tựa một sự lên án khủng khiếp mà cách đây vài chục năm có thể dẫn nạn nhân vào song sắt để “bóc lịch”: “Ông thầy dạy nghề của chúng tôi đã tuyên truyền văn hóa đồi trụy, và không chỉ một lần”.

                        THƠ VÃNG LAI

                         (Những vần thơ chợt đến trong khoảnh khắc )

CHIẾC GHẾ

Tôi ngồi trên chiếc ghế

Chiếc ghế im lặng

Tôi để lại một bài thơ trên ghế

Khi tôi rời đi

Chiếc ghế nhìn Tôi như muốnnói

Bạn hỡi đừng đi

Hãy ở lại bên tôi

Hãy viết những vần thơ câm lặng

Như cuộc đời Tôi

Đơn chiếc.

                  Hà Nội, 2026

 Thái Hạo

1.

Có nhiều người nghĩ rằng, mọi bệnh tật đều do các tác nhân bên ngoài (như vi khuẩn, virus) xâm nhập vào cơ thể gây ra. Tuy nhiên không phải. Bệnh tuyến giáp là một ví dụ.

Tuyến giáp nằm ở cổ, có nhiệm vụ tiết hai hormone chính là T3 và T4. Hai hormone này gần như điều khiển tốc độ hoạt động của toàn bộ cơ thể, như nhịp tim, chuyển hóa năng lượng, thân nhiệt, tiêu hóa… Người ta ví nó như chân ga của cơ thể.

 Nguyễn Thông

Suốt mấy tháng (tháng 3 - tháng 7. 2026), nhất là hơn tuần nay (từ đầu tháng 7) thiên hạ cực kỳ nhộn nhạo, thậm chí căng hơn chiến tranh, đấu về... văn chương, sách này sách nọ. Ca ngợi, tung hô, dè bỉu, lên án, kéo lên đỉnh núi, vùi tận bùn đen... đủ cả.

Mai An Nguyễn Anh Tuấn

Trên xe, Thế hình dung ra một lớp kịch anh vừa chạy cho đội kịch CLB quận và sẽ phải diễn ra sao:

Tiểu đồng đang tưới cây. Tuệ Tĩnh bước tới, cầm lấy bình tưới từ tay Nồng.

 BÀI THƠ

KHÔNG CỦA HOÀNG HÔN

“tôi nhìn bầu trời xanh

và công việc rộn rịp trên đồng ruộng,

tôi đoán biết tai ương của anh trong các thành phố.”

Arthur Rimbaud

 Bảo Chân

“Mỗi lần ta đọc lại một cuốn sách, không phải cuốn sách thay đổi, mà là người đọc đã thay đổi”. J. L. Borgès

Tôi đọc truyện ngắn Monsieur Maugham, chúng ta đã chiến thắng tư bản của Thư Uyển đăng trên Tuổi Trẻ số báo in cuối cùng (30-06-2026) vào một chiều cuối tuần, Sài Gòn trời âm u và ẩm ướt sau trận mưa, một kiểu thời tiết khiến người ta dễ buồn buồn để muốn đọc một truyện gì đó. Một kiểu tâm trạng thật lạ. Khi đọc đến hết truyện tôi đã lẩm bẩm: Thư Uyển viết lên tay hẳn rồi! Lối văn viết hay quá. Kỹ thuật viết câu ngắn xen lẫn câu dài rất khéo, cách ngắt câu ấy tạo ra một nhịp điệu của mạch kể nhịp nhàng trong văn bản. Giọng điệu kể vừa hài hước lại vừa khiến tôi mủi lòng.

Mai An Nguyễn Anh Tuấn

12.

Sau một tuần gặp lại hàng xóm “ni sư”, Thế được Trung tâm Bảo tồn Di sản văn hóa Tôn giáo mời viết tham luận cho Hội thảo: “Thánh y - Thiền sư Tuệ Tĩnh”, và trong bữa cơm chay kết thúc Hội thảo, ông Giám đốc Trung tâm bày tỏ với Thế nguyện vọng của nhiều tăng ni phật tử, trụ trì chùa muốn có một một bộ phim truyện, hoặc một vở diễn sân khấu về cuộc đời và sự nghiệp của cụ Tuệ Tĩnh. Anh vui vẻ nhận lời ngay. “Các bác không đặt hàng thì em cũng đã ấp ủ về Cụ từ mấy năm nay rồi ạ”.

 MÙI OẢN HƯƠNG

Ra cửa

tìm cánh cửa

mùi oản hương thức sớm

Cây nến đỏ Dow Jones đêm qua

rơi thủng nền

Tri thức.

                 7/2026

 Nguyễn Đình Đăng

Musca depicta (tiếng Latin: con ruồi được vẽ) là một trong những motif thuộc loại thú vị nhất của hội họa châu Âu. Nhiều Bậc Thầy Cổ Điển (t.k. XV - XVII) đã chủ ý vẽ con ruồi cực kỳ chân thực như đang đậu trên mặt tranh. Chi tiết này hầu như không bao giờ là ngẫu nhiên, mà thường mang một dụng ý nghệ thuật và trí tuệ đã được tính toán kỹ lưỡng.

Lê Thọ Bình

Đoàn Huy Giao là một “gã khổng lồ ẩn mình” của thi ca Việt. Gân guốc như chính cuộc đời một đạo diễn phim tài liệu và người sáng lập Bảo tàng Đồng Đình, thơ ông đẫm hơi đất, giàu suy tưởng. Trường ca “Không của hoàng hôn” là bản tráng ca về cuộc đời, tình yêu và khát vọng tồn sinh, cất lên tiếng nói chống lại sự tàn úa của ý thức.

Mai An Nguyễn Anh Tuấn

6.

Sau khi hai bố con mình xem bộ phim Nga Nghệ nhân và Margarita trên FB Lặng lẽ nước Nga, nhìn thấy hình ảnh của xã hội ta hôm nay và tâm trạng của nhiều văn nghệ sĩ - trí thức trung thực, bố đã viết cho con và các sinh viên của bố:

 Tobi Trần - Giám tuyển Độc lập

Có những triển lãm được ghi nhớ bởi quy mô, bởi số lượng tác phẩm, bởi những thử nghiệm mới về hình thức. Nhưng cũng có những triển lãm không tìm cách tạo ra một biến cố, chúng chỉ âm thầm mở ra một trạng thái khác của sự nhìn. "Quãng Trầm" của Giáng Vân thuộc về trường hợp đó.

Đá banh với bức tường

Đá banh từ ngày tuổi nhỏ

chơi với mấy bạn sân ga

mỗi lần xe lửa còi hụ

là tan trận để về nhà

 Mai An Nguyễn Anh Tuấn

Phần bốn

HÀNH TRÌNH HƯỚNG NGHIỆP CHO CON GÁI

1.

Năm con gái Thế sau khi tốt nghiệp phổ thông trung học quyết định thi vào một chuyên ngành điện ảnh, “theo vết xe đổ” của bố, cũng là năm ra đời bộ phim Mỹ The Fabelmans (Gia Đình Fabelman, 2022) mang nhiều yếu tố tự thuật, có thể gọi là phim “bán chân dung” của đạo diễn Steven Spielberg - một trong những đạo diễn vĩ đại nhất Hollywood, bộ phim nhận 7 đề cử ở Oscar 2023. Spielberg dành tặng tác phẩm này tưởng nhớ cha mẹ quá cố của ông. Bộ phim khai thác chủ đề về tình yêu điện ảnh trong mối quan hệ gia đình tưởng êm đềm hạnh phúc song chứa đầy bi kịch… Chú bé Sammy được nuôi dưỡng niềm đam mê điện ảnh, nảy nở năng khiếu nghệ thuật bằng chiếc máy quay 8 mm do ông bố là nhà khoa học tặng, để ghi lại những cảnh sinh hoạt của các thành viên gia đình; và thậm chí bằng cảnh quay “chộp“ tự nhiên, cậu đã phát hiện bí mật của mẹ với người bạn thân của gia đình, kiến cậu dằn vặt một thời gian dài… Nhưng chính chiếc máy quay và những thước phim được tạo ra bằng tình yêu điện ảnh cũng đã giúp Sammy vượt qua nhiều sức ép tâm lý – nhất là chuyện cậu bị các bạn học bắt nạt vì là người Do Thái, rồi sau đó bị tan vỡ mối tình đầu… Tác phẩm đã nhận "mưa" lời khen từ giới phê bình. Tờ Daily Telegraph nhận định: "Bộ phim đan xen giữa thực tế và tưởng tượng. Ở tuổi 76, Spielberg vẫn là cậu bé nâng niu tình yêu nghệ thuật trong tay…".

Đặng Tiến (Thái Nguyên)

Để tiếp lời nhà văn Tạ Duy Anh. Chuyện thật 100% chỉ không ghi tên người...

1.

Lâu lắm rồi, tôi thực lòng là không muốn ra khỏi ngôi nhà của mình! Nói luôn là tôi không bị bất cứ thứ bệnh gì. Ơn trời.

 Lê Thị Hường

Tiểu thuyết Hồ Anh Thái không có yếu tố tự truyện. Nhưng đọc nhiều tác phẩm của ông cảm giác về cái tôi nhà văn luôn đậm rõ.

Trong tiểu thuyết Bản thảo để lại trong sảnh lễ tân*, với cấu trúc “truyện trong truyện” đa tầng, Hồ Anh Thái đã xen vào một văn bản đặc biệt là cuốn nhật ký của một người lính Việt Nam được dịch và xuất bản tại Mỹ. Chung quanh cuốn nhật ký là những sự kiện lịch sử, kể cả cuộc bàn bạc giữa bà biên tập và người dịch về những cái tên đề xuất (từ “Người sinh viên nheo mắt trái”, “Chùm hoa sữa rơi xuống đầu tôi” đến “Một bông hoa rơi xuống đầu tôi: Nhật ký và thơ của một người lính Hà Nội trong chiến tranh Việt Nam”).

 Lê Hồng Lâm

Một tuần nay, tôi hoàn toàn chìm đắm vào Chìm nổi giữa Paris và London của George Orwell.

 Mai An Nguyễn Anh Tuấn

18.

Thế được một Trung tâm Bảo tồn văn hóa mời tham dự Hội thảo khoa học: “Lê Đại Cang - Tấm gương kẻ sĩ” tổ chức tại Quy Nhơn - Bình Định. Khi tới thăm từ đường họ Lê làng Luật Chánh, xã Phước Hiệp, huyện Tuy Phước, anh rất chú ý tới bản vẽ mô hình một chiếc đòn khênh võng - kỷ vật duy nhất của cuộc đời làm quan do chính cụ Cang đem về Từ đường họ Lê. Ai cũng biết rằng: hiện vật này đang được lưu giữ tại Bảo tàng Bình Định. Nhưng không phải ai cũng biết: chiếc đòn khênh võng đó chứa đựng một lai lịch đặc biệt, có khả năng giúp mọi người hiểu rõ về sự nghiệp và thân thế của một nhân vật lịch sử cũng thật đặc biệt.

 Vĩ cầm đen

Vĩ cầm đen ôi điên dại ngất ngây

đen như thể cái chết vẫn còn là ánh sáng!

 Tạ Duy Anh

Lần ấy tôi có việc phải đi xe khách. Xe đang chạy thì bỗng khựng lại, khiến mọi người trên xe dúi dụi về phía trước. Sau đó thấy lái xe thò cổ ra quát một thanh niên bên dưới đường, ngay đầu xe:

-Đi đứng thế à, muốn chết hả?

 Trần Thanh Cảnh

 Umberto Eco (1932 – 2016, nhà triết học, nhà văn Italia)

Ngân Xuyên dịch

Tôi rất thích thú câu chuyện về lũ ngốc trên mạng. Đối với những ai không theo dõi, tôi xin nhắc: Trên các tài nguyên mạng và trên một số tờ báo có thông tin rằng dường như khi đọc cái gọi là Lectio Magistralis, tức là bài giảng nhân dịp được trao bằng tiến sĩ danh dự ở Turin, tôi đã tuyên bố rằng Internet đầy rẫy lũ ngốc. Điều đó không đúng. Bài giảng của tôi nói về một chủ đề hoàn toàn khác; nhưng sự việc này cho chúng ta thấy cách tin tức được lan truyền và bóp méo trên mạng và trên báo chí.

 Mai An Nguyễn Anh Tuấn

12.

Thế nhảy xuống xe, ngước nhìn con dốc dài ngoằn ngoèo, trơn lầy, ướt nhão. Thấy cậu quay phim vẻ chần chừ ngại ngần, anh giật lấy máy quay rồi hối hả chạy lên. Trước mắt anh, hơn chục xe ô tô lớn nhỏ phải dừng lại trên đường cái. Mưa phùn. Không gian vùng núi cao biên giới cuối năm càng thêm lạnh lẽo. Chỉ một chiếc Lancruzơ là leo được lên một cách vất vả, còn lại là phải rời xe đi bộ... Khi chiếc Land Cruiser chuệnh choạng lướt qua, ống kính của anh chộp được gương mặt lạnh như tượng một người ngồi trên xe: ông Tổng giám đốc lừng danh của ngân hàng X. Trước đó chưa đầy nửa giờ, tại ủy ban xã, cũng gương mặt ấy nhưng tươi cười - cái tươi cười hớn hở của một người đi ban phát tài trợ biết chiếu cố đến sự sùng kính và biết ơn cao độ của nhân dân và cán bộ xã…

 Truyện ngắn của Đa Mi

đâu thể đi xa hơn điều tôi muốn
con đường chỉ tới dưới chân ngọn đồi
nàng ở trên đó
tóc đã thành mây

 Thái Kế Toại

Phạm Viết Đào là nhà văn, một trong số ít người dịch văn học Rumani đã được Tổng thống Cộng hòa Rumani tặng Huân chương danh dự. Ông có trang web Phạm Viết Đào với nhiều bài phản biện xã hội sắc bén và rất nhiều tư liệu về mặt trận Vị Xuyên cùng cuộc chiến chống Việt Nam của quân đội Trung Quốc sau 1979. Tên tuổi của ông còn nổi tiếng một thời trong và ngoài nước vì ông đã bị bắt, bị ra tòa và ngồi tù 15 tháng vì chính kiến của mình.

Ông đã tập hợp nhiều tư liệu, bài viết trực tiếp phỏng vấn các tướng lĩnh, sĩ quan, chiến sĩ trực tiếp chỉ huy, chiến đấu tại chiến trường Vị Xuyên và in cuốn Vị Xuyên và thế sự Việt Trung. Với 717 trang sách khổ 17- 24cm, cuốn sách là một pho sử lớn về Cuộc chiến Vị Xuyên, một cuộc chiến đẫm máu nhất, hy sinh nhiều nhất của quân đội Việt Nam sau cuộc chiến 1979 nhưng trong rất nhiều năm gần như bị giấu kín, không được công khai, không được kỷ niệm, không được giới sử học nghiên cứu.

Để gìn giữ Vị Xuyên mảnh đất chiến lược thiêng liêng địa đầu Tổ Quốc không chỉ hàng ngàn chiến sĩ đã hy sinh mà còn có cả xương máu của gia đình Phạm Viết Đào. Người em trai của ông Phạm Viết Tạo, Trung đội trưởng thuộc Tiểu đoàn 1, Trung đoàn 876, Sư đoàn 356, đã chiến đấu anh dũng và hy sinh cùng gần 600 cán bộ chiến sĩ tại cao điểm 772 trong ngày 12-7-1984. Cho nên những trang hồi ức về mặt trận Vị Xuyên sau vẻ dữ dội khốc liệt đều phập phồng nỗi đau, nỗi day dứt ánh lên màu máu mà không một trang văn xuôi nào khác có thể thay thế.

Trong một vài số liệu tổng kết hôm nay người ta thừa nhận có khoảng 5000 chiến sĩ hy sinh ở Vị Xuyên nhưng còn 3000 liệt sỹ chưa tìm được hài cốt. Đó là món nợ rất lớn mà những người chỉ huy quân đội, cán bộ chính sách, những chính khách đàm phán biên giới với Trung Quốc phải trả nợ vong linh của các chiến sĩ đó. Chắc rằng cũng như các gia đình liệt sỹ, các cựu chiến binh Vị Xuyên, như chúng tôi, họ không thể ngủ yên hoặc nhắm mắt làm ngơ.

Tôi mong rằng trong số chúng ta, hoặc ít nhất làng FB này mỗi người nên biết đến trang lịch sử bi hùng này, nên đọc cuốn sách của Nhà văn - Người chép sử thay các nhà sử học của đất nước Phạm Viết Đào.

Hà Nội 7-2019

 Lê Huỳnh Lâm

Văn chương như một món ăn tinh thần cho con người. Đối với những người đam mê, các tác phẩm văn chương như máu thịt. Văn chương ngoài việc là món ăn tinh thần, nó còn là thước đo cho nền văn minh văn hóa của một vùng đất, của một thời đại. Mỗi tác phẩm văn chương là một con đường vươn ra để nối kết, giao thoa giữa quốc gia này với quốc gia khác, giữa vùng miền văn hóa này với vùng miền văn hóa khác, tạo nên những vườn hoa tỏa hương thơm cho cuộc sống này. Và cũng chính văn chương ngoài ngợi ca cái đẹp, cái thiện còn có sứ mệnh vạch trần điều xấu và cái ác để các thế hệ tiếp nối nhìn ra sự thật...

 Mai An Nguyễn Anh Tuấn

8.

Hôm nay, ĐẠI HỘI ĐẢNG diễn ra, xin trân trọng gửi tới Đại Hội một đề nghị thống thiết: cần có những chính sách thiết thực và hữu hiệu nhằm bảo vệ & cứu lấy rừng bị đang hủy hoại, thú hoang dã bị truy đuổi, góp phần chấm dứt cảnh THIÊN NHIÊN bị tàn phá, để những thảm cảnh Miền Trung vừa qua và một em bé bị gấu hút lấy mật cắn đứt hai tay trở thành quá khứ... Xin đưa lại bài viết về một sự kiện thảm khốc sẽ tiếp tục tái diễn, nếu như Thiên Nhiên còn bị tận diệt:

 Taneda Santoka (1882−1940) viết cho tạp chí văn học So’un và là một nhân vật chủ đạo trong cộng đồng thơ haiku ở Hofu. Nhưng ngay sau khi ông trở thành chủ bút So’un năm 1916, nhà máy rượu sa-kê của cha ông và ông bị phá sản khiến ông phải trốn đi.

Santoka có tính chất bất an và điều này thể hiện trong mọi khía cạnh cuộc sống của ông. Không thể sống như một người chồng có trách nhiệm, ông bỏ cả vợ con để trở thành sư trụ trì một ngôi chùa nhỏ. Trong những chuyến lang thang không ngừng nghỉ, đôi khi ông ngủ ngoài trời hoặc tạm trú với bạn bè. Những am thất nhỏ do những người hâm mộ và đệ tử cung cấp cũng bị bỏ hoang sau một thời gian. Có những lúc hàng xóm hoặc cảnh sát phải đưa ông về nhà khi họ tìm thấy ông say túy lúy. Santoka vui vẻ thừa nhận rằng lang thang, làm thơ và yêu thích rượu sake là nghiệp của ông và ông đã sống trọn vẹn nghiệp ấy cho đến cuối đời.

Nguyễn Phượng

Nguyễn Đình Thi là một khuôn mặt quan trọng của nền văn học Việt Nam hiện/đương đại. Cuộc đời và sự nghiệp của ông gắn liền lịch sử văn học đất nước, từ những cuộc tranh đấu giành chủ quyền, đến hai cuộc kháng chiến giải phóng dân tộc và thống nhất đất nước.

Nguyễn Đình Thi hiển nhiên được coi là một nghệ sĩ tài hoa và tài năng qua nhiều bộ môn sáng tác: nhạc, thơ, tùy bút, bút ký, lý luận, truyện ngắn, tiểu thuyết và kịch. Ðồng thời ông cũng đảm nhiệm nhiều trọng trách văn nghệ: Ủy viên chấp hành Hội Văn nghệ Việt Nam từ 1948, Tổng Thư ký Hội Văn Nghệ từ 1956 rồi Hội Nhà văn hơn ba mươi năm (1958-1989), làm Chủ tịch Ủy ban Liên hiệp các hội Văn học, Nghệ thuật Việt Nam.

Nguyễn Đình Thi quê quán Hà Nội, nhưng sinh tại Luang Prabang, Lào, ngày 20/12/1924. Từ 1931 theo gia đình về nước, học tại Hải Phòng, Hà Nội. Năm 1941 tham gia Thanh niên Cưú quốc, 1943 tham gia Văn hóa Cứu quốc, bị Pháp bắt nhiều lần. Năm 1945, tham dự Quốc dân Ðại hội Tân Trào, vào Ủy ban Giải phóng Dân tộc. Năm 1946, là đại biểu Quốc hội trẻ nhất, làm Ủy viên Thường trực Quốc hội, khóa I.

Nguyễn Đình Thi là Thủ khoa thi Tú tài toàn Đông dương năm 1941.

Từ 1942, khi còn rất trẻ ông đã viết hàng loạt sách triết học. Có thể liệt kê: Triết học nhập môn, Siêu hình học, Triết học Aristote, Descartes, Kant, Nietzsche, Darwin, Einstein ...

Đó có thể là lý do, trong tư duy thơ Nguyễn Đình Thi có những “nề nếp và nền nét riêng” khiến ông như tách hẳn thành tiểu phái và độc hành.

Thời kỳ sau độc lập và đầu kháng chiến ông sáng tác nhạc, nổi tiếng nhất là bài Diệt Phát xít, Người Hà Nội, về mặt trận Hà Nội đầu 1947. Thời chống Pháp, ông tham dự hầu hết các chiến dịch lớn, Tây Bắc 1948, Biên giới 1949, Trung du 1951, Hòa Bình 1952. Ở mặt trận Ðiện Biên 1954, ông làm chính trị viên phó Tiểu đoàn, đánh lên đồi A1, sau đó làm công tác tù binh.

Có thể thấy cuộc đời và sự nghiệp Nguyễn Đình Thi cháy sáng trên nhiều lĩnh vực và thể loại sáng tác. Tuy nhiên, đóng góp lớn nhất của Nguyễn Đình Thi vẫn là thơ với vai trò người đi tiên phong cho một loại hình thơ hiện đại thoát khỏi từ trường của thơ mới mà ngày nay nhiều người đã định danh là thơ tự do không vần.

I. Bối cảnh xuất hiện thơ tự do không vần của Nguyễn Đình Thi

Dù thế nào, cách mạng tháng 8/1945 trên thực tế đã chấm dứt phong trào Thơ Mới và tạo điều kiện cho một cách tân trong thi ca.

Một phong trào cách tân trong thi ca đương nhiên cần một sự thay đổi lớn từ gốc rễ về thời đại, xã hội và môi trường nghệ thuật cùng sự tiếp sức của các cuộc cách mạng khoa học và công nghệ.

Nguyễn Đình Thi dù khoảng cách tuổi tác không lớn với các thi sĩ thơ Mới như Xuân Diệu, Huy Cận, Chế Lan Viên, Vũ Hoàng Chương, Đinh Hùng… nhưng dường như ông không dính líu gì với cuộc cách mạng trong thi ca trước 1945 có tên thơ Mới và ông cùng với thế hệ mình có đủ những điều thuận lợi cũng như thử thách để tiến hành một cuộc chạy tiếp sức trong thi ca Việt Nam khởi hành từ thơ Mới.

Chính Nguyễn Đình Thi cũng đã nói lên điều đó: “Nhịp sống chúng ta, từ sau cách mạng, đập lên nhiều phen dữ dội đến bàng hoàng, đồng thời mở rộng ra ào ạt. Chúng ta không còn sống khoan thai như một thời nào trước. Nhịp điệu cũ, theo tôi, không còn đủ cho thơ của chúng ta. Nhiều nhà thơ đang đập vỡ để xây dựng, thơ tìm tòi trăm nghìn phía nhưng lúc nào cũng là một sức đang lên như thổi”.

Thực tế kháng chiến, những cảm hứng của một thời đại mới, tư thế phát ngôn nghệ thuật mới đã khiến Nguyễn Đình Thi nỗ lực viết mới và viết khác.

Sự xuất hiện của những bài thơ không vần như Không nói, Sáng mát trong như sáng năm xưa, Đường núi, Đêm mít-tinh…của Nguyễn Đình Thi, bên cạnh Nhớ máu của Trần Mai Ninh, Ðèo Cả của Hữu Loan, Ngoại ô Mùa đông 46 của Văn Cao… có thể xem như một dấu hiệu khá đặc biệt của một sự lên đường mới của thơ Việt.

Tuy nhiên, thơ tự do không vần của Nguyễn Đình Thi cũng gần như ngay lập tức bị cản trở được đánh dấu bằng Hội nghị tranh luận văn nghệ Việt Bắc (từ 25 đến 28 tháng 9 năm 1949) trong đó có cuộc tranh luận về thơ Nguyễn Đình Thi, với sự lên tiếng khá sôi nổi và gay gắt của nhiều tên tuổi lớn của phong trào thơ Mới như Thế Lữ, Lưu Trọng Lư, Xuân Diệu, cùng đương kim lãnh đạo văn nghệ kháng chiến: Tố Hữu. Tư liệu về cuộc tranh luận về thơ Nguyễn Đình Thi hiện còn lại là bài tường thuật đăng trên tạp chí Văn nghệ số kép 17-18, cũng gọi là số tranh luận (tháng 11&12/1949). Một buổi chiều tranh luận (thời gian dành cho tranh luận về thơ Nguyễn Đình Thi: chiều 28/9/1949) được đăng tải trên 14 trang tạp chí (khoảng 5 ngàn chữ) cho thấy tường thuật khá kỹ lưỡng.

II. Những đề xuất mỹ học và thi pháp mới qua thơ tự do không vần

Trước khi nói về những đóng góp về mỹ học và thi pháp của thơ tự do không vần xin nói vắn tắt những điểm quan trọng về mỹ học và thi pháp của thơ luật vần. Như đã biết, các yếu tố cơ bản tác động sâu sắc vào thể loại cụ thể với thơ bao gồm: một là cái Tôi, hai là cấu trúc, ba là thi ảnh, bốn là nhịp điệu, nhạc điệu và cú pháp và năm là ngôn ngữ. Theo đó, trong thơ truyền thống và thơ theo luật Đường thi cái Tôi thường bị phi ngã hóa, nó tuân thủ luật ”thuật nhi bất tác” hạn chế sáng tạo cá nhân do đó, thơ truyền thống ít để lại các dấu ấn cá tính. Cũng vậy, cấu trúc thơ truyền thống đặc biệt là thơ luật Đường do sự khống chế của luật thơ nghiêm ngặt thường theo mô hình song hành, đối ngẫu. Các yếu tố còn lại như thi ảnh thường mang tính ước lệ, tượng trưng, nhịp điệu thường cổ kính, mang tính ấn định, ngôn ngữ thường trang nhã, hoa lệ.

Với các đặc điểm trên, thơ truyền thống, thơ theo luật Đường và kể cả thơ Mới giai đoạn đầu thường mang tính khả đoán, khiến nó tự hạn chế thi tính của chính nó. Chẳng phải ngẫu nhiên, Lê Đạt lại nhận xét: “Trong một bài thơ cổ điển, nghĩa thường đến đúng hẹn, trong một bài thơ hiện đại nghĩa thường đến trễ giờ”.

Như đã nói, thơ có vần khi bước vào nhịp sống hiện đại mà cụ thể ở đây là đời sống kháng chiến ở Việt Bắc bộc lộ những hạn chế của nó. Chính Nguyễn Đình Thi trong khi bị phê phán vì làm thơ tự do không vần đã nhận xét rất chính xác về thơ truyền thống theo luật vần.

Ông nói:

“Có vần là một lợi khí rất đắc lực cho sự truyền cảm. Nhưng không phải hết vần là hết thơ… Những bài thơ cũ, cùng một nhịp đều đều, tôi không chịu được”.

Đây là lý do chính khiến Nguyễn Đình Thi quyết định viết thơ theo cách thức mới.

II.1 Cái Tôi (le moi) trong thơ tự do không vần

Một hình thức thơ mới trước hết cần có một cái Tôi mới.

Cuộc kháng chiến gian khổ, cam go không ngăn cản thế hệ Nguyễn Đình Thi đề xuất một thế cách nhìn cuộc đời không theo những kinh nghiệm cũ. Với tinh thần phóng túng của những người sở hữu tự do, các nhà thơ sau 1945 muốn giải thể các lối viết trước đó bằng việc tạo ra những hình ảnh độc đáo, đôi khi khá xa lạ với hiện thực, sắp đặt những thực thể dường như không có bất cứ một mối liên hệ nào cạnh nhau tạo nên tính phi lí cao độ gây ngạc nhiên đối với công chúng. Tuy vậy, nếu đọc một cách chủ động và cởi mở cũng như suy ngẫm kĩ người ta sẽ thấy tính phi lí lui dần, nhường chỗ cho những gì có thể chấp nhận được. Và thực ra, những hành động sáng tạo có vẻ “ngược đời” ấy, suy cho cùng lại chứa đựng một nỗ lực đáng trọng bởi họ muốn phản ánh thực tại ở chiều sâu. Nghệ thuật mới chứa đựng niềm mong mỏi của con người hiện đại, khao khát được thâm nhập sâu vào nội giới của vật thể, do đó, nó tích cực khai thác các tiềm năng của vật liệu nhằm đề xuất một hướng tiếp cận mới, hữu hiệu hơn. Nhờ chủ trương này, chủ nghĩa siêu thực đã thúc đẩy những tiến bộ khá đáng kể trong văn học nói chung và cho thơ nói riêng.

Riêng đối với thơ, có thể thấy, thơ hiện đại dòng tự do không vần tạo nên sự khác biệt với thơ cổ điển và lãng mạn ở việc thể hiện vai trò của "cái tôi". Trong quan niệm thông thường, cái tôi (le moi) vẫn được coi như là yếu tố trung tâm, khơi nguồn sáng tạo. Nhưng đối với các nhà thơ tự do không vần, vị trí của "cái tôi" đã không còn như trước nữa: nó đã mất địa vị độc tôn, bị lu mờ và bội phân, thậm chí lũy thừa để trở thành cái tôi đa ngã (le moi multiple). Không dừng lại ở đó, kẻ sáng tạo trong thơ tự do không vần còn muốn đi xa hơn, coi cứu cánh của động tác thi ca nằm ở sự biểu lộ, phát giác cái tôi chưa biết (le moi inconnu).

Tóm lại, thi ca hiện đại, đặt lại vấn đề cái tôi, xây dựng một cái tôi mới với cấu trúc đa bội như có người đã gọi bằng thuật ngữ đa ngã (le moi multiple) và cả nỗ lực tìm kiếm và khám phá một cái tôi chưa biết (le moi inconnu) với khát vọng tạo lập mối quan hệ tương giao giữa con người nhất thời với con người muôn thuở nhằm kiếm tìm những kinh nghiệm mới trong quan sát và cảm nhận để diễn đạt những điều không thể hay rất khó diễn đạt của thế giới hiện đại.

Ở trường hợp Nguyễn Đình Thi, đó là cái tôi dấn thân phát huy năng lực trải nghiệm trực tiếp, mở rộng năng lực cảm giác để hướng tới diễn đạt một thời đại mới như nó là.

II.2 Cấu trúc thơ tự do không vần

Về cấu trúc, theo nhìn nhận của nhiều nhà nghiên cứu, thơ tự do không vần rời bỏ hình thức thẳng (forme linéaire) chuyển sang hình thức nổi (typographique), hay hình thức âm thanh, đi vào cấu trúc không gian, không vần (non vers), đảo lộn ngữ pháp cổ điển: cắt chữ, phân câu theo một trật tự mới, sáng lập ra ngôn ngữ cách tân, dựa trên ngữ căn học. Phong cách này bắt nguồn từ quan niệm thẩm mỹ và triết lý gián đoạn, đối lập với quan niệm thẩm mỹ đối ngẫu, song song hay tuyến tính, liên tục hiện diện trong thơ truyền thống và cả thơ Mới trước đó.

Với Nguyễn Đình Thi ông nói giản dị:

"Tôi mong đi tới những câu thơ như lời nói thường mà đạt tới độ cảm xúc mãnh liệt, nếu cần nói hơi dài, dùng những câu dài. Nếu hơi ngắn, nói ngắn. Những hình ảnh thơ mới bây giờ tôi tưởng nó cần phải khoẻ, gần gụi, xù xì, chất phác, chung đúc tự nhiên”.

Đây chính là quan niệm niệm sáng tạo gần với bản chất đích thực của thơ. Nó là một mong mỏi mỗi hành ngôn thơ thật sát với một hành ngôn đời thường nhưng phải mang trong nó một cảm xúc thật mãnh liệt.

Chiều nhạt nhạt về nơi nào xa lắm

Ngây ngất sương mây

Lối mòn không dấu chân

Gió nổi

Ta nghe ta hát một mình

Ôi cánh đồng

Chiều nay rung rinh lúa ngả

Giải lụa đào bay múa

Tiếng hát ai lênh đênh

Bờ tre xôn xao ánh lửa

Bếp hồng trang giấy trắng khuya

Mịt mùng súng vẳng

Một mảnh trăng

dốc ngả chập chùng

Bước chân bóng động nghiêng bờ núi

II.3 Thi ảnh thơ tự do không vần

Trong tiểu luận Mấy ý nghĩ về thơ, Nguyễn Đình Thi quan niệm:

“Hình ảnh của thơ trái lại, phải là hình ảnh thực nẩy lên trong tâm hồn khi ta sống trong một cảnh huống hay trạng thái nào đấy. Đụng chạm với hành động hằng ngày, tâm hồn tự nẩy lên bao nhiêu hình ảnh như những tia lửa tóe lên khi búa đập vào sắt trên đe. Người làm thơ lượm những tia lửa ấy, kết nên một bó sáng”.

Quan niệm đó được ông thể hiện đầy đủ và đặc sắc trong thơ viết giai đoạn đầu kháng chiến.

Sáng mát trong như sáng năm xưa

Gió thổi mùa thu hương cốm mới

Cỏ mòn thơm mãi dấu chân em

Gió thổi mùa thu vào Hà Nội

Phố dài xao xác heo may

Nắng soi ngõ vắng

Thềm cũ lối ra đi

Lá rụng đầy

(Sáng mát trong như sáng năm xưa)

Hà Nội nát người trong gai sắt

Máu chảy hồng tươi bất khuất

(Hà Nội đêm nay)

Ôi nắng dội chan hòa

nao nao trời biếc

Nắng nhuộm hương đồng ruộng, hương rừng chiến khu

Tháp rùa lim dim nhìn nắng

(Sáng mát trong như sáng năm xưa)

Chính Nguyễn Đình Thi nói rõ: “Những hình ảnh tươi nguyên mà nhà thơ tìm thấy, bao giờ cũng mới mẻ, đột ngột lạ lùng. Vì nhà thơ nhìn bằng con mắt của người đầu tiên. Đó là những hình ảnh mới tinh, chưa có vết nhòa của thói quen, không bị dập khuôn vào những ý niệm trừu tượng định trước. Mượn câu nói của một nhà văn Pháp, nhà thơ bao giờ cũng là ngôi thứ nhất. Nhưng những hình ảnh mới lạ ấy đều ở trong đời thực, chúng ta đều thấy, hình ảnh của thơ vừa làm ta ngạc nhiên, vừa đã quen với chúng ta tự bao giờ. Câu thơ đột ngột làm cho ta nhận thấy những cái gần gụi nhất với chúng ta. Trước kia, ta vẫn gặp mà không biết nhìn”.

Đúng vậy.

II.4 Nhịp điệu thơ tự do không vần

Ezra Pound cho rằng nhịp điệu cần nương theo chuỗi nhạc tiết (sequence of the musical phrase), không phải những âm tiết, thể hiện cảm xúc và trí tuệ phức tạp trong khoảnh khắc[1], tuy nhiên, T.E. Hulme lại khẳng định thơ gần với điêu khắc hơn âm nhạc, thị giác hơn thính giác, tức không cho âm thanh là yếu tố căn bản của thơ[2].

Những trao đổi trên trong thơ phương Tây diễn ra khoảng giữa thế kỷ XX và, trong hoàn cảnh kháng chiến, chắc khó mà đến được với Nguyễn Đình Thi. Tuy nhiên, những nỗ lực cách tân thơ của ông thì rất gần với những nỗ lực trong thơ phương Tây thế kỷ XX.

Đỗ Lai Thúy khi nói về nhịp điệu trong thơ Nguyễn Đình Thi cũng nhấn mạnh một đóng góp mới mẻ của riêng ông: nhịp điệu của hình ảnh. Nhịp điệu của hình ảnh, theo Nguyễn Đình Thi, không phải là nhịp điệu sinh học (hơi thở ngắn dài), cũng không phải là vần điệu (lên bổng xuống trầm), cũng không phải là nhịp điệu cú pháp, mà là thứ nhịp điệu chỉ nghe được bằng mắt. “Đó là nhịp điệu hình ảnh của những cảm xúc, hình ảnh, liên tiếp hòa hợp, mà những tiếng và chữ gọi ra những ngân vang dài, ngay giữa khoảng lung linh giữa chữ, những khoảng im lặng cũng là nơi trú ngụ kín đáo của sự xúc động”.

Hãy đọc:

Sáng mát trong như sáng năm xưa

Gió thổi mùa thu hương cốm mới

Cỏ mòn thơm mãi dấu chân em

Gió thổi mùa thu vào Hà Nội

Phố dài xao xác heo may

Nắng soi ngõ vắng

Thềm cũ lối ra đi

Lá rụng đầy

Ôi nắng dội chan hoà

Nao nao trời biếc

Gió đượm hương đồng rộng

Hương rừng chiến khu

Tháp Rùa lim dim nhìn nắng

Những cánh chim non

Trông vời nghìn nẻo

Mây trắng nổi tơi bời

Mấy đứa giết người

Hung hăng một buổi

Tháng Tám về rồi đây

Hôm nay nghìn năm gió thổi

Trời muôn xưa

Đàn con hè phố

Môi hớn hở

Ngày hẹn đến rồi

Các anh ngậm cười bãi núi ven sông

Hà Nội

Ơi núi rừng.

Cũng có thể nói, về phương diện nhịp điệu, thơ tự do không vần chủ trương tạo nhịp điệu mới với lý do nhằm diễn đạt trạng thái mới của thời đại. Dĩ nhiên nó từ chối sao chép lại nhịp điệu cũ vì cho rằng đó chỉ là lặp lại những âm vang của trạng thái cũ và, nhịp điệu mới còn có nghĩa là chuyên chở được những ý tưởng mới.

II.5 Ngôn ngữ thơ tự do không vần

Trong thơ tự do không vần, ngôn ngữ được nới lỏng do các nguyên tắc vần cuối dòng bị phá bỏ, các nguyên tắc tạo nhịp và nhấn theo luật dường như cũng bị giải thể. Thơ viết theo điệu ngâm truyền thống cũng từ đó mà nhường chỗ cho thơ điệu nói.

Ngôn ngữ thơ Nguyễn Đình Thi quả thật rất giản dị, ngôn từ được cất lên tự nhiên và hồn nhiên. Có thể thấy ông dường như chỉ dùng những từ thuần Việt. Hành ngôn thơ của Nguyễn Đình Thi gần một hành ngôn đời thường. Về đặc điểm này, Đỗ Lai Thúy đã nhận xét chính xác: “Tính chất trực tiếp này do nhà thơ hoàn toàn dựa vào thực tại, không tìm kiếm thi liệu ở sách vở. Nó ứ đầy chất sống, nó là sự sống, là cuộc đời”.

III. Những ảnh hưởng của thơ tự do không vần với các thế hệ tiếp nối

Cũng chính ở đặc điểm đã nói ở II.5, thơ tự do không vần của Nguyễn Đình Thi dễ lan tỏa và tạo sức ảnh hưởng lớn đối với các văn nghệ sỹ miền núi trong các thế hệ tiếp nối do chỗ, các thế hệ văn nghệ sỹ ở các miền đất này trong quá trình sáng tạo của mình không có xu hướng xích gần tới các khuynh hướng nặng tính hàn lâm, kinh điển hoặc sính các mã nghệ thuật thời thượng và tân kỳ.

Có thể thấy điều đó qua một số gương mặt thơ xuất hiện từ sau 1975 ở Tuyên Quang qua các hình thức lập tứ phóng khoáng, tìm kiếm những hình ảnh chân mộc, nỗ lực kiến tạo những hành ngôn thơ gần với những hành ngôn ngày thường rời xa những ràng buộc về vần, luật.

Chẳng hạn với Gia Dũng:

Đêm nay ta đi, Trường Sơn lộng gió

Trời vắng trăng sao nhưng trong tim rực lửa

– Đi ta làm ngọn sóng giữa trùng dương

Quật xuống đầu thù bằng sức mạnh Trường Sơn!

Ở Mai Liễu với Ta mãi còn đi, còn đến Tân Trào:

Tôi muốn hôn lên tảng đá cạnh lều

Từ vô tri đã hoá thành huyền thoại

Ngấm vào thớ đá, chân rêu:

Đây chỗ Bác ngồi viết lời kêu gọi

Toàn dân đứng dậy cướp chính quyền.

Nơi Bác đọc công văn và tiếp các nhà cách mạng

Nơi nhận nắm xôi, gói thuốc của đồng bào

Nơi Người tựa lưng khi vừa lui cơn sốt

Cây rừng tròn bóng ô xanh…

Ở Nguyễn Đức Hạnh với Bài ca xứ sở:

Không phải nắng cuối mùa sao đã nhạt

Tuyên Quang lặng lẽ một miền đồi

Em mười tám tóc buông ngày trễ nải

Ta về thanh thản chút buồn riêng…

Ở Tạ Bá Hương:

Tôi như hạt thóc mẹ gieo ngoài đồng

Cứ hồn nhiên cứ âm thầm

Tự thân tách vỏ đội mầm lớn lên.

Và khá đặc biệt ở Đoàn Thị Ký

Một nền trời

Độ bút

Một trái tim

Trái tim đập ngoài chuẩn mức

[…]

Cung hồng thắm

Nảy nòi

Trả trắng

Một ngày chơi.

(Độ giấy)

THƯ MỤC THAM KHẢO

1. Đặng Tiến: Nguyễn Đình Thi và tiếng chim từ quy. Tạp chí Sông Hương, số 172 (tháng 6), 2003.

2. Đỗ Lai Thúy: Nguyễn Đình Thi – cánh én bay qua mùa xuân. Tạp chí Sông Hương, số 172 (tháng 6), 2003.

3. Hoài Anh: Nguyễn Đình Thi – Vai trò nhà văn tiên phong trong văn học cách mạng. 2010. https://trieuxuan.vn/nguyen-dinh-thi-nha-van-di-tien-phong-trong-van-hoc-cach-mang

4. Hulme, T. E. A Lecture on Modern Poetry, 1908. In lại trong Michael Roberts: T. E. Hulme. London: Faber and Faber, 1938.

5. Lê Đạt: Thơ Lê Đạt (1929 - 2008). https://tienphong.vn/tho-le-dat-1929-2008-post120815.tpo

6. Pound, Ezra. A Retrospect. Trong Pavannes and Divisions. New York : Knopf, 1918. In lại trong Literary Essays of Ezra Pound, T. S. Eliot ed., New Directions Publishing, 1968.

7. Nguyễn Đình Thi: Mấy ý nghĩ về thơ. Viết từ năm 1949, đăng lại trên Tạp chí Tác Phẩm Mới, số đặc biệt về thơ, số 3-1992.

PHỤ LỤC:

Các bài thơ không vần của Nguyễn Đình Thi viết ở Việt Bắc thời kỳ đầu kháng chiến

Không nói

Dừng chân trong mưa bay

Ướt đầm mái tóc

Em em nhìn đi đâu

Môi em đôi mắt

Còn ốm đây (*)

Nhìn em nữa

Phút giây

Chiều mờ gió hút

Bắt tay

Đồng chí

Em

Bóng nhỏ

Đường lầy

Sáng mát trong như sáng năm xưa…

Sáng mát trong như sáng năm xưa

Gió thổi mùa thu hương cốm mới

Cỏ mòn thơm mãi dấu chân em

Gió thổi mùa thu vào Hà Nội

Phố dài xao xác heo may

Nắng soi ngõ vắng

Thềm cũ lối ra đi

Lá rụng đầy

Ôi nắng dội chan hoà

Nao nao trời biếc

Gió đượm hương đồng rộng

Hương rừng chiến khu

Tháp Rùa lim dim nhìn nắng

Những cánh chim non

Trông vời nghìn nẻo

Mây trắng nổi tơi bời

Mấy đứa giết người

Hung hăng một buổi

Tháng Tám về rồi đây

Hôm nay nghìn năm gió thổi

Trời muôn xưa

Đàn con hè phố

Môi hớn hở

Ngày hẹn đến rồi

Các anh ngậm cười bãi núi ven sông

Hà Nội

Ơi núi rừng

Đường núi

Chiều nhạt nhạt về nơi nào xa lắm

Ngây ngất sương mây

Lối mòn không dấu chân

Gió nổi

Ta nghe ta hát một mình

Ôi cánh đồng

Chiều nay rung rinh lúa ngả

Giải lụa đào bay múa

Tiếng hát ai lênh đênh

Bờ tre xôn xao ánh lửa

Bếp hồng trang giấy trắng khuya

Mịt mùng súng vẳng

Một mảnh trăng

dốc ngả chập chùng

Bước chân bóng động nghiêng bờ núi

Đêm mít-tinh

Muôn ngàn đêm hẹn nhau họp đêm nay

Yên lặng nép ngồi

Tia vàng vút bay

Tung lên hoa lửa

Lên lên mãi

Một vầng sao ngời muôn vầng sao

Bụi ngọc ngập trời

Rơi rơi trên đầu trên cổ

Trên ngón tay

Triệu triệu sao

Rừng Việt Bắc

Trời sao đây là của chúng ta

Núi rừng đây là của chúng ta

Những xóm đồng thơm mát

Những ngả đường bát ngát

Những dòng sông đỏ nặng phù sa

Nước chúng ta

Nước những người chưa bao giờ khuất

Đêm đêm rì rầm trong tiếng đất

Những buổi ngày xưa vọng nói về

Ngàn sao phơi phới đang bay

Dạt dào mắt không thấy nữa

Dưới kia Hà Nội nhìn lên

Phố phường nín thở

Những lề đường mòn cũ

Lành lạnh mưa phùn

Hà Nội

Một mình buồn xé ruột

Ngày ngày thức dậy

Quay mặt đi đâu ngày hôm nay

Gió mùa đông trong lá chưa đi

Còn đến bao giờ bao giờ

Đêm nay trời sao trắng bạch

Cháy trùm đất nước

Đêm loè sáng

Đi lên đi lên

Ta lớn ta khoẻ

Súng ta rợp đồng

Ngàn sao chào múa

Trời nắng bỏng

Bao nhiêu tường chói loá

Những lùm cây cháy cả lên

Rừng Phan Lương dữ dội reo hò

Đỏ đỏ trôi đường phố

Hà Nội phố hè ngực đập thình thình

Tiếng hát reo cười cuốn trào nước mắt

Sao ơi núi rừng ơi nức nở.

[1] "As regarding rhythm: to compose in the sequence of the musical phrase, not in sequence of a metronome." (Về nhịp điệu: hãy sáng tác theo chuỗi nhạc tiết, chứ không phải theo chuỗi âm của một máy gõ nhịp.). Literary Essays of Ezra Pound, tr. 5.

[2] “This new verse resembles sculpture rather than music; it appeals to the eye rather than to the ear. It has to mould images, a kind of spiritual clay, into definite shapes.” (Câu thơ mới này giống như tác phẩm điêu khắc hơn là âm nhạc; nó hướng đến thị giác hơn là thính giác. Nó phải nhào nặn những hình ảnh, một loại đất sét tinh thần, thành những hình dạng nhất định.). In lại trong A Lecture on Modern Poetry, tr. 269-270.

 Kalynh Ngô/Người Việt

SAN JOSE, California (NV) – Với một người có tư duy sáng tạo, thì thật khó để nói chính xác một ý tưởng thường bắt nguồn từ đâu, bởi vì đôi khi nó bất ngờ như từ trên trời rơi xuống. Tuy nhiên, một khi ý tưởng đã hình thành, họ nhìn lại, hiểu ra nguồn gốc cũng như điểm khởi đầu của nó, thì họ quyết tâm bảo vệ bản chất nguyên thủy của ý tưởng đó bằng mọi giá. Cho dù đó là lời mời hấp dẫn trị giá $1 triệu của Hollywood để mang kịch bản phim lên màn ảnh rộng.

 Mai An Nguyễn Anh Tuấn

5.

Lúc Thế trở về Thủ đô sau hơn tháng lăn lộn trên Tây Bắc, tới cổng nhà thì chàng thanh niên hàng xóm sát bên vội nhảy ra vồn vã, hồn nhiên - như lần nào cũng vậy cả năm qua:

- Anh ơi, đã xin được việc cho em chưa?

 Tino Cao

I. Trần Đức Thảo, một trí thức Việt Nam giữa Paris và lịch sử thuộc địa

Alexandre Féron, Qui est Tran Duc Thao? Vie et œuvre d’un philosophe vietnamien – Contretemps, CONTRE TEMPS tháng 2/2014
Hoàng Lan Anh dịch

Phần 1: Cuộc đời học thuật dấn thân ở Pháp

Nhìn lại dự án trí tuệ đầy tham vọng và cuộc đời đầy biến động của triết gia Marxist người Việt Nam này: quá dấn thân dưới mắt các nhà triết học, quá triết học đối với các nhà hoạt động, và ông bị cuốn vào những mâu thuẫn của thế kỷ. (ND: Vì bài quá dài, chúng tôi tách làm hai phần để dễ đọc. Sau đây là phần 1 liên quan đến những hoạt động triết học ở Pháp).

 Mai Văn Hoan

Ở Huế, nói đến Nguyễn Văn Phương rất ít người biết nhưng Phương Xích Lô thì trong giới văn nghệ sĩ và những người hành nghề đạp xích lô hầu như ai cũng biết. Không chỉ ở Huế mà một số người làm thơ ở Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Quy Nhơn, Nha Trang, Đà Lạt... cũng biết tiếng anh. Phương từng là “đệ tử” của Bùi Giáng. Lối sống bụi bặm, hoang dã, tự nhiên, thực ảo, say tỉnh và phong cách cuồng ca của anh ít nhiều chịu ảnh hưởng thi sĩ họ Bùi. Huế vắng bóng anh có phần yên tĩnh hơn nhưng cũng có vẻ như đơn điệu hơn bởi đã mất đi một giọng thơ đầy bản năng, đầy chất thi sĩ.

 Nguyễn Đức Tùng

Anh đi dưới nỗi buồn của đám đông

Như đi dưới mặt nước

Anh đi qua giấc mơ một mình

Anh không muốn một điều gì khác

Khi đã nghe giọng nói của em

Một lần. Không điều gì có thể sánh được

Sẽ có khoảnh khắc một loài chim về hót trong mưa

 Mai An Nguyễn Anh Tuấn

Phần ba

HÀNH TRÌNH TÌM ÂM BẢN II

1.

Thế đang làm phim trên Tây Bắc được một tháng thì có điện của Ban Giám đốc VFC (Hãng phim Đài Truyền hình) gọi về giao nhiệm vụ: anh phải thực hiện gấp một phim truyện về Tỉnh Bình Phước, trên cơ sở kịch bản tự lo liệu lấy, nhằm kịp thời “ủng hộ” một nhân vật VIP của Đài ứng cử Đại biểu Quốc hội tại tỉnh này.

 Nguyễn Ngọc Giao

Trong chính sử của Đảng Cộng sản Việt Nam, người ta chỉ viết vắn tắt Nguyễn Thị Minh Khai (1910-1941) và Lê Hồng Phong (1902-1942) đã kết hôn năm 1934 ở Thượng Hải (một vài văn kiện lại viết 1935 ở Moskva). Ông Lê Hồng Phong (tên thật là Lê Huy Doãn, bí danh Litvinov, Hải An, rồi La Anh) được cử làm Tổng bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam năm 1935, về nước năm 1936, bị giam và chết trong tù). Nguyễn Thị Minh Khai (tên thật là Nguyễn Thị Vịnh, bí danh là Duy, Phân Lan, Năm Bắc, Bí thư Thành ủy Sài Gòn – Chợ Lớn) bị bắt năm 1940, kết án tử hình và xử bắn ngày 28.8.1941.

 Hoàng Minh Tường

Lẽ ra Việt Phủ Thành Chương không ở địa chỉ vùng đồi Sóc Sơn, cách trung tâm Hà Nội gần 40 cây số như bây giờ. Ý tưởng thành lập Việt phủ đầu tiên của họa sỹ Thánh Chương, bắt đầu từ khi báo Văn Nghệ xin được bãi đất lò gạch xã Nhân Chính, quận Thanh Xuân, Hà Nội (khu phố Ngụy Như Kon Tum ngày nay), làm khu cư xá cho các văn nhân.

 Truyện ngắn Văn

1.

Hà Nội, ba giờ sáng.

Phố cổ giờ này vắng bóng người. Ngoài tiếng nước nhỏ giọt từ máng xối, tưởng như còn nghe thấy tiếng chân mèo đi trên mái ngói. Khói bụi của ngày đã lắng xuống, nhường chỗ cho mùi ẩm của tường gạch thấm mưa toả ra. Sương xuống thấp, bám vào những tấm biển hiệu đã tắt đèn, bám vào tóc và mặt một người đang đi giữa lòng phố, bước chân chậm như kẻ lang thang không nhà.

 NHỊP ĐIỆU

BÓNG ĐÁ

World Cup 1982

Đá

đá

và đá...

một quả bóng lăn trên nền cỏ

một cú ra đặt vào đúng chỗ

hàng tỉ người say ngả say nghiêng

quả bóng bay chéo vào khung gỗ

tiếng vỗ tay gây vụ nổ dây chuyền

 Mai An Nguyễn Anh Tuấn

19.

Bên một đoạn suối cách khá xa làng bản có một nấm mộ nằm chơ vơ, bị trồi sụt bởi mưa lũ, vết chân trâu. Trên mộ có một bó hoa rừng còn tươi.

 Lê Học Lãnh Vân

Nghe tin các tờ báo giấy tại Thành phố Hồ Chí Minh bị đóng cửa, nhiều người bồi hồi, tiếc nuối… Nhưng cũng có người nói những tờ báo Hèn thì nên Chết đi! Và thậm chí có người còn gom chung rằng nhà báo Việt là những nhà báo bất xứng danh!

Trần Kiêm Đoàn

Sinh 1946, tôi rời Việt Nam năm 1982 – 36 tuổi – và sống tại Mỹ từ đó cho đến bây giờ ở tuổi 80. Năm nay – 2026 – Mỹ kỷ niệm 250 năm ngày lập quốc. Nhìn lại bản thân và gia đình mình, chúng tôi đã được sống trên đất nước này ngót một phần năm chặng đường của dòng lịch sử Hiệp Chúng Quốc Hoa Kỳ.