Nguyên Hưng

Sự đồng nhất hoá đang phát triển trong cảm nhận về cái đẹp và cách nghĩ ở Việt Nam ngày nay không phải bắt đầu từ trí tuệ nhân tạo. Đó là chuyện đã diễn ra âm thầm lâu lắm rồi, và không chừng nằm ngay trong “bản tính người Việt”.

 Nguyễn Hồng Lam

Nghệ sĩ Ưu tú Hồ Kiểng có một gia tài nghệ thuật rất đồ sộ. Cả đời, như tự tổng kết, ông có vai trong 203 bộ phim, lồng tiếng thú (chó, mèo, cọp, gà…) cho 16 vở múa rối, vẽ 4 bộ phim hoạt hình, có mặt trong 304 vở kịch Chuyện trong nhà ngoài phố, 50 vở chính kịch, 12 vở tuồng cải lương. Ông Mạc Can suốt sự nghiệp còn có 1 lần được đóng vai chính (Trưởng thôn trong phim Cải ơi!), còn Hồ Kiểng thì cả đời chỉ nhận vai phụ. Chưa hết, ông còn sáng tác được 664 bài thơ, đạt giải cấp phường cấp quận 19 lần, viết được 241 bài vọng cổ, tiểu phẩm, tấu hài...

 Bùi Chí Vinh

Bằng sáng tác của mình

Tôi đánh tan những điều nghi hoặc

Tôi trồng cỏ khắp nơi trên mặt đất

Chuẩn bị cho cổ tích loài bò

Tôi nắm tay Whitman, tôi quàng cổ Rousseau

Đem cỏ bao vây triều đình và nhà ngục

Đem cỏ tấn công bọn vua quan phàm tục

Làm rêu mọc đầy râu, làm hoang phế mọi lâu đài

Tôi sẽ dùng cỏ trong thơ đeo lủng lẳng ở vành tai

Thay các trang sức, các huân chương hèn mọn

Tôi sẽ tròng vào khuôn mặt háo danh một sợi dây thòng lọng

Được tết bằng cỏ mọc ở nơi mất vệ sinh nhất trên đời

Còn loài cỏ đẹp mà tôi hằng chúc tụng

Chính là vòng nguyệt quế dân tôi

 Thơ người cao tuổi

KHÚC TẤU HÀI CỦA MỘT LÃO DỞ HƠI

Tai lão thường nghe ve kêu và chim hót

Tiếng bào chao trong lũy tre làng

Gợi hoài niệm thời niên thiếu xa xăm.

Khi không mang trợ thính,

Người 81 tuổi tưởng chừng như con mình nạt nộ

Cô tính tiền quá chừng thô lỗ

(Sao có quá nhiều người bắt nạt trên đời!)

                                                                                                                         Trường ca du ký

Đỗ Quyên

Chương 5

 Hình đất nước như trái tim Nam tiến

Hình đất nước như trái tim ta đó!

Hình đất nước như trái tim Nam tiến^[1]!

Trái tim Việt Nam bao nhiêu tượng hình

Đất nước có bấy nhiêu cách xuống phương Nam

 Vũ My Lan

Chiều cuối tuần, tôi soạn lại kỷ vật của cha. Dưới lớp giấy đã ố vàng, tay tôi chạm vào một tập bản thảo dày, gáy sờn, mấy góc quăn lên vì thời gian. Khúc quân hành lặng lẽ – hàng chữ viết tay quen thuộc của cha đề tên tác phẩm hiện trên trang bìa.

 Lý Đợi

… “Ma túy có thể từ bỏ. Ung thư là kết thúc. Hiện tại đã ung từ não tư tưởng. Ung trong máu lưu thông. Bạch cầu nhiều hơn Hồng cầu. Chính Máu giết Máu. Cái phải thực sự Đỏ bây giờ nó trắng nõn. Lợn cợn màu Bạch vệ. Cả hệ thống, tim gan phèo phổi ruột non ruột già nát nẩm. Cái này làm thối, chơi bẩn cái kia. Hết thuốc chữa cái tiền đồ này rồi”.

 (trích truyện “Một phần khí hậu” -  Cung Tích Biền)

 Nguyễn Minh Hùng

1.

Đề từ “tôi nhìn bầu trời xanh và công việc rộn rịp trên đồng ruộng, tôi đoán biết tai ương của anh trong các thành phố” – câu thơ này của Arthur Rimbaud[1] – chính là nguyên nhân cho nhan đề Bài thơ Không của hoàng hôn của Đoàn Huy Giao. Dòng thơ đó Rimbaud tạo nên một thế đối lập rất rõ: bầu trời xanh - tai ương; đồng ruộng - thành phố; tôi nhìn (trực diện) - sự linh cảm (suy đoán). Tai ương không đang nổi dông bão trên đồng ruộng mà đang ở cuộc sống phố phường. Đề từ có điểm nhìn rất xa, còn nhan đề kéo người đọc về đúng thời điểm xảy ra biến cố; đề từ mở ra không gian, nhan đề xác lập thời gian. Đề từ đã dự báo về một thế giới đang rạn nứt nhằm “ủng hộ” cho phủ định quy thuộc: Bài thơ Không của hoàng hôn. Chưa vào dòng đầu, nó đã hé lộ mối liên hệ nghịch hướng của vũ trụ và nhân sinh; hoàng hôn trở thành một trạng thái tinh thần làm nên cảm hứng thoát khỏi bóng tà huy êm đềm tồn tại cả ngàn năm trong thi ca trung đại, tạo nên trường dự cảm bao trùm toàn bộ tác phẩm. Mượn thơ Rimbaud làm đề từ là đồng thanh tương ứng: tai ương của anh chứ không phải tai ương trong các thành phố! Từ đó, chủ thể anh và nhân vật trữ tình em sẽ tạo nên mối liên hệ khá đặc biệt với cấu tứ của bài thơ dài 347 dòng này.

 Lê Nguyên Phương

Qua những câu chuyện kể về đời mình của 106 bạn gởi về để được phân tích theo phương pháp Tự sự Căn tính [Narrative Identity], một chủ đề vốn ám ảnh tôi từ thuở thiếu niên lại hiển hiện qua từng câu chuyện của các bạn. Sáng nay thức dậy bỗng nhiên xót xa nhớ lại những câu thơ đã ám ảnh một thời.

 Nguyễn Hữu Liêm

“Chân lý là một tiệc rượu say mèm mà ở đó chả có ma nào tỉnh thức!” (Hegel)

***

 Nguyễn Đức Tùng

Khi tôi đọc truyện Bạch Hóa của Cung Tích Biền lần đầu tiên, miền Nam vừa sụp đổ. Đó là mùa hè năm 1975. Tôi mua được cuốn Những truyện ngắn hay nhất của quê hương chúng ta, do Nguyễn Đông Ngạc biên tập, xuất bản năm 1974, trong chợ Cồn, một chợ trời nổi tiếng ở Đà Nẵng thời ấy. Trong tập có Cung Tích Biền bên cạnh bốn mươi bốn nhà văn khác của miền Nam, bắt đầu với Bình Nguyên Lộc và kết thúc với Vũ Khắc Khoan. Truyện do các tác giả tự chọn.

 Trần Doãn Nho

Bìa trước và bìa sau tập Đành lòng sống trong phòng Đợi của lịch sử. (Hình: T. D. N.)

 Lê Nguyễn

Tả quân Lê Văn Duyệt (1764-1832)

Từ những thập niên qua, để giải thích về bản án gồm bảy án trảm (chém đầu) và hai án giảo (treo cổ) mà vua Minh Mạng đã tuyên cho cố Tả quân Lê Văn Duyệt vào năm 1835, nhiều cây bút đã viện dẫn điều mà họ gọi là sự bất đồng ngấm ngầm và trầm trọng giữa nhà vua và vị Tả quân khi còn sống. Và để sự giải thích này dễ được đồng tình, chấp nhận, người ta đã vô tình hay hữu ý làm sai lệch nhiều sự thật lịch sử để gò ép chúng theo hướng định sẵn, khiến cho người đọc dễ ngộ nhận về nhiều sự kiện đã được chính sử ghi rõ trên giấy trắng mực đen.

 Lê Học Lãnh Vân

Bài viết này thao thức hoài trước sự việc vừa mới xảy ra. Trong dịp lễ khai trường, thấy bé trai hai tuổi đang băng qua đường khi chiếc xe tải lao tới, cô giáo trẻ đã lao ra trước đầu xe ôm em bé. Em bé được cứu còn cô bị xe tải cán qua hai chân! Đưa tới bệnh viện, cô bị cắt cụt một chân, chân còn giữ được cũng bị thương rất nặng! Một người mẹ ba mươi hai tuổi với hai con nhỏ!

 Thái Hạo

1.

Trong hình là kết quả từ chương trình đánh giá học sinh quốc tế (PISA) chu kỳ 2025 do Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) công bố vào tháng 9/2026.

Theo đó, Việt Nam chỉ có 41% học sinh đạt chuẩn cơ bản (đồng nghĩa với 59% chưa đạt), thấp hơn rất nhiều so với mức trung bình (69%) của OECD. Điểm số trung bình môn này của Việt Nam là 392 điểm.

Kết quả Đọc hiểu này là giảm mạnh (từ 462 xuống 392) so với kỳ PISA 2022. Bên cạnh đó, tỷ lệ học sinh đạt mức xuất sắc (Mức 5, 6) ở môn Đọc hiểu của Việt Nam là 0%.

 Tino Cao

Chưa đầy ba tuần trước tôi còn gặp Cung Tích Biền. Bây giờ ông đã đi. Quãng nối thời gian giữa một người còn hiện diện trong một buổi chiều cuối mùa hạ ở quận Cam và một người giờ đây chỉ còn có thể gặp lại trong kí ức, chao ôi, sao lại ngắn đến vậy. Tin ông mất khiến tôi bàng hoàng, trí nhớ trở lại với những trang văn của ông tôi từng đọc, mà tôi phải thành thật nói rằng vốn đọc Cung Tích Biền của mình còn rất mỏng. Ngoài Bạch Hóa và Thừa Dư, tôi chưa có dịp đọc thêm ông để đi sâu vào một văn nghiệp kéo hơn sáu mươi năm, bắt đầu từ văn học miền Nam trước 1975 và tiếp tục qua những biến động lớn của đời sống Việt Nam sau chiến tranh. Bởi vậy, với tôi lúc này, việc nhìn lại toàn bộ Cung Tích Biền qua toàn bộ tác phẩm của ông vẫn là điều bất khả.

V. N.

Nhà văn Cung Tích Biền  (1936-2026)

Có những người ta biết từ lâu mà vẫn tưởng như còn có thể gặp lại vào một sáng Chúa nhật nào đó. Vẫn là quán cà phê quen thuộc, vẫn những khuôn mặt quen thuộc, vẫn những câu chuyện văn chương không đầu không cuối. Người ấy có thể hôm nay vắng mặt vì bận việc, vì đau chân, vì đi chơi xa, hay chỉ vì ngại ra đường. Ta không nghĩ rằng đó là lần cuối cùng.

 Lã Nguyên

Thi pháp Truyện Kiều của Trần Đình Sử được Nhà xuất bản Giáo dục in lần đầu vào năm 2002. Sau đó, vào các năm 2005, 2007, 2012, 2018, chuyên luận liên tục được tái bản, lúc đầu ở Nhà xuất bản Giáo dục, về sau ở Nhà xuất bản Sư phạm. Vảo năm 2024, công trình vượt ra ngoài biên giới quốc gia, đến với độc giả quốc tế nhờ được dịch ra tiếng Pháp. Bản dịch tiếng Pháp (La Poétique du Kiều) do Trần Lê Bảo Chân thực hiện, Nhà xuất bản Kimé phát hành ở Paris trong khuôn khổ Dự án hợp tác Việt - Pháp giữa Trường Đại học Sư phạm Hà Nội và Trường Sư phạm Cao cấp Paris mà Nhà xuất bản Đại học Sư phạm là đơn vị điều phối về phía Việt Nam. Nhân đây, tôi muốn nói thêm đôi điều về chuyên luận hi hữu này.

 Tobi Trần - Giám tuyển Độc lập

Khi nói về mỹ thuật Việt Nam, chúng ta thường có xu hướng nhìn thị trường qua những gì dễ nhìn thấy nhất như phòng tranh, nhà đấu giá, các phiên bán tranh, những mức giá kỷ lục, tên tuổi nghệ sĩ được truyền thông nhắc tới và gần đây là sự xuất hiện ngày càng nhiều của những không gian nghệ thuật tư nhân. Nhưng nếu chỉ nhìn vào những cấu trúc công khai này thì chúng ta mới nhìn thấy phần nổi của một hệ thống lớn hơn rất nhiều. Phía sau lịch sử lưu chuyển của tác phẩm nghệ thuật Việt Nam còn tồn tại một mạng lưới ít được nhìn thấy hơn đó là những nhà sưu tập tư nhân, những bộ sưu tập gia đình, những kho lưu trữ cá nhân và những căn phòng mà trong đó một phần lịch sử mỹ thuật đã được giữ lại trong nhiều chục năm trước khi được xuất hiện trở lại trong một cuộc triển lãm, một cuốn sách, một phiên đấu giá hoặc một bảo tàng. Nói cách khác, muốn hiểu thị trường nghệ thuật Việt Nam, trước hết phải hiểu ai đang giữ những tác phẩm của nó. Và muốn hiểu lịch sử mỹ thuật Việt Nam, đôi khi còn phải đặt một câu hỏi còn khó hơn: ai đã có quyền quyết định tác phẩm nào được giữ lại, tác phẩm nào được nhìn thấy, tác phẩm nào được đưa ra thị trường và tác phẩm nào biến mất khỏi ký ức công chúng?

 THƠ VÃNG LAI

(Những vần thơ chợt đến trong khoảnh khắc)

CHỮ CÁI CÔ ĐƠN

Đi tìm nguồn gốc thơ

Tôi lang thang

Đi dọc theo những vần thơ

Tôi chỉ thấy thơ... và thơ

Đi xa hơn nữa

Tôi nhìn thấy thơ

Ngồi thiền trên đỉnh núi trầm tư

Tôi phát hiện ra

Thiếu vắng thơ

Những chữ cái

Rất cô đơn.

                  Hà Nội, 2026

 Bạt Xứ dịch

Matsunaga Teitoku (1571–1653) được R. H. Blyth coi là nhân vật quan trọng nhất trong số những người tiền bối của Matsuo Bashō. Ông sáng tác rất nhiều thơ haiku và kyōka (thơ trào phúng). Teitoku thường khai thác những đề tài nhẹ nhàng, chú trọng đến khía cạnh vật chất hơn là tinh thần, nhưng không vì thế mà tỏ ra bất kính hay đi ngược lại các chuẩn mực đạo đức Nho giáo và Phật giáo đương thời.

                                                                                                                                   - B. X

 

                                                                                                                                   Trường ca du ký

Đỗ Quyên

Chương 2

Tràng hạt^[1]

Chúa ân - Phật độ - Trời thương

Hình Chữ S ta đồng đường đạo tâm^[2]

2.1

Buông súng cầm tràng hạt^[3]

- Đệ nhất thế chiến kéo dài 1 năm 7 tháng 5 ngày^[4]

- Mô Phật

Lạy Chúa tôi

Astaghfirullah^[5]

Om Shanti^[6]

Gam Zu L'Tovah^[7]

- Và Đệ nhị thế chiến diễn ra trong 3 năm 8 tháng 25 ngày

- Lạy Chúa tôi

Mô Phật

Gam Zu L'Tovah

Om Shanti

Astaghfirullah

- Còn nữa

     chiến tranh Triều Tiên, Việt Nam, Iraq, Afghanistan

- Astaghfirullah

Lạy Chúa

Om Shanti

Gam Zu L'Tovah

Mô Phật

- Mà cái Chiến tranh Việt Nam lằng nhằng lai rai gần 20 năm lận

- Om Shanti

Astaghfirullah

Gam Zu L'Tovah

Mô Phật

Lạy Chúa

- Ừa rằng thì mà là^[8] để so sánh những gì vừa xảy ra ở

Iran đang tạm kéo dài chỉ có 32 ngày thui mờ

- Gam Zu Tovah

Sự này cũng là vì điều tốt

Gam Zu L'Tovah

Sự này cũng là vì điều tốt

Gam Zu L'Tovah

- Nào mần ơn tại đây và lúc này

tay buông súng và tay cầm tràng hạt

Om Shanti, Shanti, Shanti^[9]

Thiện tai

             lành thay

                            xạ thu

trường ca ca

bỗng rối mù -

 chướng ca?!

2.2

Lần tràng hạt niệm Nam Vô Phật 

Vòng 108 hạt^[10]

Buồn trông phong cảnh quê người

đầu cành quyên nhặt^[11]

cuối trời nhạn thưa

não người cữ gió tuần mưa

một ngày

   nặng gánh hương xưa

       một ngày…

Soạn đồ

   đặt vé

   liền tay

mối sầu xẻ nửa

   chia hai bước đàng^[12]

Vòng 33 hạt

Chừng giang sơn còn đợi ta đây

hay tạo hoá khéo ra tay xếp đặt

lần tràng hạt^[13] niệm Nam Vô Phật^[14]

cửa từ bi công đức biết là bao

càng trông đất nước càng yêu^[15]

Vòng 100 hạt

Đâu chỉ bằng đôi chân

ta đi dọc Hình Chữ S Tổ quốc

cả hai bàn tay không ngưng

chuỗi tràng

mỗi hạt đậm nâu

      mỗi nhánh sông vùng đất

mỗi phận người

   một câu thơ ngỏ

núi ngả bóng cha

biển nghiêng hình mẹ

đất nước hóa mùa giữa những nhân duyên

mỗi bước chân mỗi lần tay

          một câu trường ca mở

mỗi bờ đá

     một chứng nhân

mỗi ngọn sóng

 một hơi thở

        giống nòi^[16]

Vòng 29 hạt

… Con chỉ đi khi mẹ cha nằm xuống

nấm mồ cao con quỳ cúi lạy chào

thương giọt máu mẹ cha để lại

mãi dạt trôi theo mọi xứ người… 

… Trở về hồng mã bên hiên

mẹ ơi trên ngựa chiếc yên vẫn người^[17]... 

Vòng 27 hạt

Những tưởng trăm năm đến chết già

nay mừng chấm dứt chuyện quê xa                         

trường ca buộc chặt vào non nước

thi phú ôm chầm lấy dân ta

cậu sắp lên râu Kiều^[18] sang chảnh

thất chí hoài hương tớ phận hèn

bấy lâu bịt kín hồ sơ lại

giở hộ chiếu nào thử thử xem^[19]

Vòng 57 hạt

Giọt mù sương cố quốc

bước chân về dặm xa

xa vời xứ người ta                                 

ta đi từ ngõ hẹp

ta đi từ kỳ vọng

một con đường đi vòng

đến bên chân cột mốc

ta ngồi bên bờ thác

kính tặng bản trường ca^[20]

Vòng 31 hạt

Suốt đời nhớ nước suốt đêm

suốt ngày hồi cố di dân suốt đời

suốt đêm nhớ nước đã đời

suốt ngày hồi cố đã đời di dân^[21]

Vòng 75 hạt

Nếu tất cả trở về đông đủ

Cộng đồng ta sẽ thành mấy Cộng đồng                

câu thơ ấy đầu ly hương Cao - Du^[22] viết                                                           

trước những hàng bia mộ dọc biển Đông

một Cộng đồng năm mươi năm viễn xứ

máu người đi ngàn dặm chảy dài

lệ người đi nhòa màu xanh trời lộng

nơi cột mốc biên cương nơi heo hút rừng già

một Cộng đồng chia năm xẻ bảy

tuyết Âu châu

                     gió Bắc Mỹ

      đại lục Úc châu

nỗi ly biệt hoá chí nguyền hội nhập

hàng ngàn đợt tái định cư để còn nguyên phiên hiệu Cộng đồng

ai nhớ chăng ai có cuộc đời lận đận

có tên tuổi vô danh phiêu bạt chân trời

nghĩa đồng hương buồn vui ấm lạnh

bắt tin nhau người biết chăng người

ngày hồi hương lẽ nào quên bạn hỡi

xa cách làm sao có thể về

bởi còn những Cộng đồng nằm lưu trong đất lạ

và Cộng đồng rải rác khắp trời xa…^[23]

Vòng 54 hạt

Sông núi đã cho ta dáng vóc

bàn tay ta trùng với cánh chim trời

thôi giã từ xứ tạm dung xin gửi lại^[24]

khói hương từng biến thành dây thép

chiếc giày muốn ăn mất bàn chân^[25]

Vòng 14 hạt

Đã nguyền hai chữ đồng tâm

một đi thề chẳng đôi lòng hoàn hương                                    

còn non còn nước còn đường

còn về còn nhớ đến người phân vân

dùng dằng chưa nỡ đặt chân

vầng đông trông đã đứng gần tâm tư

ngại ngùng một bước thực hư

một lời trân trọng giã từ châu sa^[26]

Vòng 26 hạt

Vợ ơi, 

có thể ngày mai anh không còn tị nạn nữa

hải ngoại có buồn tênh cũng mặc kệ đồng hương

ô kê chiều nay anh sẽ ra nghĩa trang viếng mộ

xin phép tiền nhân nghỉ tị nạn ngay và luôn   

và chắc chắn khi không còn tị nạn

anh sẽ ưu tư về quê Việt như điên                

hải ngoại bị phân mảnh bởi nội thù ngoại xâm kệ vợ    

ai muốn làm gì thì làm anh chỉ nắn nót yêu em

lời cuối cho người - hải ngoại ạ

ta đã yêu khắc khoải hết gần đời

ta đã sống tận cùng ly hương bối^[27] nhưng chưa bao giờ nuôi hồi vọng

nay thì chẳng còn gì tha thiết nữa vợ ơi

lời cuối cho người - anh em ạ

với những ai khát thế giới tự do

những nghĩa sĩ mơ phục hồi cố quốc

hồn non cao xác lỡ mất chuyến đò

lời cuối cho các ngài phái cố thủ

cứ thủ mãnh liệt nghe chưa giờ ta chẳng còn cần

sông núi biển trời ngụ cư và cả nấm mộ chờ của ta cho các ngài thủ tất^[28]

vì hải ngoại này của Cục Di dân^[29] đâu phải của di dân

lời cuối cho em - em yêu ạ

em nhớ nắm tay đả đảo buổi chia lìa

thôi tị nạn anh là thằng hồi thủ

xin khắc chữ Hồi khi anh chết lên bia

lời cuối cho con - con trai ạ

nhưng mà thôi nói cũng chỉ thêm buồn

lời cuối cho con - con gái ạ

chớ để chồng hồi quốc - mất chồng luôn!^[30]

Vòng 21 hạt

Người nằm đếm tháng tính ngày                                                                                  tay lần tràng hạt cầu may trùng phùng

kẻ ngồi bên mớ thơ tàn

mơ trong gió thoảng thi đàn cố hương^[31]                                       

ý trong một chuỗi sổ châu

một trăm tám quả lý mầu sắc không^[32]

vì ai ngăn đón gió đông

thiệt lòng khi ở đau lòng khi đi

trùng phùng dầu hoạ có khi

lần này thôi có mất gì xác thân

đã sinh ra số thi nhân

thì mang lấy kiếp phong trần đã sao^[33]

Vòng 70 hạt

Tha hương hoang loạn đời anh

chui trong bụng chữ nghe loành quành câu

kéo đi ba vạn ý đầu

thơ ngồi bệt xuống tâm

rầu

hóa văn

cấu tứ thì cứ

lăn tăn

ngôn từ giả tướng

mài lân lý tình  

em xô anh ngã thình lình 

trường ca chổng gọng

giữa quê hương chiều

thơ trắng về

cố nhân

liêu 

đào hoa thất thập hết điều sắc hương 

thôi em cứ việc vô thường

chường ca anh cố quận 

sương sương                        

....[hề]....^[34]

Vòng 74 hạt

Xong

order^[35] một chiếc phi cơ hãng Vieting

mô phỏng cái thuyền con

(năm mươi năm trước hai cha con gã chống chèo

dứt tay má   

       ra đi)

gã về nhà thắp hương cha

con trai gã

      phi công tương lai

    đưa má nó lên trường cùng dự lễ tốt nghiệp

cả ba sẽ cùng nhau bay

về cố xứ

   nơi thậm thâm vô nhất vật^[36]

một ngày mai

(Và con trai gã chính là người lái

tất nhiên mà…)

Vòng 25 hạt

Mùa xuân là mùa của hoàn hương                                                                               Đất ở trong tâm Nước ở tình                                                                                        Hạnh ở đồng bào và Phúc ở                                                                                        đồng duyên Hạnh Phúc ở đồng tâm                                                                                mộng nằm trên cao đợi đồng hành                                                                          tôi đợi đồng hương đến tự tình                                                                                   ngay cửa phi trường tôi nhận thấy                                                                                bắt đầu là ánh mắt đưa nhanh^[37]       

Vòng 77 hạt

Lòng như bát ngát mây xanh

thân như sương tụ trên cành nước Nam

hoàn hương chớp lóe mưa tàn

càng về càng thấy dặm ngàn nỗi thương^[38]

nước non non nước vô thường

nghĩ đâu thân thế ra chường ca gia^[39]   

Vòng 55 hạt

Để quê xa mãi gần trong

“từng giọt mồ hôi từng giọt máu giọt lệ đời mình rỏ xuống bài thơ”

để “ngày về có mầm gan bàn chân” từ ngày ra đi lớn dần lên theo những bước đi xa   để “ngọn lửa sáng soi cũng nảy mầm nơi con mắt”

cùng mầm ngày về nơi gan bàn chân ngày một lớn                                            

để có ngọn lửa này ĐQ phải

tháo dần nước bốc dần đất trong con mắt “đẫm nước đầy đất” phút giây ngoái lại nhìn quê nhà từ con đò dọc sương mờ lúc chia xa

lửa đó có khi nhặt từ bên ngoài

có khi dư chiết đổi trao tặng biếu

cực chẳng đã xin xỏ tranh cướp giành giật biển thủ chôm thó  

không thì “ngoài sân để mặc đốt giời coi khói bốc chơi”

tuyệt nhiên “không bán mua sang nhượng thế chấp”

là “lửa không tự sinh chuyện không tái sinh chuyện tự làm tự chịu”

được gìn giữ bảo vệ suốt chặng đường 40 năm đôi chân miệt mài trên hai nửa bán cầu tuyệt nhiên không thiêu đốt không thiêu hủy

chỉ “sáng soi nơi con mắt” giúp ĐQ “làm bao nhiêu chuyện vá đời thơ”

trên chặng đường xa xứ

để rồi

ngày về quý hơn thân mạng

nơi quê nhà cố quận

đem lửa sáng “soi vật nào sáng vật nấy”^[40]

Vòng 60 hạt

Ta về rũ áo mù sa                                                                                                                   trút quần phong nhụy^[41] thôi làm di dân

lần trong gió bụi trầm luân

mới hay đất nước thuộc phần tâm ta^[42]

ta về rũ áo mù sa

quê nhà nơi ấy mới là chân quê^[43]                                                          

Vòng 96 hạt

Công cút Nguyễn Du đẻ ra Kiều

may nhờ có Giáng đỡ vai xiêu

đâu dâm^[44] đâu tặc đâu dằng dặc

15 năm đoạn trường trôi lạc

lỡ từ sa bước chân trời

ly hương bội tỉnh^[45] bao người bỏ bê

chỉn e lỡ một lời thề

phong tình cổ lục dặm về cố nhân^[46]

mộng gia viên du tử tha hương^[47]

Vòng 86 hạt

Người từ hữu hạn tái sinh

đi qua xứ lạ theo tình nhân gian

rồi từ giấc mộng vừa tan

gia hương một độ bàng hoàng ra đi

ngày về râu bạc hài nhi

nắng chiều rủ xuống thầm thì trên môi

giã từ giấc mộng thân đôi

vô biên ngày ấy một Tôi gọi về^[48]

Vòng 41 hạt

Ra về như một bình minh lạ

trên kỷ nguyên đang kịp hiện hình

thi sĩ nước Nam cần sống dựng                        

bao nhiêu năm lịch sử hồi sinh

hỡi ôi gió nổi lên cùng khắp

giục gã du hành rảo bước thôi

ăn gạo quê uống nguồn suối tổ                                     

tâm hồn mãi mãi mới tinh khôi^[49]  

Vòng 99 hạt^[50]

Tay lần tràng hạt

thất ý hoàn hương                 

não phiền chuyện thiên địa               

nghiệp chướng lộng bốn phương

Tay lần tràng hạt

nhìn lại cội nguồn

ba nghìn thế giới

địa cầu trùng muôn

Tay lần tràng hạt

vô lượng quê nhà

tinh anh bá tánh

dân tộc tịnh thanh^[51]

Lần tràng hạt để viên dung^[52] quốc ngữ

tâm hóa ra muôn vạn ý thơ

một lòng phụng hiến tôn thờ                                                            

nỗi hoài hương là nguyên sơ tự tánh^[53]

Vòng 49 hạt                                                                             

Buổi về đắm lụy điêu linh 

còn nguyên xứ sở mang hình chiêm bao 

máu căng nóng nở điệu chào

trên đầu phố cũ vẽ màu quê nay^[54]

hồi hương một cuộc ai bày

bốn chân giường thẳng ân này cậy ai^[55]                              

Vòng 72 hạt                                                              

Thưa mẹ con về với mẹ đây

ly hương đã tắt cuối con đường

ôi Đất Mẹ lại lớn một vòng tay

mây bay suốt bốn nghìn năm và mẹ

nước mắt đầy trên những vết nhăn  
ly hương qua rồi và mãi mãi con tin

con không đi mất và con ​còn đây nữa

con còn suốt đời tuổi ba mươi

như buổi chiều lạy mộ mẹ con đi                                                    

… tròn ba mươi tuổi mồ côi mẹ

đi mãi xa hay mẹ tạm vắng nhà

nửa đời thiếu mẹ và nhớ mãi

những ngày có mẹ nửa đời qua…

theo đường ​mây con về ngắm mẹ từ xa

đũa vẫn so thừa cả những ngày cúng giỗ

cánh cửa cũ chần chừ chiều mây lạ

mẹ ơi mẹ

hồn mẹ đừng ngồi khuya quá

hồn mẹ đừng ngồi vấn tóc mãi trong đêm

… là con đang trở về nhà

cửa còn hờ khép tách trà mới vơi

đi đâu hết cả nhà ơi

hay tìm con vẫn ngược xuôi chưa về...

ly hương qua rồi và mãi mẹ ơi

tâm thân con trở về với bản trường ca con viết dở

ôi ​chỉ một câu gọi nhà gọi mẹ

là đoạn trường dài nhất ở trên đời^[56]

Vòng 88 hạt

Bấy lâu bạt xứ bỏ làng

là nhiều tai họa phải đàng qua sông

nay đà hòa hợp một dòng

lọ là kiều hối mới mong sắt cầm

trao lời đổi sự chuyển tâm

trí dâng lực hiến cao thâm ngàn trùng                   

khó gì gạn đục khơi trong

là nhờ quân tử khác lòng người ta                        

mấy lời tâm huyết một nhà

tương tri dường ấy mới là tương tri

sẻ chia đùm bọc thiếu gì                                        

trăm năm danh tiếng cũng vì mai sau

thoắt thôi tay lại liền nhau

càng cao vì nghĩa càng sâu vì tình                         

thêm đoàn tụ nối du trình              

cùng nhau lại chúc nước mình giao hoan^[57]

2.3 

Chuỗi tràng hạt nương theo Hình Chữ S                          

Ngoại đạo

     bên lương

bên giáo

   vô thần (mê tập thiền)

Tín đồ

Phật tử

con Chúa

4.0 đều rành rẽ

tràng hạt

chuỗi Mân Côi

được cập nhật rồi

                  nhất vô nhị

cả thảy 34 hạt thôi

Hình Chữ S trải dải đủ đầy

dưới trời Nam và trên đất Việt

(tính cả nhị sa quần đảo cặp đôi)

Thời 3.0

   2.0

        và trước nữa

khái quát

    đại để

              nhìn chung

lúc này

khi nọ

tùy duyên

64, 65, 72… hạt

                        nhiễu phiền

Thôi bỏ đi Tám quên tịt cho qua

thời -1.0 (nghĩa là âm 1.0 í mà)

tính từ mạnh gọi đó cái thời thổ tả

Chỵlh - Lguiễl phâl chalh^[58] ối a

cẳng đậu đun hạt đậu

hạt đậu khóc hu hu

cùng sinh ra một gốc

n/lỡ hại nhau thế ru^[59]

(nói cho vuông ấy là thời hơi bị thổ tả

mặt trái tấm huân chương hiển hiện trọn vẹn dáng vẻ Tổ quốc Hình Chữ S hôm nay

hu hu hu

   ha ha ha

       ô là la)

Hơi bị gần

     vì thế cho nên

khá là khó được quên

rằng thì mà là^[60] cái đận

    hay mươy lăm lộy chyếl từlg lgài^[61]

đã vô duyên lại lạt hồng ân

Phật lơ đễnh

Chúa lãng quên

lịch sử trôi lềnh bềnh

28 hạt chuỗi tràng nửa ngoài Bắc

nửa trong Nam 44^[62] hạt chuỗi tràng

chuỗi Mân Côi cũng vầy vậy sêm sêm

biết làm sao tránh định mệnh giang san

dưng mà nhìu đạo hữu con dân

kính Chúa yêu Phật thương Tổ quốc

sáng tạo bản thân niệm châu riêng

trên một tràng cư mang luôn hai nửa

nửa 44 hạt da vàng

nửa máu đỏ 28 hạt tràng

       Việt Nam

Ôi Việt Nam

Lành thay

    thiện tai

                 xạ thu…

2.4      

     Nam vô Phật như kỳ vô phong^[63]  

La lên một tiếng

sư thầy trụ trì không ngưng tay tràng niệm

- Con ta bữa ni mần răng lấm láp mẩy mình

coi kìa tai đầu máu rỉ tùm lum

Nam Vô Phật để ta kêu sư cô liền chăm sóc…

Cúi mặt chú điệu chắp tay thưa

- Bạch Thầy

là đám trai trẻ trâu quẹo quấy

giả đò cậy con giảng chữ trong câu

“Nam vô Phật như kỳ vô phong”

dạ thưa

khinh mạng Tam Bảo bạch Thầy xá lỗi

Nam Vô A Di Đà Phật đệ tử đã phải dẫn đọc nguyên văn

dạ Thầy thấy đó

lãng ý Phật quên lời Thầy con tức khí

sân hận trào ra giảng cho chúng bằng món cước quyền^[64] sư anh mới luyện công phu

Hu hu hu hu

         (dạ đủ bốn tiếng nấc khóc lỗi chưa Thầy)

nhất sự phạm Tứ Không^[65]

       tứ zaru không ru nào giữ được êm ru

- Ha ha ha ha

(bốn tiếng cười đủ vượt lỗi đó con)

chuyện nhỏ như con thỏ xá chi

mai gặp chúng bạn hiền chăn trâu cắt cỏ

chắp tay con nhủ nhỏ

“Buông ly thành Phật”^[66] cái vù!

- Tiểu rằng muôn sự tiên tri

lời sư đã dạy tất thì chẳng sai^[67]

bạn hiền kết lại từ mai

chừ xin tạ tội canh chầy niệm châu…

^[1] Xt: Tràng hạt/ Chuỗi hạt/ Chuỗi tràng/ Hạt tràng:

* Được gọi theo 4 cách trên tùy thói quen, vùng miền người Việt; "Tràng" (dài, kéo dài thành chuỗi) và "hạt" (vật thể tròn nhỏ được xâu lại). Đây là pháp khí, vật phẩm tâm linh quan trọng trong Phật giáo (thường gọi là niệm châu/ Phật châu) và Công giáo (chuỗi hạt Mân Côi). Công cụ này được dùng bởi các thành viên những truyền thống tôn giáo khác nhau (Ấn Độ giáo, Phật giáo, Kitô giáo, Hồi giáo, đạo giáo và đức tin của Baha'i) với mục đích đánh dấu những lần lặp lại các bài cầu nguyện, tụng kinh, việc sùng kính. Số lượng hạt khác nhau tùy theo tôn giáo hoặc cách sử dụng.

* Trong Phật giáo, niệm châu là pháp khí quan trọng; gồm một vòng xâu các hạt (thường là 108 hạt, 54, 42, 27, 21, 18, 14...) để đếm số lần niệm Phật, trì chú. Về tâm linh: Nó giúp người tu hành ghi nhớ số câu niệm, giữ tâm an tịnh, giảm vọng tưởng, nuôi dưỡng tỉnh thức, hướng đến thiền định. Ý nghĩa số hạt: Chuỗi 108 hạt tượng trưng cho sự đoạn trừ 108 nỗi phiền não trong 3 đời (quá khứ, hiện tại, tương lai) để chứng đắc 108 pháp Tam Muội. Các loại chuỗi khác như 14 hạt (14 pháp Vô úy), 21 hạt (21 Vị địa), 42 hạt (42 cấp vị tu hành của Bồ Tát)... Vật liệu: Thường được làm từ hạt cây bồ đề, gỗ đàn hương, đá, mã não, san hô, hổ phách, thủy tinh, ngà voi… Cách dùng: Có thể đeo trên cổ, quấn quanh cổ tay, cầm tay để lần hạt khi niệm Phật, trì chú như một vật bất ly thân của nhiều tín đồ khi hành đạo.

* Hạt là một trong những đồ trang sức của con người sớm nhất, và hạt đà điểu ở châu Phi có niên đại đến năm 10.000 TCN. Từ hạt từ tiếng Anh xuất phát từ danh từ "Old English noun bede" có nghĩa là một lời cầu nguyện. Hình ảnh lâu đời nhất của chuỗi hạt trong bối cảnh tôn giáo, giống như một chuỗi hạt cầu nguyện, có niên đại từ thế kỷ 17 TCN. Lịch sử dùng sớm nhất tràng hạt có lẽ từ những lời cầu nguyện Ấn Độ giáo (Hindu); Phật giáo có thể vay mượn khái niệm chuỗi hạt cầu nguyện từ đó. Hạt cầu nguyện Hồi giáo, được gọi là Misbaha hoặc Tasbih, thường có 99 hoặc 33 hạt. Người Công giáo La mã dùng chuỗi hạt Mân Côi (rosarium/vườn hoa hồng) với 59 hạt; các Kitô hữu Chính thống dùng một sợi dây cầu nối được gọi là komboskini/chotki, với 100, 50 hoặc 33 hải lý; còn người Công giáo Anh dùng chuỗi Mân Cải Đa mi côn với 33 hạt.

^[2] Xt: Ấy là đôi hàng bổn trường ca gia viết “nhung nhăng vậy thôi” (chữ của Kim Lân). Còn đây, sơ kết của đạo hữu AI:

* Về mặt tín ngưỡng: VN vốn có hệ thống tín ngưỡng đa dạng, mà phổ biến nhất là 3 loại hình bản địa và truyền thống: tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, tín ngưỡng thờ Mẫu/Đạo Mẫu và tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng. Đó là các tinh túy văn hóa gắn liền đời sống tâm linh người Việt từ xa xưa. 1- Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên: Hình thức tri ân, tưởng nhớ, kết nối các thế hệ trong dòng tộc. Hầu như mỗi gia đình người Việt đều có bàn thờ tổ tiên, như một đạo lý "uống nước nhớ nguồn"; 2- Tín ngưỡng thờ Mẫu (Tam phủ, Tứ phủ): Tín ngưỡng bản địa đặc sắc tôn vinh các nữ thần cai quản thiên nhiên, tạo dựng vũ trụ, gắn liền thờ Mẫu Tam phủ của người Việt; 3- Tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng: Gắn liền thiết chế làng xã, thờ cúng vị thần có công bảo vệ phù giúp dân làng, vị anh hùng dân tộc, người có công khai hoang lập ấp. Mỗi đình làng đều là trung tâm sinh hoạt tâm linh của cộng đồng địa phương. Đôi khi 3 tín ngưỡng đó gắn bó mật thiết với các tông giáo lớn tại VN như Phật giáo, Đạo giáo.

* Về mặt tôn giáo: VN hiện nay có 3 tôn giáo chính với số lượng tín đồ, tầm ảnh hưởng lớn nhất là Phật giáo, Công giáo và Tin Lành. 1- Phật giáo: Có số lượng tín đồ, cơ sở thờ tự đông đảo nhất, du nhập vào VN từ rất sớm, gắn liền với văn hóa, lịch sử dân tộc; 2- Công giáo: Du nhập từ phương Tây ở TK 16, là tôn giáo có tổ chức chặt chẽ, lượng tín đồ đông thứ 2, tập trung ở các vùng Nam Định, Ninh Bình và miền Nam; 3- Tin Lành: Xuất hiện muộn hơn (từ đầu TK 20), nhưng phát triển rất nhanh chóng, đặc biệt ở vùng Tây Nguyên, các cộng đồng dân tộc thiểu số. Ngoài ra, VN còn có các tôn giáo lớn khác như Đạo Cao Đài, Phật giáo Hòa Hảo và Hồi giáo. Theo Sách trắng tôn giáo VN, đến 2023 toàn quốc có 26,5 triệu tín đồ tôn giáo, chiếm 27% dân số, cùng 54.000 chức sắc. Phật giáo có số lượng đông đảo nhất cả về số lượng tín đồ (14 triệu người) lẫn số lượng cơ sở thờ phụng.

* "Đạo tâm": Lòng tin tưởng, tình thương yêu và sự kiên định của 1 người với con đường tu hành/đạo lý mà họ theo đuổi. Đây là khởi nguồn hướng thiện, giúp đồng loại, đồng bào giữ vững tâm lành trước cám dỗ để đạt đến sự hoàn thiện. Khái niệm đạo tâm được biết qua 2 cách chính: 1. Trong các tôn giáo: Với Phật giáo, đạo tâm là tâm hồn hướng đạo, khởi đầu là ham thích làm điều thiện, mở lòng bố thí, muốn trợ giúp người khác. Phật tử có đạo tâm  nuôi dưỡng lòng từ bi, hỷ xả, tránh điều ác để tâm thanh tịnh. Đó là nền tảng công đức và tu tập. Đa số các sáng tác văn học Phật giáo đều liên hệ đến chữ Tâm (rõ nhất là văn chương Bát Nhã đại thừa), khi xem Tâm là đối tượng chủ thể trữ tình, là chiêm nghiệm và kết quả chính. Với Công giáo, đạo tâm không chỉ là việc giữ các nghi lễ bên ngoài (đi lễ, đọc kinh) mà là cốt lõi đời sống đức tin. Đạo tại tâm: Người có đạo tâm sống yêu thương, bác ái, thực hành lời Chúa dạy trong cuộc sống hằng ngày chứ không vụ hình thức. Lương tâm công giáo: Nơi sâu thẳm con người gặp gỡ Thiên Chúa. Người có đạo tâm sẽ lắng nghe tiếng lương tâm mách bảo để sống công chính, ngay thẳng, tránh xa tội lỗi; 2. Trong các tác phẩm văn học Tu Tiên và Huyền huyễn, đạo tâm là sự giác ngộ, kiên định với "Đạo" (con đường tu luyện). Người có đạo tâm vững vàng sẽ không dao động bởi "tâm ma" hay hoàn cảnh bên ngoài, vượt mọi kiếp nạn, đạt cảnh giới cao nhất.

^[3] Theo “Buông dao thành Phật”/Phóng hạ đồ đao, lập địa thành Phật. [Xt: Thành ngữ nhà Phật với ý bỏ ác theo thiện, giác ngộ tức thì; hoán cải tâm tính, từ bỏ sát nghiệp trở về thiện tâm, chứ không chỉ đơn thuần buông bỏ con dao. Cũng như “Quay đầu là bờ"/Hồi đầu thị ngạn, dù phạm sai lầm lớn chỉ cần thức tỉnh ngay vẫn có thể thoát khổ. "Thành Phật" lập tức là ý nhấn mạnh quyết tâm, giác ngộ tức thì, chứ không thành Phật ngay tức khắc về mặt đạo quả. Hai thành ngữ có nguồn gốc các câu chuyện kể trong kinh Phật; như chuyện về Angulimala, người từng sát nhân nhưng khi được Phật giác ngộ đã tu hành thành quả].

^[4] Theo phát ngôn của Tổng thống Hoa Kỳ D. Trump cập nhật cuộc chiến với Iran tối 1/4/2026. (“Trump nói ‘chiến tranh sắp hoàn tất’ trong diễn văn trước toàn dân", nguoi-viet.com 2/4/2026); 4 câu tương tự tiếp sau đó cùng nguồn dẫn.

^[5] Astaghfirullah (tiếng Ả Rập)/Tôi cầu xin tha thứ từ Thánh Allah: Lời cầu nguyện ngắn của đạo Hồi.

Csnl: Tưởng cũng nên nhắc lại; trận chung kết trên sân MetLife, Mẽo quốc, vừa khép với chiến tích 16 năm quay lại đưa Tây Ban Nha soán ngôi đệ nhị vô địch FIFA World Cup. Ngay sau tiếng còi mãn cuộc, sân cỏ bốc lửa và Thánh Allah chỉ đạo kịp thời! Astaghfirullah… Trong lúc các chiến binh bên thắng cuộc bắt đầu nhảy cà tưng reo mừng, tiền vệ Paredes bên thua trận lao vô cãi lộn rồi vung cẳng tay với cầu thủ Gavi, khiến trọng tài phải huýt còi. Khung cảnh hỗn loạn làm mồi cho máy quay TV ghi lẹ hình ảnh hoàn toàn trái ngược đến từ siêu sao đang lên Lamine Yamal: Vừa khi Paredes nhảy xổ tới Gavi sau tiếng còi mãn cuộc trận chung kết, trai trẻ Yamal lặng lẽ chắp tay cầu nguyện. Astaghfirullah… Astaghfirullah… Astaghfirullah… Tiền đạo 19 “mùa khoai sọ” quỳ xuống đất, đưa cả 2 tay ra cầu nguyện, gần như không quan tâm tới những gì bá đạo phía sau. Đoạn video nhanh chóng truyền lan, hút cuốn nhiều triệu lượt xem; đa số người hâm mộ ngợi ca sự điềm tĩnh trưởng thành của thiên thần sân cỏ non trẻ mộ đạo.  Astaghfirullah… Fox Sports tán: "Sự vĩ đại khép thành vòng tròn" (Bạn MC ấy xem lén được lời đề từ của O. Chambers trong bổn trường ca chưa công bố này sao?); nhiều fan bảo: "Khoảnh khắc lặng nhất sau trận chung kết kịch tính”. Chân truyền của Messi đại bại tướng bên quân địch ra đời trong gia đình Hồi giáo. Trước các trận đấu trọng yếu hoặc khi ghi bàn, đạo hữu này thường quỳ gối xuống đất và thực hiện Sujoud, nghi thức phủ phục cầu nguyện đạo Hồi. Astaghfirullah… Trong các tháng lễ Ramadan, đại gia đình Barcelona giành cho con cưng Yamal chế độ dinh dưỡng và tập luyện riêng. Khắc cầu khắc được; cũng vầy vậy với bạn gái của VIP này: Astaghfirullah… “Nào, cùng tôi chuẩn bị/ Get Ready With Me” là video của nàng Ines khi mà chuyện tình Yamal & Ines thu hút sự hóng chuyện trong suốt World Cup 2026. Người đẹp sanh năm 2005 luôn có mặt trên khán đài cổ võ, đồng hành cùng gia đình bạn giai ở hầu hết các trận đấu. "Khi đến đây, em chỉ ngủ được 4 tiếng. Em hồi hộp í mà. Ôi 15 phút nữa thôi là em sẽ không nói chuyện với ai, chỉ cúi đầu theo dõi trận đấu và cầu nguyện".  Astaghfirullah…

Giờ tới chuyện của đám Gen Z (tưởng cũng chả nên nhắc lại): Đời sống cá nhân của Yamal được quan tâm từ khi cậu í vươn tầm thành ngôi sao hàng đầu hoàn cầu; 2 năm qua tiền đạo Tây Ban Nha công khai bạn gái Alex trong lễ mừng chức vô địch Euro 2024; rùi nhanh lẹ chia tay chia chân sau khi Padilla bị phát giác ngồi lên đùi trai lạ trong một video trực tiếp  Astaghfirullah…; Yamal sau đó từng bị bắt quả tang đi chơi với sao mạng xã hội Anna 19 tuổi, rồi phi công trẻ đi nhà nghỉ hạng sang cùng tiếp viên hàng không đầm già Fati 29 tuổi, chưa hết rồi bị cho là tìm cách hẹn hò người mẫu máy bay bà già khác hơn tới 12 tuổi Claudia, còn nữa chàng công khai mối quan hệ với Nicki rapper hơn 6 tuổi người Argentina hồi tháng 8/2025 nhưng đôi bên chia chân chia tay chỉ sau 67 ngày đến đầu tháng 11 cùng năm. Chuyện nhỏ,  Astaghfirullah… Về phía Ines: Sanh năm 2005 chỉ hơn phi công Yamal 2 tuổi theo văn hóa Việt là đẹp đôi; ngôi sao mạng xã hội với gần 2 triệu người theo dõi trên Instagram và hơn 1,9 triệu trên TikTok; 2 người công khai hẹn hò khi cùng nhau đi du lịch Hy Lạp hồi tháng 4 vừa rùi; nhưng Ines cho biết 2 người bắt đầu mối quan hệ lâu hơn mọi người nghĩ; chỉ Đấng Tạo Hóa biết… (“Yamal 'gây sốt' vì cầu nguyện trong khi đàn anh xô xát”, vnexpress.net 20/7/2026; “Bạn gái chúc mừng Yamal vô địch World Cup”, vnexpress.net 20/7/2026).

^[6] Hari Om (tiếng Phạn/Sanskrit): Câu thần chú và lời chúc lành phổ biến trong Ấn Độ giáo và Yoga.

^[7] Gam Zu L'Tovah/ Cơ sự này cũng vì điều tốt. [Xt: Người Do Thái giáo khi gặp điều xấu, tai ương thường dùng vài cụm từ tiếng Hebrew/Aramaic cầu xin Thiên Chúa thương xót, chấp nhận ý Chúa, tương tự câu “Lạy Chúa” ở Kitô giáo. Cụm từ trên thể hiện đức tin ngay ở tình huống xấu nhất Chúa trời vẫn sắp đặt điều tốt lành].

^[8] Xt: “Rằng thì là mà" - cụm từ quán ngữ trong tiếng Việt, chỉ cách nói năng, diễn đạt vòng vo, lấp lửng. Việc kết hợp các từ nối (rằng, thì, là, mà) để kéo dài câu chuyện, tạo do dự, giải thích mà không chịu nói thẳng vấn đề chính. Nghệ thuật tu từ: Đỉnh cao về âm điệu nhờ 4 từ đồng điệu cùng âm (bằng). Nghĩa bóng: Ám chỉ việc diễn đạt rườm rà, thiếu trọng tâm, né lánh nhạy cảm. Ngữ cảnh: Dùng ở văn nói khi đang suy nghĩ tìm từ, cố tình nói giảm, nói tránh; tạo cảm giác gần gũi, đáng yêu, vui vẻ.

^[9] Om Shanti, Shanti, Shanti (tiếng Phạn): “Cầu chúc bình an cho thân tâm, cho môi trường xung quanh và cho toàn thế giới". [Xt: Đó là 1 trong các câu chú (mantra) quan trọng nhất truyền thống Ấn Độ giáo, Phật giáo và Yoga; còn có tên gọi Shanti Mantra (chú Hòa bình). Om/Aum: Âm thanh vũ trụ, âm thanh gốc của sáng tạo, bản thể tối cao. Shanti: Bình an, hòa bình. Lặp 3 lần Shanti mang ý cầu bình an 3 bình diện: Thân - Bình an chính bản thân; Tâm - Bình an môi trường xung quanh, với mọi người; Cảnh - Bình an vũ trụ, thế giới và tâm linh. Câu chú này thường được dùng ở đầu/cuối buổi tập Yoga, thiền, trước việc quan trọng. Đó không chỉ là lời chào, còn là lời cầu nguyện sâu sắc cho hòa bình toàn diện].

^[10] Việc đặt tên tương tự nhau cho mỗi đoạn thơ, trong chương mục này, theo số hạt khác nhau chỉ nhằm để cấu tứ tác phẩm, và không mang hàm ý Phật học. Dù vậy, cũng xin được coi mỗi đoạn đó như là 1 bài “kệ” của toàn bản trường ca “Đất nước tràng hạt”. (Xt: Kệ là thuật ngữ Phật giáo chỉ thể loại thơ văn vần tóm tắt ý nghĩa đạo lý).

^[11] Xt: Quyên nhặt - con chim đỗ quyên/cuốc kêu mau.

^[12] Theo Truyện Kiều (Hồi 05: Kim Trọng về quê hộ tang, thivien.net).

^[13] Xt: Hướng dẫn căn bản cách dùng tràng hạt để niệm Phật, trì chú bắt nguồn từ lời dạy của Đức Phật cho vua Ba Lưu Ly nhằm diệt trừ phiền não (“Phụ dẫn về Kinh lần tràng”, daibaothapmandalataythien.org 9/4/2017).

^[14] Nam Vô Phật: Câu niệm thể hiện quy y, tôn kính đức Phật. Trong tín ngưỡng dân gian đôi khi như một câu niệm giản lược cầu an, thanh thản. Cũng thường có ở bài kinh, bài thơ mang màu sắc tín ngưỡng Phật giáo dân gian hoặc trong văn học. Nam Vô (đọc trại thành Na Mô hoặc Nam Mô) có gốc từ tiếng Phạn (Namo/Namah) là quy y, kính lạy, đem thân tâm hướng về; Phật (Buddha): Người đã giác ngộ hoàn toàn, bậc thầy nhân thiên. [Xt: Trong Đạo Dừa (Bến Tre) câu niệm "Nam vô Phật Chúa cứu khổ cứu nạn" kết hợp yếu tố Phật giáo và tôn giáo bản địa].

^[15] Theo thơ Chu Mạnh Trinh (Bài “Hương Sơn phong cảnh ca”, thivien.net).   

^[16] Theo thơ Phạm Ánh Sao: “Tôi đi dọc đất nước không bằng đôi chân/ Mà bằng trái tim không ngủ/ Mỗi vùng đất là một nốt trầm/ Mỗi phận người là một câu thơ chưa mở/ Núi đổ bóng cha biển nghiêng hình mẹ/ Đất nước hóa mùa giữa những nhân duyên/ [...] Mỗi bước chân/ Là một câu thơ/ Mỗi bờ đá/ Là một chứng nhân/ Mỗi ngọn sóng/ Là một tiếng gọi” - trường ca Đi dọc mùa thương (Xt: Nguyễn Đình Minh, “Những câu thơ từ tiết điệu cuộc sống, vannghequandoi.com.vn 6/4/2026).

^[17] Theo thơ Thanh Tịnh: “Ngựa hồng đã đến bên hiên/ Chị ơi, trên ngựa chiếc yên vắng người. (Bài “Mòn mỏi”, thivien.net).

^[18] “Kiều”: Tiếng lóng/thân mật/ngắn gọn chỉ Việt kiều.

^[19] Theo toàn bộ bài thơ "Mừng Anh Thơ lấy chồng y sĩ" của Nguyễn Bính (Xt: Lại Nguyên Ân, “Thơ Nguyễn Bính mừng Anh Thơ lấy chồng” - Giai thoại của Trần Lê Văn, vanviet.info 15/4/2026).

^[20] Theo toàn bộ bài thơ của Thích Phước An (“Những ngày sống bên cạnh thi hào Bùi Giáng”, Thích Phước An, vietbao.com 3/10/2021).

^[21] Theo thơ Bùi Giáng: “Suốt đời phải thức suốt đêm/ Suốt ngày ngủ nướng mới nên con người” (Bài “Gõ cửa tồn sinh”, thivien.net); và “Đi lên đi xuống đã đời du côn" (“Độc đáo di cảo Bùi Giáng”, vnexpress.net 17/6/2006)

^[22] Cao Tần/Lê Tất Điều: Nhà thơ/Nhà văn (SN 1942);  Du Tử Lê: Nhà thơ (1942–2019).

^[23] Theo toàn bộ bài thơ “Gửi sư đoàn cũ” của Nguyễn Đức Mậu, thivien.net.

^[24] Theo thơ Nguyễn Đức Mậu (Bài “Đề tựa thơ mình”, thivien.net).

^[25] Theo thơ Thi Hoàng: “sợ khói hương biến thành dây thép/ sợ chiếc giày ăn mất bàn chân” (Bài "Về cái không phải là tôi của tôi", baovannghe.vn 10/4/2026).

^[26] Theo Truyện Kiều (Hồi 05: Kim Trọng về quê hộ tang, thivien.net).

^[27] Ly hương bối: Nhớ quê hương.

^[28] Thơ Du Tử Lê: “đời lưu vong không cả một ngôi mồ/ vùi đất lạ thịt xương e khó rã/ hồn không đi sao trở lại quê nhà” (Bài “Khi tôi chết hãy đem tôi ra biển”, thivien.net).

^[29] Chỉ các cơ quan, phong trào như ICE, MAGA… (Hoa Kỳ) trong những năm qua kỳ thị, khắt khe với người di dân ở chủ trương siết chặt nhập cư, ở chính sách chính trị của Tổng  thống D. Trump.

^[30] Theo toàn bộ bài thơ “Lời cuối” của Trung Dũng Kqđ (Dũng Trung Kqd/ Nhừ Tử tiên sinh FB 15/4/2026 & vanviet.info 16/4/2026). 

^[31] Theo thơ Nguyễn Tuyển: “Mẹ nằm đếm tháng tính ngày/ Tay lần tràng hạt cầu may mùa vàng/ Cha ngồi bên bếp lửa tàn/ Mơ trong gió thoảng những làn khói rơm.” (Đặng Xuân Xuyến, “Một chút tâm sự khi đọc thơ Nguyễn Tuyển”, vanchuongthanhphohochiminh.vn 24/8/2022).

^[32] Theo “Tích xưa có đức Thần-tiên,/ Hỏi ông Lục-Tổ đạo Thuyền trước sau./ Ý trong một chuỗi sổ châu,/ Một trăm tám quả lý mầu làm sao…” - Đó là đoạn đầu văn bản giải nghĩa 108 hạt tràng bằng văn vần lục bát, chỉ rõ mấy hạt, mấy hạt biểu thị Phật, Bồ-Tát và Thiên long bát bộ nào. (Bắc Việt, “Phụ dẫn về Kinh lần tràng” - Bđd).

^[33] Theo Truyện Kiều (Hồi 08: Kiều bị Mã Giám Sinh hại, thivien.net).

^[34] Theo toàn bộ bài thơ “Chừ” của Hoàng Xuân Sơn (vanchuongviet.org 26/6/2026).

^[35] Order: hợp đồng đặt hàng.

^[36] Theo thơ Lý Thừa Nghiệp: "gã chèo chiếc thuyền con về cố xứ/ nơi dứt áo ra đi/ nơi thậm thâm vô nhứt vật” (Bài "Bức tranh ban mai", "Khép mắt lại, thovantran.blogspot.com 16/3/2026). Xt: "Thậm thâm vô nhất vật" - thường được hiểu là "Bản lai vô nhất vật" trong Thiền tông, mang nghĩa sâu xa về tánh Không, sự giải thoát tâm thức... Câu này do Lục tổ Huệ Năng sáng tác trong bài kệ thể hiện đỉnh cao tuệ giác Thiền tông: Tâm không vướng mắc, bản thể tự nhiên thanh tịnh.

^[37] Theo toàn bộ bài thơ “Mùa xuân xanh”, Nguyễn Bính, thivien.net.

^[38] Theo thơ Phạm Thiên Thư: “Lòng như bát ngát mây xanh/ Thân như sương tụ trên cành đông mai/ Cuộc đời - chớp lóe, mưa bay/ Càng đi, càng thấy dặm dài nỗi không.” Đó là mở đầu trường ca “Đoạn trường vô thanh” (Nhà thơ Phạm Thiên Thư - Bốn hình ảnh một cuộc đời”, Việt Dương, vietbao.com 12/2/2024).