Ruben David Gonzalez Gallego

Vũ Thư Hiên dịch

NOVOCHERKASSK

Tôi ra đời ở Moskva. Moskva - thủ đô của nước Nga. Trong trường, chúng tôi đã được biết hết về Moskva. Chúng tôi ngân nga những bài hát ca ngợi Moskva, ngâm những vần thơ về Moskva. Người ta nói với chúng tôi rằng Moskva là thành phố đẹp nhất trần gian. Không biết có thật thế hay không, bởi vì tôi chỉ đi ngang qua Moskva, cũng như tôi đi ngang Sant-Peterburg. Tôi không cãi, rất có thể những gì người ta nói với chúng tôi về Moskva là đúng, thật nó là như thế. Có thể đúng nó là như thế. Nhiều người tin chắc nó là như thế, ít nhất thì những người Moskva tin chắc là như thế.

Tôi được thấy tận mắt ba thành phố trên thế giới: Novocherkassk, Berkley và Madrid. Đầu tiên là Novocherkassk.

Ruben David Gonzalez Gallego

Vũ Thư Hiên dịch

NOVOCHERKASSK

Tôi ra đời ở Moskva. Moskva - thủ đô của nước Nga. Trong trường, chúng tôi đã được biết hết về Moskva. Chúng tôi ngân nga những bài hát ca ngợi Moskva, ngâm những vần thơ về Moskva. Người ta nói với chúng tôi rằng Moskva là thành phố đẹp nhất trần gian. Không biết có thật thế hay không, bởi vì tôi chỉ đi ngang qua Moskva, cũng như tôi đi ngang Sant-Peterburg. Tôi không cãi, rất có thể những gì người ta nói với chúng tôi về Moskva là đúng, thật nó là như thế. Có thể đúng nó là như thế. Nhiều người tin chắc nó là như thế, ít nhất thì những người Moskva tin chắc là như thế.

Tôi được thấy tận mắt ba thành phố trên thế giới: Novocherkassk, Berkley và Madrid. Đầu tiên là Novocherkassk.

Ruben David Gonzalez Gallego

Vũ Thư Hiên dịch

BIG MAC

Từ trên màn hình, một ngôi sao tivi răng trắng bóng liến thoắng quả quyết với tôi về tính chất ưu việt của nền dân chủ Hoa Kỳ. Tôi không nghe cái thông báo ấy làm gì. Tôi đã biết tất những gì cô ta sẽ nói rồi. Cô ta có lý, tôi tin thế. Cô ta có quyền tự hào về Tổ quốc của cô ta. Về Hiến pháp, về quốc thiều Mỹ, về lá cờ Mỹ. Cô ta có “Tuyên ngôn Độc lập”, có tượng nữ thần Tự do và có Mac Donals.

Ngôi sao tivi hào hứng kể cho tôi nghe về hệ thống các quán ăn nổi tiếng. Anh hề buồn bã với nụ cười xuẩn ngốc từ trên biển quảng cáo loè loẹt nhìn xuống tôi. Hamburger và nước khoáng có ga – thử hỏi còn gì đơn giản hơn? Một kiều nữ Mỹ trong bộ cánh của dân làm ăn hoài công xác quyết với tôi rằng cái hamburger tuyệt trần đời chính là cái hamburger ấy đấy, rằng nước khoáng có ga tuyệt trần đời chính là cái nước khoáng có ga nọ. Rõ tào lao. Trong cuộc sống của tôi chất lượng thức ăn đâu phải là điều quan trọng nhất.

Ruben David Gonzalez Gallego

Vũ Thư Hiên dịch

GIẤY RA VÀO

Nhà già. Không phải nhà tập thể, không phải nhà thương. Một bức tường bê tông cốt sắt vững chãi bao quanh, hai cánh cổng thép. Nhà già toạ lạc ngoài rìa thành phố. Hàng xóm là một trại chung giam tù hình sự. Ở trại hình sự mọi sự rõ ràng, đấy là nhà tù, là hàng rào kẽm gai. Tù sướng hơn tụi tôi, hết hạn thì ra ngoài tự do. Chúng tôi chẳng hi vọng vào cái gì. Người ngoài cấm vào. Người trong không được ra khỏi cổng nếu không có giấy phép của chủ nhiệm. Một giấy phép bình thường, có chữ ký và con dấu. Một tay công an cựu trước công tác ở trại tù hàng xóm nghiêm chỉnh canh cổng ra vào. Lão đã già đối với nghề công an, nhưng còn dùng được cho cái cổng nhà già. Lão ngồi đấy, mở cổng đóng cổng cho cấp trên. Công việc đơn giản, quen thuộc, lại được thêm tí tiền còm vào lương hưu.

Ruben David Gonzalez Gallego

Vũ Thư Hiên dịch

NGƯỜI ĐÀN BÀ TỘI LỖI

Nhà già. Ngày từ từ chảy vào đêm. Đêm êm ru chuyển thành ngày. Bốn mùa đan xen nhau, thời gian trôi. Chẳng có chuyện gì xảy ra, chẳng gì có thể làm người ta ngạc nhiên. Vẫn những gương mặt ấy, vẫn những cuộc đối thoại ấy. Thỉnh thoảng lắm một thực tế quen thuộc mới chợt thức giấc, làm loạn xì ngầu mọi thứ, để rồi từ đó bật ra một cái gì không bình thường, là cái vốn không ấm chỗ trong những khái niệm đơn giản và quen thuộc.

Bà sống trong nhà già, bà vẫn ở đó có dễ từ khi nó được thành lập. Bà khép nép, bà khiêm tốn, một con người bé nhỏ trong một thế giới rộng lớn và tàn bạo. Một người đàn bà bé tí tẹo. Bà không cao hơn một đứa trẻ lên năm. Đôi tay và đôi chân tí xíu của bà được buộc lỏng lẻo bởi những khớp xương mảnh dẻ làm bà không đi được. Nằm sấp trên một mảnh ván thấp gắn vòng bi, bà dùng hai chân đạp vào nền nhà để di chuyển.

Bà làm việc trong phân xưởng phục vụ tang lễ. Trong ngôi nhà hèn mọn của chúng tôi có một phân xưởng có tên gọi như thế. Các bà lão ở nhà già làm đồ trang trí quan tài, những vòng hoa giả và đủ mọi thứ đồ giả khác cho hết thẩy người chết trong cái thị trấn nhỏ bé. Mua vòng hoa ở xưởng của nghĩa trang cũng được, nhưng mọi người lại cứ nghĩ rằng mua ở đó vừa đắt hơn, lại vừa không có sự kính trọng xứng đáng đối với những đồ vật tế nhị và có nhiều ý nghĩa. Năm này qua năm khác, bà lão làm ra những bông hoa xinh xắn, kỹ lưỡng, dùng để cài vào những vòng hoa tang – biểu hiện kính trọng sự chăm chút tình cảm đối với người đã khuất.

Ruben David Gonzalez Gallego

Vũ Thư Hiên dịch

NGÔN NGỮ

Nhà nội trú. Nhà già. Nơi trú ngụ cuối cùng của tôi, bến đỗ cuối cùng của tôi. Chấm hết. Ngõ cụt. Tôi chép vào vở những động từ bất thường tiếng Anh. Ngoài hành lang xe cút kít chở đi một xác chết. Các ông lão bà lão bàn về thực đơn ngày mai. Tôi chép vào vở những động từ bất thường tiếng Anh. Các bạn tàn tật cùng tuổi với tôi tổ chức cuộc họp đoàn thanh niên cộng sản. Ở đại sảnh ông chủ nhiệm nhà già bắt đầu bài diễn văn chào mừng lần thứ bao nhiêu đấy cuộc Cách mạng Xã hội Chủ nghĩa Tháng Mười vĩ đại. Tôi chép vào vở những động từ bất thường tiếng Anh. Một ông lão, cựu tù, trong cuộc nhậu nhẹt lần thứ n ở nhà già dùng nạng nện thủng đầu bạn cùng phòng. Một bà lão cựu chiến sĩ thi đua treo cổ trong tủ tường. Một bà lão ngồi xe lăn uống cả vốc thuốc ngủ để rời bỏ cái thế giới đúng đắn của bà. Tôi chép vào vở những động từ bất thường tiếng Anh.

Tất cả đều đúng đắn. Tôi không phải là người. Tôi không xứng đáng được hưởng hơn cái phúc phận mà tôi có, tôi đã không thành người lái máy kéo hay nhà bác học. Người ta nuôi tôi vì thương hại. Mọi sự đều đúng đắn. Thế là phải. Đúng đắn, đúng đắn, đúng đắn, đúng đắn.

Chỉ những động từ bất thường là không đúng đắn. Chúng ngang ngạnh nằm vào cuốn vở giữa tiếng sột soạt của những âm nhiễu trên sóng truyền thanh. Tôi nghe những động từ không đúng đắn của cái tiếng Anh không đúng đắn. Người đọc chúng là một phát thanh viên không đúng đắn của nước Mỹ không đúng đắn. Là một con người không đúng đắn trong một thế giới đúng đắn từ trong ra ngoài, tôi cần mẫn học tiếng Anh. Tôi học là học thế thôi, học chỉ cốt để khỏi phát điên, để khỏi trở thành đúng đắn.

Ruben David Gonzalez Gallego

Vũ Thư Hiên dịch

ĐÔI TAY

Tôi không có hai tay. Thứ mà tôi buộc phải dùng đến khó có thể gọi là hai tay. Tôi quen rồi. Bằng ngón trỏ tay trái tôi có thể gõ phím máy vi tính, tôi có thể đặt cái thìa vào tay phải và ăn uống bình thường.

Có thể không cần có hai tay mà vẫn sống được. Tôi biết một cậu không tay biết thích nghi với tình thế của mình, mà thích nghi không đến nỗi tồi. Việc gì cậu ta cũng làm bằng chân tuốt. Cậu ta dùng chân để ăn, chải đầu, cởi quần áo, mặc quần áo. Cạo râu bằng chân. Thậm chí đơm khuy cũng bằng chân. Cậu ta tự xỏ kim lấy. Hàng ngày cậu ta rèn luyện tấm thân “trẻ con” của mình bằng cách tập lắc lư. Trong những trận ẩu đả ở nhà trẻ cậu ta có thể dùng chân đá vào háng hoặc vào cằm đối thủ. Uống vodka bằng cách lấy răng cắn chặt miệng cốc. Cậu ta là một nhóc bình thường của nhà trẻ.

Ruben David Gonzalez Gallego

Vũ Thư Hiên dịch

ÔNG GIÀ TUYẾT

Mùa xuân. Tôi ngồi với một cậu. Hai thằng học sinh lớp trên, ngồi xe lăn. Cậu ta hút thuốc. Hút không lén lút, không lấy tay che, không lấm lét nhìn các thầy đi ngang. Các thầy cũng chẳng để ý đến cậu ta. Thây kệ, nó muốn hút hoặc muốn làm gì cũng mặc. Gì thì gì, nó đã bị nhiễm xoắn trùng ngựa rồi. Một chứng bệnh có dạng tẩu mã. Chẳng biết nó còn sống được bao lâu. Cậu ta gặp may. Mùa xuân này cậu sẽ được gia đình đón về. Vĩnh viễn.

- Ruben này, năm nay Già Tuyết cóc phải Già Tuyết chính hiệu, cậu ạ.

- Cậu không điên đấy chứ? Già Tuyết nào? Năm nay cậu bao nhiêu tuổi?

- Cậu không hiểu ý tớ.

Ruben David Gonzalez Gallego

Vũ Thư Hiên dịch

CÁI XE ĐẠP

Hiệu báo ngủ. Người lớn tắt đèn, đi ra. Đã đến giờ trẻ con phải đi ngủ. Thời gian đẹp nhất trong ngày là trong khoảng hai giờ sau khi có hiệu báo ngủ. Ngủ ngay thì chưa muốn. Trong phòng tối om. Không phải ngày hội, bật điện mà làm gì. Ngày hội là chuyện khác. Ngày hội thì có thể mở đồ hộp để dành, có thể uống rượu, không có rượu thì trà cũng xong. Không phải ngày hội, lại chưa thấy buồn ngủ, thì có thể chuyện vãn. Ban đêm tha hồ chuyện trò tào lao, chẳng đứa nào cười đứa nào. Ban đêm có thể nhớ đến gia đình, nhớ bố nhớ mẹ. Ban đêm thì được. Không đứa nào chê mình yếu đuối, giễu mình là đồ con cưng. Ban đêm không đứa nào nói thế.

Ruben David Gonzalez Gallego

Vũ Thư Hiên dịch

NGƯỜI ĐỨC

Thầy nhanh nhẹn, xăng xái bước vào lớp, kéo ghế ngồi. Không nhìn chúng tôi, thầy bắt đầu đọc thơ, đọc to, rành mạch. Thầy đọc hồi lâu. Rồi đứng lên, thầy nhìn bao quát cả lớp.

- Đó là Goethe . Tôi vừa đọc cho các em nghe thơ của Gorthe bằng tiếng Đức. Rồi đây, đến một lúc nào đó, cả các em nữa, các em sẽ đọc Goethe trong nguyên bản. Tôi là giáo viên mới, tôi dạy ngoại ngữ.

Thầy đến bên bàn, mở sách giáo khoa.

- Trước hết, tôi phải xin lỗi em, Ruben ạ. Tôi rất tiếc không thể dạy em tiếng Tây Ban Nha. Tôi không biết tiếng ấy. Tạm thời, em học tiếng Đức cái đã. Học xong tiếng Đức, em sẽ học được bất kỳ ngoại ngữ nào khác, hãy nhớ lấy điều đó.

Ruben David Gonzalez Gallego

Vũ Thư Hiên dịch

Theo lệ thường, giáo viên phụ trách giảng bài chính trị. Cô kể cho chúng tôi nghe những chuyện khủng khiếp của lối sống phương Tây. Chúng tôi đã quen nghe chuyện đó, chẳng có gì làm chúng tôi ngạc nhiên. Tôi tin một trăm phần trăm rằng đa số dân Mỹ sống ngoài đường, trong những thùng các-tông, dân chúng ở nước Mỹ không trừ một ai đều đào hầm tránh bom nguyên tử, ở Mỹ đang diễn ra một cuộc khủng hoảng kế tiếp.

Lần này cô kể về New York. Cô dẫn ra bài báo trong tờ “New York Times” viết chuyện người ta phát chẩn phó mát cho dân thất nghiệp, mỗi người được 100 gam, phát hết luôn mấy tấn. Cô đặc biệt nhấn mạnh rằng trong suốt tháng sau đó những kẻ trên không chằng dưới không rễ kia sẽ chẳng nhận được gì thêm.

Tôi hỏi: vậy chứ họ sẽ chết đói hết, phải không cô?

- Chết chứ, tất nhiên. – cô giáo trả lời – Nhưng thay vào chỗ của những người chết sẽ có những đám công nhân mất việc khác.

Tôi tin như vậy.

Ruben David Gonzalez Gallego

Vũ Thư Hiên dịch

Cái nước này là nước phải căm ghét. Ai cũng nghĩ thế cả. Phải ghét tất tật các nước tư bản, nhưng riêng nước Mỹ thì phải ghét cay ghét đắng. Ở nước Mỹ rặt kẻ thù là kẻ thù, toàn một lũ tư bản róc xương hút tuỷ giai cấp vô sản. Đế quốc Mỹ chế bom nguyên tử nhằm ném xuống nước ta. Công nhân Mỹ thường xuyên bị đói và chết đói, trước cổng đại sứ quán Liên Xô ở Mỹ dân chúng xếp hàng rồng rắn xin đổi quốc tịch. Người ta dạy chúng tôi như thế, chúng tôi tin như thế.

Tôi yêu nước Mỹ, tôi yêu nó từ năm lên mười cơ. Đúng vào năm tôi lên mười, tôi được nghe kể rằng ở nước Mỹ không có người tàn tật. Ở nước Mỹ những người tàn tật đều bị giết sạch. Tuốt tuột. Nhà nào có đứa bé tàn tật ra đời, thầy thuốc sẽ đến tiêm ngay cho nó một mũi thuốc độc cho nó chết luôn.

- Giờ thì các em hiểu rằng các em may mắn biết bao nhiêu khi được sinh ra ở nước ta? Ở Liên Xô trẻ em tàn tật không bị giết. Các em được học hành, được chữa chạy và được nuôi không. Vì thế các em phải chăm học để có một nghề cần thiết.

Ruben David Gonzalez Gallego

Vũ Thư Hiên dịch

Họ chẳng có nhiều lắm đâu, những bà bảo mẫu. Ấy là tôi muốn nói về những bà bảo mẫu đích thực, chính cống là bảo mẫu, những con người dịu dàng và chu đáo. Tôi không nhớ tên các bà, hay nói cho đúng, tôi không nhớ được hết tên của tất cả các bảo mẫu tốt bụng. Trong chúng tôi với nhau, chúng tôi chia các bà làm hai loại, “ác” và “hiền”. Ranh giới thiện ác trong thế giới trẻ con đơn giản lắm, rõ ràng lắm. Một thời gian dài tôi không sao thoát khỏi thói quen hình thành hồi ở nhà trẻ là chia cõi nhân gian thành hai loại, mình và người, khôn và ngu, hiền và ác. Biết làm thế nào được? Tôi lớn lên ở đấy mà. Ở đấy ranh giới giữa sống và chết là mỏng manh, ở đó đểu cáng là điều bình thường. Tính chân thật và lòng tốt cũng là điều bình thường. Tất cả trộn lẫn với nhau. Chắc hẳn do nhu cầu chọn lựa mỗi lần giữa cái xấu và cái tốt đã làm nảy sinh trong tôi sự phân định rạch ròi như thế.

Ruben David Gonzalez Gallego

Vũ Thư Hiên dịch

Tôi khảnh ăn. Nếu có thể được, ắt tôi chọn thứ thuốc trong truyện viễn tưởng, uống một viên no cả ngày. Tôi ăn ít, người ta dỗ tôi, bón cho tôi từng thìa, nhưng mọi cố gắng của họ đều vô ích.
Hồi còn bé tí tẹo, tôi gặp may. Hồi ấy tôi sống trong một nhà trẻ nhỏ ở nông thôn. Ở đấy chúng tôi được ăn uống tử tế, ngon lành, các bà bảo mẫu đều tốt bụng, họ chăm sóc chúng tôi, lo sao cho chúng tôi đều được no bụng.
Sau đó là những nhà trẻ khác, những bà bảo mẫu khác, thức ăn thức uống khác. Cháo trân châu, quả sâu đục, trứng ung. Loại thức ăn như thế chẳng thiếu gì. Nhưng tôi sẽ không viết về chuyện đó.
Không hiểu tại sao, nhưng tôi thấy những hồi ức đẹp nhất của tôi cứ gắn liền với thức ăn. Những khoảnh khắc đẹp nhất trong thời thơ ấu của tôi gắn liền với nó, nói cho đúng hơn, với những người đã chia sẻ nó cùng tôi, như thể nó là biểu hiện của tình thân ái. Ngẫm cũng lạ.

(Trắng Trên Đen 3 và 4)

Ruben David Gonzalez Gallego

Vũ Thư Hiên dịch

Khi còn bé tẹo, tôi thường ước mơ tôi có mẹ, tôi ước mơ cho đến năm lên sáu thì thôi không ước mơ nữa. Sau tôi mới hiểu ra, hay nói cho đúng, người ta mới giải thích cho tôi hiểu rằng mẹ tôi, một con mọi đen , đồ chó đẻ, đã bỏ rơi tôi. Tôi chẳng thích thú gì viết ra điều đó, nhưng người ta nói nguyên văn là như thế.

Những người giải thích cho tôi điều đó là những người lớn, những người mạnh mẽ. Bao giờ họ cũng đúng, cũng có lý trong mọi việc, thế tất trong chuyện nhỏ nhặt này họ cũng không sai. Dĩ nhiên, cũng còn những người lớn khác.

Những người lớn này là các thầy giáo. Các thầy kể cho tôi nghe về những xứ sở xa xôi, về những nhà văn vĩ đại. Các thầy bảo cuộc đời là tuyệt đẹp, rằng người nào rồi cũng sẽ có chỗ của mình trên trái đất, nếu như người đó cố gắng học tập và nghe lời người trên. Các thầy bao giờ cũng nói dối. Các thầy dối trá trong mọi chuyện. Các thầy kể cho chúng tôi nghe về những vì sao, nhưng lại không cho phép chúng tôi ra khỏi cổng nhà trẻ. Các thầy nói về sự bình đẳng giữa con người với con người, nhưng khi có gánh xiếc đến vùng tôi thì chỉ những đứa đi lại được mới được các thầy cho đi xem.

Ruben David Gonzalez Gallego

Vũ Thư Hiên dịch

Lê là một vũ khí tuyệt hảo, một vũ khí chắc chắn. Một nhát thôi, là kẻ thù gục liền. Lê thọc xuyên thân xác nó. Lê không khi nào phản bội, nó mà đã đâm là chắc ăn. Đạn khác, đạn là thứ được chăng hay chớ, là đồ xuẩn ngốc. Đạn có thể chỉ sượt qua, nó có thể mắc ngẵng trong thân, làm cho con người sống dở chết dở. Lê không phải đạn. Lê là vũ khí bạch binh, mảnh vụn cuối cùng còn sót lại của thế kỷ thứ mười chín.
Trên bìa cuốn sách đầu tay của Nikolai Ostrovsky có rập nổi hình một lưỡi lê. Nhà văn mù và bại liệt không thể tự đọc lại cuốn sách của mình. Ông chỉ có thể đưa những ngón tay rờ rẫm lần này rồi lần khác men rìa cái lưỡi lê nọ. Lưỡi lê bền vững nhất thế giới là lưỡi lê bằng giấy.
Những chiến binh cừ nhất thế giới là những viking thời cổ đại. Những chiến binh vô uý, hào khí ngất trời. Một viking hy sinh trong chiến trận lập tức bị xoá sổ. Trên chiến trường, phút hấp hối anh chiến binh viking còn ráng sức tàn dùng răng mà giữ chặt chân kẻ thù. Chết ngắc ngư, chết mòn mỏi, vừa chết vừa nguyền rủa cuộc sống vô tích sự của mình, làm cho chính mình và thân thuộc của mình kiệt lực vì những lời than van không ngớt về một số phận hẩm hiu là nghiệp chướng của kẻ yếu hèn. Đối với người lính ngoài mặt trận câu hỏi vĩnh cửu của Hamlet là vô tích sự. Sống nơi trận tiền và chết nơi trận tiền chẳng qua cũng chỉ là một. Sống mòn và chết mòn, chết lãng nhách, mới đáng tởm. Hi vọng lớn nhất và duy nhất của một cá thể người là được chết trong chiến đấu. Nếu ngươi may mắn, nếu ngươi đặc biệt may mắn, ngươi có thể chết trong một chuyến bay. Như là chết khi trong tay còn nắm dây cương con chiến mã, còn nắm trong tay cần lái máy bay tiêm kích, còn nắm chặt thanh gươm hay khẩu tiểu liên, cây búa tạ thợ rèn hoặc quân vua trên bàn cờ. Nếu trong chiến đấu bạn bị mất một tay thì đã có gì trầm trọng. Bạn vẫn có thể dùng tay kia đoạt kiếm của kẻ thù cơ mà. Bạn ngã xuống cũng chưa phải đã hết. Vẫn còn lại một cơ may, một cơ may nhỏ bé, là được chết như một viking, há miệng cắn gót chân kẻ thù. Không phải ai cũng gặp may, may mắn không phải cái trời cho bất cứ người nào. Homer và Beethoven là những may mắn biệt lệ, chúng khẳng định tính chất nhỏ nhoi của những cơ may. Vì thế ta phải chiến đấu, không thế không chiến đấu được, mọi cách khác đều là không trung thực và ngớ ngẩn.

Ruben David Gonzalez Gallego

Vũ Thư Hiên dịch

Để biết thêm về một mặt ít được biết đến trong cái xã hội gọi là cộng sản, tôi giới thiệu với các bạn tác phẩm tự sự Trắng Trên Đen của nhà văn Ruben Gallego, cháu ngoại của tổng bí thư đảng cộng sản Tây Ban Nha Ignacio Gallego, người theo lẽ thường được coi là con ông cháu cha trong hàng ngũ các “lãnh tụ” cộng sản quốc tế, được Liên Xô bao bọc. Qua số phận của Ruben Gallego ta có thể thấy được nội dung thực của cái gọi là “chủ nghĩa nhân đạo cộng sản”. Cuốn sách không dầy, nhưng với FB là dài, tôi sẽ đăng lần lượt từng chương.

V.T.H.

TRẮNG TRÊN ĐEN

CHUYỆN CŨ, CHUYỆN MỚI

Tôi dịch “Trắng Trên Đen” hoàn toàn tình cờ. Đã nhiều năm tôi không làm việc ấy nữa. Đơn giản vì tôi không có thời giờ. Đùng một cái, tôi nhận được cuốn “Trắng Trên Đen” do anh bạn Nga Anatoli Sokolov từ Moskva gửi cho, gửi tay chứ không gửi bưu điện, vì bưu điện Nga bây giờ tồi lắm, gửi rất dễ mất, như anh nói. Kẹp vào trang đầu của cuốn sách mỏng là một lời nhắn: “Một cuốn sách rất tốt cho những người cho đến nay vẫn còn chưa biết mình ở đâu. Tại sao anh không dịch cho đồng bào anh đọc nhỉ?”