Diễn đàn Câu lạc bộ Văn đoàn Độc lập Việt Nam: Slavoj Žižek

Hiển thị các bài đăng có nhãn Slavoj Žižek. Hiển thị tất cả bài đăng

Thứ Sáu, 14 tháng 2, 2025

Chủ đề cái ác trong “Cặp song sinh kỳ ảo”

Hiếu Tân

Nhân đọc bài bình luận của triết gia Slavoj Žižek đăng trên THE GUARDIAN tháng Tám 2013[1], (xem tài liệu kèm theo, Hiếu Tân dịch).

Bộ ba tiểu thuyết Cặp song sinh kỳ ảo[2] có nhiều chủ đề, gồm ba phần: Quyển vở lớn, Chứng cứ và Lời nói dối thứ ba; nhưng theo tiêu đề bài báo, Žižek chỉ bàn đến vấn đề cái ác ở hai đứa trẻ song sinh, mà ông đọc trong Quyển vở lớn, và ông kết tội nặng nề là “hoàn toàn vô đạo đức.” Kinh quá.

Trong bài này tôi bàn lại với ông xung quanh vấn đề này, chỉ dựa trên những trường hợp mà ông dẫn trong bài (theo thứ tự của tôi).

1. Người lính đào ngũ

2. Tập làm ăn mày

3. Viên sĩ quan nước ngoài

4. Chuyện cô hầu gái

5. Tống tiền

6. Trợ tử bà ngoại

1. Chuyện người lính đào ngũ

Khi chúng tôi trở lại, với thức ăn và chiếc chăn, anh ta nói:

- Các cậu tốt quá.

Chúng tôi trả lời:

- Chúng tôi không cố gắng để tốt. Chúng tôi mang cho anh những thứ này vì anh tuyệt đối cần chúng. Thế thôi.

(CSSKA, tr 39)

Mang đồ ăn và chăn ấm cho người lính sắp chết đói chết rét thì rõ ràng là việc tốt, nhưng khi được khen, hai đứa (từ đây tôi gọi tắt hai đứa trẻ song sinh là “hai đứa”) không nhận là tốt (không phải khiêm tốn) mà chúng “không cố gắng để tốt”, mà chỉ “vì anh tuyệt đối cần chúng. Thế thôi.”

Làm việc gì, chỉ vì việc đó là “tuyệt đối cần thiết”đó là nguyên tắc hành động của chúng, xuyên suốt tất cả các hành động của chúng trong sách. Không cảm xúc (thật ra là không để lộ cảm xúc, hay chỉ thể hiện qua hành động) chỉ dựa trên lí trí, như thế có phải vô đạo đức không, cho dù bản thân hành động là tốt (hay ít nhất chúng cho là tốt)? Như hành động kể trên, tôi tin rằng chính Žižek cũng phải thừa nhận là tốt, nhưng ông cho rằng nó không đạo đức, vì thiếu một sự thấu cảm. Thử so với những người đầy thương cảm, đầy trắc ẩn nhưng không hành động gì (chẳng hạn, vì không dám), ai đạo đức hơn?

Nhưng đấy chỉ là chuyện chăn và bánh. Cũng trong câu chuyện này, có một đoạn đối thoại, nghe không mủi lòng mấy, nhưng chắc chắn mở rộng tầm suy tư của bạn đọc hơn. Người lính, phải chịu đói rét như thế vì phải chốn chui lủi, nếu bị bắt, chắc chán anh bị hành hình.

- Tôi rời trung đoàn không có giấy phép. Tôi chạy trốn. Tôi là một người đào ngũ. Nếu họ tìm thấy tôi, họ sẽ bắn hoặc treo cổ tôi.

Chúng tôi hỏi:

- Như một kẻ giết người?

- Đúng rồi. Như một kẻ giết người.

- Thế nhưng anh không muốn giết bất kì ai. Anh chỉ muốn về nhà. - Đúng, tôi chỉ muốn về nhà.

(CSSKA, tr 39)

Một nghịch lý của chiến tranh! Anh “muốn về nhà” - là một cái tội. “Không có kẻ thù” - là một cái tội. Không muốn giết người - là một cái tội. Phải bắn, hoặc treo cổ! Công lý của loài người mà sao con người thấy đau lòng quá.

Hai đứa chỉ hỏi, không nói gì. Suy ngẫm là phần của người đọc. Bắt chúng ta phải suy ngẫm, là hai đứa bé mới hơn 11 tuổi. Có vấn đề đạo đức nào ở đây? Không phải đạo đức, mà “đạo lý của những vai trò”. Tôi nghĩ, bên ngoài chiến trường, người nào quyết liệt lên án anh lính này là người có thể coi chiến tranh là lý tưởng cao đẹp. Tiếc thay tôi không được biết quan điểm của triết gia Žižek về vấn đề này.

2. Tập làm ăn mày

Chúng tôi trả lời:

- Chúng tôi không muốn làm việc cho bà, thưa bà. Chúng tôi không muốn ăn xúp của bà hoặc bánh mì của bà. Chúng tôi không đói.

Bà ta hỏi:

- Thế tại sao chúng mày ăn xin?

- Để tìm xem nó có tác động gì và quan sát phản ứng của mọi người.

Bà ta bước đi và chửi:

- Mấy thằng du côn ranh con bẩn thỉu! Lại còn láo nữa chứ!

Trên đường về nhà, chúng tôi ném táo, sôcôla, bích quy và những đồng xu vào đám cỏ cao bên đường. Nhưng không thể nào vứt đi những cái vuốt ve khỏi tóc chúng tôi. (CSSKA, tr 33)

Để hiểu câu trả lời của chúng, phải đọc đoạn trước đó, để biết thái độ của những người “bố thí” trong cuộc thực tập giả làm ăn mày của chúng:

Một bà đi qua. Chúng tôi giơ tay. Bà ta nói:

- Tội nghiệp mấy thằng bé. Tôi chẳng có gì cho các cậu cả. Bà vuốt tóc chúng tôi.

Chúng tôi nói:

- Cám ơn bà.

Một bà khác cho chúng tôi hai quả táo. Bà khác nữa cho mấy cái bích quy.

Một người đàn bà đi qua. Chúng tôi giơ tay. Bà ta đứng lại nói:

- Chúng mày ăn xin không biết xấu hổ à? Đi theo tao. Tao sẽ kiếm cho mấy việc nhỏ rất dễ. Chẳng hạn chẻ củi, rửa sàn nhà. Chúng mày đủ lớn và đủ khỏe để làm việc đó. Sau đó, nếu chúng mày làm việc tốt, tao sẽ cho chúng mày bánh mì và ít xúp.

(CSSKA, tr 33)

Không hiểu tác giả (bài bình luận) phẫn nộ về thái độ gì của hai đứa ở đây? Tại tác giả không hiểu động cơ đi ăn xin của chúng, hay không hiểu tại sao chúng vứt đồ xin được, đặc biệt muốn vứt những cái xoa đầu ra khỏi tóc chúng, nhưng không thể được? Riêng tôi, tôi rất thích bài tập trải nghiệm làm ăn mày của chúng, nó cho thấy quan niệm của chúng về ăn mày, về bố thí, nói chung, về từ thiện và trắc ẩn, le lói ý thức về phẩm giá, về lòng tự trong của những đứa trẻ mới trên mười tuổi. Còn muốn biết chúng thật sự làm từ thiện như thế nào, thì hãy xem chúng giúp con bé Sứt Môi hàng xóm (đoạn trích dưới đây từ CSSKA, tr 113)

3. Viên sĩ quan nước ngoài

Chúng tôi ngủ lại. Sau đó, gần sáng, chúng tôi muốn dậy, nhưng ông sĩ quan giữ chúng tôi lại.

- Đừng động đậy. Ngủ đi. - Chúng tôi muốn đi tiểu. Chúng tôi phải đi. - Đừng đi. Tè ở đây.

Chúng tôi hỏi: - Ở đâu?

Ông ta bảo:

- Lên người tôi. Đừng sợ. Tè đi. Lên mặt tôi.

Chúng tôi đái, rồi chúng tôi về phòng bếp, vì giường ướt hết cả.

(CSSKA, tr 78)

Mối quan hệ kì lạ giữa ‘hai đứa’ với tên sĩ quan Đức (Nazi) có rất nhiều điều đáng nói, ở đây tác giả bài bình luận chỉ chú ý đến một cảnh bệnh hoạn của tên sĩ quan kia: yêu cầu hai đứa đái lên người hắn (để tìm khoái cảm). Lỗi của chúng ở đâu? Có lẽ tác giả bài bình luận có ý muốn - để giữ tinh nghiêm trang về mặt đạo đức - chúng phải từ chối? Chúng được tên sĩ quan yêu mến, thậm phí khâm phục, và chúng đã thỏa mãn mọi yêu cầu của tên này, miễn là không hại gì cho chúng, kể cả việc quất roi đến đổ máu, ướt đẫm cả quần áo đến khăn trải giường của hắn. Có lẽ ngấm ngầm một ý tinh quái và hơi ác “mày thích thế thì tao cho thế”.

Chúng tôi đái, rồi chúng tôi về phòng bếp, vì giường ướt hết cả.

Người đọc có thể có mọi loại cảm tưởng và phản ứng, nhưng hai đứa - như lúc nào cũng thế: chỉ kể lại sự việc, không ai biết chúng nghĩ gì hay có cảm giác gì.

4. Chuyện cô hầu gái

“Người bạn thân nhất của cặp song sinh là cô hầu gái của một linh mục, một cô gái gợi cảm, cô tắm “rửa cho chúng, chơi những trò chơi khêu gợi với chúng. Rồi điều gì xảy ra khi một đoàn người Do “Thái đói khát được dẫn qua thị trấn trên đường đến trại tập trung” [Žižek – Bài đã dẫn]:

Ngay trước mắt chúng tôi, một cánh tay gầy guộc giơ lên khỏi đám đông, một bàn tay bẩn chìa ra, một giọng cầu xin:

- Bánh.

Cô hầu gái mỉm cười và giả vờ giơ miếng bánh cô ăn còn lại, cô giữ nó thật chặt trong bàn tay đưa ra, rồi cười lớn, đưa miếng bánh trở lại miệng, cắn một miếng, và nói:

- Tôi cũng đói.

(CSSKA, tr 90)

Việc hai đứa “trừng phạt” cô gái vô tâm đến tàn nhẫn, cười cợt trên sự đau khổ tột cùng của người khác, bằng cách “bỏ một ít đạn vào bếp lò của cô để khi buổi sáng cô đốt lò, nó sẽ phát nổ và làm mặt cô biến dạng...” [Žižek – B.đ.d]. Trong tác phẩm, tình tiết này không được mô tả trực tiếp, mà người đọc đoán ra qua cuộc thẩm vấn của cảnh sát (tr 97-99) qua lời ông linh mục (trừng phạt là việc của Chúa... Cha đã nhìn thấy tất cả qua cửa sổ (tr 114)). Cha gợi ý xưng tội, nhưng chúng vẫn chỉ một mực “Chúng con không có tội gì để xưng”, “Chúng con không có gì để hối tiếc.” Chúng tự thấy không có tội theo quan điểm của chúng, chứ không phải theo ý ông linh mục là “tội trước Chúa”, hay tội trước pháp luật như tra khảo của viên cảnh sát. Nhưng rõ ràng, theo hai cách nhìn trên thì chúng quả thật có tội, làm tàn phế cô hầu gái của ông linh mục, là người có mối quan hệ rất thân thiết với chúng. Với chúng, tình cảm và lí trí không bao giờ nhập nhằng. Tuy nhiên, tội lỗi là tội lỗi, được miêu tả trong tác phẩm thì nó phải chịu cả sự phán xét của bạn đọc nữa, nhưng không có gì gọi là đánh thức bản năng tội lỗi ở người khác. Mỗi người phải chịu trách nhiệm về hậu quả những hành vi của mình, chẳng phải thế sao?

5. Tống tiền

Câu chuyện hai đứa tống tiền ông linh mục là một trong những trường đoạn thú vị nhất trong tiểu thuyết này, cho ta rất nhiều ý nghĩa về vỏ ngoài và thực chất, về việc làm từ thiện, về chuyển hóa nội tâm, về ăn năn thành khẩn của con người tu hành hướng thiện.

“Hai anh em sinh đôi còn tống tiền ông linh mục: chúng dọa sẽ cho mọi người biết ông ta đã quấy “rối tình dục Sứt Môi - một cô gái cần được giúp đỡ để sống sót - và đòi ông ta một khoản tiền hàng “tuần. Vị linh mục choáng váng hỏi chúng:

- Thật hết sức vô lí. Các cậu có biết việc các cậu đang làm là gì không?

- Dạ có. Là tống tiền, thưa ngài.

- Ở tuổi các cậu... thật là tồi tệ.

- Dạ vâng, thật tồi tệ là chúng con đã buộc phải làm việc này. Nhưng Sứt môi và mẹ cô ấy đang rất cần tiền

(CSSKA, tr 60)

Chính tác giả bình luận đã nói: “Trong vụ tống tiền này không có động cơ cá nhân: sau này, thậm “chí chúng còn trở thành bạn thân của ông linh mục. Khi Sứt Môi và mẹ cô có thể tự mình sống sót, “chúng từ chối nhận thêm tiền từ linh mục”

Ông đưa tiền cho chúng tôi. Chúng tôi nói:

(CSSKA, tr 113)

[Žižek – B.đ.d]

Hành vi đe dọa trấn áp tinh thần[3] để đòi tiền thì đúng là tống tiền. Nhưng lấy tiền không phải cho mình mà để cứu giúp người hàng xóm “tuyệt đối cần”: một bà mẹ tàn tật nằm ngoài vườn, một đứa con gái nhếch nhác chỉ biết ăn mày và ăn trộm, lúc này sắp chết đói. Cho nên chỉ nhìn vào hành động và lời nói mà gọi là tống tiền thì cũng không ổn: có ai tống tiền để làm từ thiện? Ở đây như có mùi Machiavelle, lấy mục đích biện minh cho phương tiện? Chúng chẳng biện minh gì cả, chúng tự nhận là tống tiền, nhận rằng nó là việc tồi tệ buộc phải làm (vì người khác). Và không chỉ có thế

Chúng con cũng đã dạy cô ấy làm việc. Chúng con đã giúp cô ấy đào vườn và trồng khoai tây, đậu, bí và cà chua. Chúng con cho cô ấy gà con và thỏ để nuôi. Cô ấy trông nom vườn và đàn gia súc của cô ấy. Cô ấy không đi ăn xin nữa. Cô ấy không cần tiền của cha nữa.

(CSSKA, tr 113)

Cả một kế hoạch tỉ mỉ để cứu giúp hai con người thoát cảnh khốn cùng, mà hay nhất là đề “Cô ấy không đi ăn xin nữa.”

Nhưng đấy mới chỉ là một phía. Từ vụ tống tiền xuất hiện ông cha cố. Chúng ta phải theo dõi ông đến tận lúc ông ra đi (tr 225) để hiểu rõ ông. Từ vụ ông nuốt phải quả đắng (tống tiền, chuyện xấu bị người khác biết) chắc có nhiều bạn đọc sơ sài đinh ninh ‘ông là người xấu’. Với một vẻ cứng cỏi bên ngoài, dứt khoát phủ nhận lời cáo buộc, cho là Sứt Môi bịa đặt, ông đưa tiền và nói thêm:

- ‘Nhưng đừng có bao giờ tưởng tượng ta làm việc này là nhượng bộ cái trò tống tiền của các cậu. Ta làm là làm từ thiện.’

Hai đứa trả lời:

- ‘Đó chính xác là điều chúng con mong đợi ở cha, thưa Cha.’

(CSSKA, tr 61)

Thấy hai đứa ghê chưa: “chúng con mong đợi”, chứ không phải “chúng con tin” nhé!

Và chúng đã không thất vọng với lòng mong đợi ấy. Chắc chắn lúc ấy, trong thâm tâm cha có hổ thẹn, nỗi xấu hổ mà sau này cha bộc bạch:

“Cha thấy hổ thẹn” nhưng hổ thẹn vì “đã không làm điều ấy [giúp tiền] sớm hơn”, tất nhiên.

Chính nỗi xấu hổ ấy đã cứu vớt linh hồn cha, cho thấy thói xấu kia chỉ là cái xấu xa tầm thường và thông thường ở con người, nó không là bản chất. Và con đường phục thiện đã mở ra, đưa cha từ chỗ lương thiện hướng lên thánh thiện. Giả sử không xảy ra việc tống tiền này? Thì cha vẫn tiếp tục cuộc sống hai mặt, vẫn mãi là con người trần tục tầm thường, với cái thú vui thảm hại mà một người bình thường đường hoàng không ai muốn. Cuộc tống tiền ghi dấu mốc cho một sự thay đổi với điều kiện cha có thực tâm hổ thẹn. Việc hai đứa ngày càng trở nên thân thiết với cha chứng tỏ sự thay đổi đó, thậm chí Lucas (một trong hai đứa) sau này với cha có tình cảm gần như cha con: anh chăm sóc cha như cha mình, và về phương diện tinh thần, anh – vốn trước sau không tin Chúa – đã tìm đến cha khi tâm lí bị khủng hoảng (tr 224). Cha đọc một câu kinh thấy anh rung cảm mãnh liệt, biết rằng anh đã nhớ ra đó là một câu trong Kinh Thánh anh đã thuộc từ còn bé. Một niềm thấu cảm thiêng liêng kết nối hai con người vượt qua những niềm tin tôn giáo riêng.

...

6. Trợ tử bà ngoại

Bà ngoại, đúng như hai đứa nói “chẳng có ai quái ác như bà, bà ngoại ạ” (tr 55). Bà ngoại là một cái kho chứa mọi tính xấu và tính ác dân dã, dân làng không một ai ưa bà, họ gọi bà là “Mụ phù thủy” cũng khó có người đọc nào có thể ưa bà già khôn ngoan quỷ quyệt này. Tất cả đều sợ, ghét và không thể chịu nổi bà, trừ hai đứa bé song sinh, vốn bị bà đối xử như lời bà gọi chúng: “đồ chó đẻ”.

Žižek viết:

“Sự giúp đỡ lạnh lùng của chúng với người khác còn mở rộng đến mức giúp cho họ chết nếu họ yêu “cầu: khi bà của chúng yêu cầu chúng bỏ thuốc độc vào cốc sữa của bà, chúng nói:

“Đừng khóc nữa, bà ngoại. Chúng cháu sẽ làm; nếu bà thật sự muốn chúng cháu làm, chúng cháu sẽ làm.” (CSSKA, tr 140)

[Žižek – B.đ.d]

Bà ngoại đã đột quỵ một lần và được hai đứa cứu sống một cách kỳ diệu (tr 156-7), và đây là bà tự quyết cho lần thứ hai sẽ đến.

Cả ba chúng tôi im lặng một lúc, rồi Bà ngoại nói:

- Chưa hết đâu. Lần sau, nếu tao bị đột quỵ, tao không cần chúng mày tắm, không cần quần cao su của chúng mày và tã lót của chúng mày.

Bà đứng lên đi loạng choạng đến bên kệ với những chai lọ của bà. Bà trở lại với chiếc bình nhỏ thót cổ màu xanh:

- Thay vì những thứ thuốc ghê tởm của chúng mày, chúng mày hãy trút cả chiếc lọ này vào cốc sữa đầu tiên cho tao.

Chúng tôi lặng thinh. Bà quát:

- Chúng mày có hiểu không, đồ chó đẻ?

Chúng tôi lặng thinh. Bà nói:

- Có lẽ chúng mày sợ khám nghiệm tử thi, cái đồ chết nhát này? Sẽ không có mổ tử thi đâu. Không có ai làm nhặng lên vì một bà già đột quỵ đến lần thứ hai.

Chúng tôi nói:

- Chúng cháu không sợ mổ tử thi đâu, Bà ngoại ạ. Chúng cháu chỉ nghĩ bà có thể hồi phục lần thứ hai.

- Không. Tao sẽ không hồi phục. Tao biết điều đó. Bởi vậy chúng ta phải kết thúc nó càng sớm càng tốt.

Chúng tôi không nói gì. Bà bắt đầu khóc.

- Chúng mày không biết liệt là thế nào đâu. Nhìn thấy mọi thứ, nghe thấy mọi thứ, và không cử động được. Nếu cái việc cỏn con ấy mà chúng mày cũng không làm được cho tao, thì chúng mày là loài vô ơn bạc nghĩa, là loài rắn độc mà tao đã nuôi bằng sữa của mình.

Chúng tôi nói:

- Đừng khóc nữa, bà ngoại. Chúng cháu sẽ làm, nếu bà thật sự muốn chúng cháu làm, chúng cháu sẽ làm.

(CSSKA tr 139-140)

“..Nếu bà thật sự muốn” đó là điều kiện của chúng, như luôn luôn thế. Mà ý muốn của bà, là ý chí quyết liệt của một đầu óc sáng suốt, như đoạn trích trên cho thấy. Ngày nay, việc giúp cho người không còn hi vọng sống ra đi nhẹ nhàng đã được một bộ phận nhân loại thừa nhận là giải pháp nhân đạo, vấn đề lưỡng nan này được giải quyết ở tầm nhân loại, nhưng không biết ý kiến của ngài triết gia Žižek thế nào? Dẫu sao, qua “cuộc thương lượng” trên mà kết luận là hai thằng bé “lạnh lùng” thì không phải là cái nhìn thấu tỏ. Hai đứa luôn cân nhắc mọi việc bằng chính lý trí của chúng, và không bao giờ để lộ tình cảm ra ngoài.

***

Như vậy, tôi đã không nhất trí với hầu hết các luận điểm của Žižek. Mỗi người có quan điểm, có cách nhìn riêng của mình, và tất cả các bạn đọc cuốn tiểu thuyết này có ý kiến riêng của họ, về mọi vấn đề. Tiểu thuyết không phải là nơi mang các bài học đạo đức, các nhân vật cũng không phải được trau chuốt thành những tấm gương không tì vết để noi theo; với tiểu thuyết điều quan trọng không phải chỉ là ‘phản ánh hiện thực’ - những sự thật - mà là: nó có nói với chúng ta điều gì về sự thật không? Khi một sự vật hiện tượng rơi vào tầm nhìn của tôi, tôi cố gắng không để những định kiến, những tiền giả định có sẵn trong tôi chi phối cái nhìn. Hai đứa trẻ song sinh không phải không có tội lỗi, thậm chí chúng đã thực tập “làm điều ác”, nhưng bài đã dài, đề tài này phải chờ một bài khác.

_________________________

Dưới đây là bài báo của Žižek (HT dịch):

Quyển vở lớn của Ágota Kristóf đánh thức trong tôi một tình cảm lạnh lùng và độc ác

Slavoj Žižek

Hiếu Tân dịch

Phiên bản sân khấu của Quyển vở lớn được trình diễn tại Nhà hát Lyceum năm 2001. Ảnh: Murdo MacLeod cho tờ Guardian

Hai đứa trẻ song sinh hoàn toàn vô đạo đức – chúng nói dối, tống tiền, giết người – nhưng chúng đại diện cho sự ngây thơ đích thực về mặt đạo đức dưới dạng thuần túy nhất.

The Guardian, 12 tháng Tám 2013.

Có một cuốn sách mà qua đó tôi đã khám phá ra mình thực sự muốn là loại người nào: Quyển vở lớn, tập đầu tiên trong tiểu thuyết bộ ba của Ágota Kristóf, tiếp theo là Chứng cứ và Lời nói dối thứ ba. Khi lần đầu tiên tôi nghe người ta nói về Ágota Kristóf, tôi nghĩ đó là cách phát âm sai kiểu Đông Âu của Agatha Christie; nhưng tôi nhanh chóng phát hiện ra rằng Ágota không chỉ không phải là Agatha, mà cái khủng khiếp của Ágota còn ghê gớm hơn Agatha rất nhiều.

Quyển vở lớn kể câu chuyện về hai cậu bé song sinh sống với bà ngoại tại một thị trấn nhỏ của Hungary trong những năm cuối của chiến tranh thế giới thứ hai và những năm đầu dưới chế độ cộng sản. Cặp song sinh hoàn toàn vô đạo đức – chúng nói dối, tống tiền, giết người - nhưng chúng đại diện cho sự ngây thơ đích thực về mặt đạo đức dưới dạng thuần túy nhất. Một vài ví dụ là đủ. Một ngày nọ, chúng gặp một người đào ngũ đói khát trong rừng và mang cho anh ta một số thứ mà anh ta yêu cầu.

Khi chúng tôi trở lại, với thức ăn và chiếc chăn, anh ta nói:

- Các cậu tốt quá.

Chúng tôi trả lời:

- Chúng tôi không cố gắng để tốt. Chúng tôi mang cho anh những thứ này vì anh tuyệt đối cần chúng. Thế thôi.

(CSSKA, tr 39)

Nếu từng có thái độ đạo đức Cơ đốc giáo thì đó là: cho dù những yêu cầu của hàng xóm có quái đản đến đâu, cặp song sinh vẫn cố gắng đáp ứng chúng một cách ngây thơ. Một đêm nọ, chúng thấy mình ngủ chung giường với một sĩ quan Đức, một kẻ khổ dâm đồng tính bị dày vò. Sáng sớm, chúng thức dậy và muốn rời khỏi giường, nhưng viên sĩ quan giữ chúng lại:

Chúng tôi ngủ lại. Sau đó, gần sáng, chúng tôi muốn dậy, nhưng ông sĩ quan giữ chúng tôi lại.

- Đừng động đậy. Ngủ đi. - Chúng tôi muốn đi tiểu. Chúng tôi phải đi. - Đừng đi. Tè ở đây.

Chúng tôi hỏi: - Ở đâu?

Ông ta bảo:

- Lên người tôi. Đừng sợ. Tè đi. Lên mặt tôi.

Chúng tôi đái, rồi chúng tôi về phòng bếp, vì giường ướt hết cả.

(CSSKA, tr 78)

Một tác phẩm thực sự về tình yêu, nếu quả có một tình yêu như thế! Người bạn thân nhất của cặp song sinh là cô hầu gái của một linh mục, một cô gái gợi cảm, cô tắm rửa cho chúng, chơi những trò chơi khêu gợi với chúng. Rồi điều gì xảy ra khi một đoàn người Do Thái đói khát được dẫn qua thị trấn trên đường đến trại tập trung:

Ngay trước mắt chúng tôi, một cánh tay gầy guộc giơ lên khỏi đám đông, một bàn tay bẩn chìa ra, một giọng cầu xin:

- Bánh.

- Tôi cũng đói.

(CSSKA, tr 90)

Hai đứa quyết định trừng phạt cô: chúng bỏ một ít đạn vào bếp lò của cô để khi buổi sáng cô đốt lò, nó sẽ phát nổ và làm mặt cô biến dạng. Theo những dòng này, tôi dễ dàng tưởng tượng ra một tình huống mà tôi sẵn sàng giết một người mà không chút băn khoăn về mặt đạo đức, ngay cả khi tôi biết rằng người này không trực tiếp giết ai. Đọc các tường thuật về tra tấn trong các chế độ quân sự ở Mỹ Latinh, tôi đặc biệt thấy ghê tởm hình ảnh một bác sĩ (thường xuyên) giúp đỡ những kẻ tra tấn thực sự tiến hành công việc của họ theo cách hiệu quả nhất: ông ta khám cho nạn nhân và theo dõi quá trình, cho những kẻ tra tấn biết nạn nhân có thể chịu đựng được đến đâu, hình thức tra tấn nào sẽ gây ra nỗi đau không thể chịu nổi nhất, v.v. Tôi phải thú nhận rằng nếu tôi đụng phải một người như vậy, biết rằng có rất ít cơ hội đưa hắn ra trước công lý, nhưng lại có cơ hội giết hắn một cách kín đáo, thì tôi đơn giản sẽ làm, với một hối hận tối thiểu về việc tự mình giành lấy công lý.

Điều quan trọng trong những trường hợp như vậy là tránh sự mê hoặc của cái ác thúc đẩy chúng ta nâng những kẻ tra tấn lên hàng những kẻ tội phạm ma quỷ, những kẻ có sức mạnh để vượt qua những cân nhắc đạo đức nhỏ mọn của chúng ta và hành động một cách tự do. Những kẻ tra tấn không vượt ra ngoài thiện ác, họ ở dưới nó. Họ không vi phạm các quy tắc đạo đức chung của chúng ta một cách anh hùng, họ chỉ đơn giản là thiếu chúng.

Hai anh em sinh đôi còn tống tiền ông linh mục: chúng dọa sẽ cho mọi người biết ông ta đã quấy rối tình dục Sứt Môi - một cô gái cần được giúp đỡ để sống sót - và đòi ông ta một khoản tiền hàng tuần. Vị linh mục choáng váng hỏi chúng:

- Thật hết sức vô lí. Các cậu có biết việc các cậu đang làm là gì không?

- Dạ có. Là tống tiền, thưa ngài.

- Ở tuổi các cậu... thật là tồi tệ.

- Dạ vâng, thật tồi tệ là chúng con đã buộc phải làm việc này. Nhưng Sứt môi và mẹ cô ấy đang rất cần tiền

(CSSKA, tr 60)

Trong vụ tống tiền này không có động cơ cá nhân: sau này, thậm chí chúng còn trở thành bạn thân của ông linh mục. Khi Sứt Môi và mẹ cô có thể tự mình sống sót, chúng từ chối nhận thêm tiền từ linh mục:

Ông đưa tiền cho chúng tôi. Chúng tôi nói:

- Cha cứ giữ lấy. Cha đã cho đủ rồi. Chúng con đã nhận tiền của cha khi thật sự cần thiết. Bây giờ chúng con kiếm được khá nhiều tiền để lâu lâu cho Sứt Môi một ít. Chúng con cũng đã dạy cô ấy làm việc. Chúng con đã giúp cô ấy đào vườn và trồng khoai tây, đậu, bí và cà chua. Chúng con cho cô ấy gà con và thỏ để nuôi. Cô ấy trông nom vườn và đàn gia súc của cô ấy. Cô ấy không đi ăn xin nữa. Cô ấy không cần tiền của cha nữa.

(CSSKA, tr 113)

Sự giúp đỡ lạnh lùng của chúng với người khác còn mở rộng đến mức giúp cho họ chết nếu họ yêu cầu: khi bà của chúng yêu cầu chúng bỏ thuốc độc vào cốc sữa của bà, chúng nói:

“Đừng khóc nữa, bà ngoại. Chúng cháu sẽ làm; nếu bà thật sự muốn chúng cháu làm, chúng cháu sẽ làm.” (CSSKA, tr 140)

Dù ngây thơ nhưng thái độ chủ quan như vậy không hề ngăn cản được một khoảng cách suy tư lạnh lùng đến quái dị. Một ngày nọ, cặp song sinh mặc quần áo rách và đi ăn xin.

Chúng tôi trả lời:

- Chúng tôi không muốn làm việc cho bà, thưa bà. Chúng tôi không muốn ăn xúp của bà hoặc bánh mì của bà. Chúng tôi không đói.

Bà ta hỏi:

- Thế tại sao chúng mày ăn xin?

- Để tìm xem nó có tác động gì và quan sát phản ứng của mọi người.

Bà ta bước đi và chửi:

- Mấy thằng du côn ranh con bẩn thỉu! Lại còn láo nữa chứ!

(CSSKA, tr 33)

Đây là nơi tôi đang đứng, tôi muốn trở thành như thế nào: một quái thai về đạo đức không có sự thấu cảm, làm những gì phải làm trong một sự trùng hợp kỳ lạ giữa tính tự phát mù quáng và khoảng cách suy tư, giúp đỡ người khác trong khi tránh sự gần gũi kinh tởm của họ. Có nhiều hơn những người như thế này, thế giới chắc sẽ là một nơi dễ chịu, trong đó tính đa cảm bị thay thế bằng một cảm thức lạnh lùng và tàn nhẫn.

[1] Slavoj Žižek, Ágota Kristóf's The Notebook awoke in me a cold and cruel passion, https://www.theguardian.com/commentisfree/2013/aug/12/agota-kristof-the-notebook-slavoj-zizek

[2] Đã được Hiếu Tân dịch sang tiếng Việt, Book Hunter và NXB Văn học ấn hành, 2024.

[3] Hành vi này chúng không chỉ làm một lần, mà còn lặp lại với ông già đưa thư, người che giấu việc bà ngoại chúng ăn chặn tiền mẹ chúng nó gửi về cho chúng, và với chính bà ngoại phù thủy, khi bà ta lập mưu cướp những món đồ nữ trang của cô em họ chúng, tất cả là để ngăn ngừa điều xấu.

Thứ Tư, 28 tháng 7, 2021

Đại Dịch! 2 – Biên niên sử của một thời đã mất (5)

Slavoj Žižek

Nguyễn Quang A dịch

PHỤ LỤC: BỐN SUY NGẪM VỀ QUYỀN LỰC, VẺ NGOÀI VÀ SỰ TỤC TĨU

Bệnh dịch đang diễn ra không phải chỉ là một liên kết trong một chuỗi dài của các khủng hoảng vây quanh thế giới chúng ta, từ các mối đe dọa đối với môi trường đến các xung đột kinh tế và xã hội; người ta cũng phải tính đến rằng nó đã bùng nổ trong một thế giới được đặc trưng bởi sự lên của chính trị dân túy mới. Sự tương tác giữa hai thứ—đại dịch có sẽ cho một sự tăng mới cho chủ nghĩa dân túy phân biệt chủng tộc, chống nhập cư, hay nó sẽ tiết lộ tính phi hiệu quả của nó cho một công chúng rộng hơn?—cũng như bản chất đặc thù của chủ nghĩa dân túy mới với phương sách công khai của nó đến sự tục tĩu (obscenity), đáng một sự xem xét kỹ hơn.

Chủ Nhật, 25 tháng 7, 2021

Đại Dịch! 2 – Biên niên sử của một thời đã mất (4)

Slavoj Žižek

Nguyễn Quang A dịch

10. BỘ PHIM NÀO ĐANG DIỄN RA TRONG THỰC TẾ

Chúng ta thường nghe rằng cái chúng ta trải nghiệm bây giờ với đại dịch Covid-19 là một trường hợp đời-thật của cái một thời đã được mô tả trong các dystopia Hollywood. Câu hỏi là: (các) bộ phim nào chúng ta xem bây giờ đang diễn ra trong thực tế?

Khi, trong những tuần đầu của đại dịch, tôi nghe từ các bạn ở Hoa Kỳ rằng các cửa hàng súng đã bán hết hàng trong kho của chúng còn nhanh hơn các hiệu thuốc, tôi đã thử hiểu lý lẽ của những người mua: họ có lẽ đã hình dung mình như một nhóm người được cách ly an toàn trong nhà được dự trữ đầy đủ của họ, bảo vệ nó bằng súng chống lại một đám đông đói, bị nhiễm Covid, giống các bộ phim về sự tấn công của thây ma [xác chết sống lại-living dead hoặc zombie]. (Người ta cũng có thể tưởng tượng một phiên bản ít hỗn loạn hơn của kịch bản này, trong đó một elite chọn lọc có khả năng sống sót trong các vùng hẻo lánh, như trong phim 2012 của Roland Emmerich).

Thứ Sáu, 23 tháng 7, 2021

Đại Dịch! 2 – Biên niên sử của một thời đã mất (3)

Slavoj Žižek

Nguyễn Quang A dịch

6. TÌNH DỤC TRONG THỜI ĐẠI GIÃN CÁCH XÃ HỘI

Tại Ireland, Tổng giám đốc Dịch vụ Sức khoẻ ban hành các hướng dẫn về thực hiện tình dục trong thời gian Covid-19, và hai khuyến nghị chủ chốt là:

“Tạm nghỉ sự tương tác thân thể và mặt-đối-mặt là đáng xem xét, đặc biệt nếu bạn thường gặp các đối tác tình dục của bạn online hay kiếm sống bằng quan hệ tình dục. Hãy xem xét việc hẹn hò video, gửi tin nhắn tình dục hay các chat room. Đảm bảo chắc chắn để tẩy trùng các bàn phím và màn hình chạm mà bạn chia sẻ với những người khác. Thủ dâm sẽ không lan truyền coronavirus, đặc biệt nếu bạn rửa tay bạn (và bất cứ đồ chơi tình dục nào) bằng xà phòng và nước trong ít nhất 20 giây trước khi và sau khi dùng.”[1]

Thứ Tư, 21 tháng 7, 2021

Đại Dịch! 2 – Biên niên sử của một thời đã mất (2)

Slavoj Žižek

Nguyễn Quang A dịch

2. NGÀY 1 THÁNG NĂM TRONG THẾ GIỚI VIRAL

Có lẽ, vào ngày 1 tháng Năm, thời điểm đã đến để lùi lại một bước từ sự tập trung duy nhất của chúng ta đến đại dịch và xem xét nó và các tác động tàn phá của nó tiết lộ cái gì về thực tế xã hội của chúng ta.

Chủ Nhật, 18 tháng 7, 2021

Đại Dịch! 2 – Biên niên sử của một thời đã mất (1)

Slavoj Žižek

Nguyễn Quang A dịch

“BẬC THẦY VỀ KHẢ NĂNG QUAN SÁT PHẢN TRỰC GIÁC.”

—THE NEW YORKER

Trong cuốn tiếp theo hứng thú này của cuốn Đại dịch!: COVID-19 Shakes the World (Đại dịch! COVID-19 làm Lung lay Thế giới) được ca ngợi của ông, Slavoj Žižek đào sâu vào những chiều kích gây ngạc nhiên của những sự phong toả, những sự cách ly, và sự giữ khoảng cách xã hội—cũng như sự phản đối chúng ngày càng ngỗ ngược bởi một công chúng “phản ứng-mệt mỏi” quanh hành tinh.

Ở đây, Žižek xem xét các hiệu ứng lan truyền lên cung ứng thực phẩm của những thất bại gặt hái do thiếu hụt lao động gây ra, và sự siêu-bóc lột giai cấp toàn cầu của những người lao động chăm sóc, mà không có lao động của họ thì đời sống hàng ngày sẽ là không thể. Qua các thí dụ như vậy ông xác định sự bất lực của chủ nghĩa tư bản đương thời đối với sự bảo vệ công chúng một cách hữu hiệu trong thời gian khủng hoảng.

Viết với sự táo bạo và nhiệt huyết đặc trưng, Žižek đi ngang lý thuyết phê phán, văn hoá đại chúng, và phân tâm học để tiết lộ động học rắc rối của tri thức và quyền lực nổi lên trong những thời gian viral này.

Thứ Ba, 13 tháng 7, 2021

Bệnh dịch! COVID-19 lay chuyển thế giới (kỳ 4)

Slavoj Žižek, 2020, New York - London: OR Books

Nguyễn Quang A dịch

10. CHỦ NGHĨA CỘNG SẢN HAY SỰ DÃ MAN, ĐƠN GIẢN VẬY THÔI!

Tôi đã bị từ Alain Badiou đến Byung-Chul Han¹ và nhiều người khác, từ Hữu và Tả chỉ trích, thậm chí tôi bị chế nhạo, sau khi tôi gợi ý lặp đi lặp lại sự đến của một dạng Chủ nghĩa cộng sản như một kết quả của dịch bệnh coronavirus. Các motif cơ bản trong những âm chối tai đã dễ dàng có thể tiên đoán được: chủ nghĩa tư bản sẽ quay lại trong dạng còn mạnh hơn, sử dụng bệnh dịch như một sự tăng bất hạnh (disaster boost); chúng ta sẽ yên lặng chấp nhận việc các bộ máy nhà nước kiểm soát hoàn toàn đời sống chúng ta theo cách Trung Quốc như một sự cần thiết y tế; sự hoảng loạn sinh tồn chủ nghĩa (survivalist) là hết sức phi chính trị, nó khiến chúng ta cảm nhận những người khác như một mối đe doạ chí tử, không như các đồng đội trong một cuộc chiến đấu. Han đưa thêm một số sự thấu hiểu đặc thù vào những sự khác biệt văn hoá giữa phương Đông và phương Tây: các nước phương Tây phát triển đang phản ứng quá bởi vì họ đã quen với cuộc đời mà không có những kẻ thù thực sự. Là cởi mở và khoan dung, và thiếu các cơ chế miễn dịch, khi một mối đe doạ thực nổi lên, họ bị hoảng loạn. Nhưng phương Tây phát triển có thực sự dễ dãi như Han tuyên bố? Có phải toàn bộ không gian chính trị và xã hội của chúng ta không bị tràn ngập bởi các tầm nhìn ngày tận thế ư: các mối đe doạ của thảm hoạ sinh thái, sự sợ những người tị nạn Islamic, sự bảo vệ một cách hoảng loạn văn hoá truyền thống của chúng ta chống lại lý thuyết LGBT+ và giới? Hãy chỉ thử kể một chuyện đùa tục tĩu và bạn ngay lập tức sẽ cảm thấy lực của sự kiểm duyệt Phải Đạo (Politically Correct). Tính dễ dãi của chúng ta đã chuyển thành cái đối lập của nó nhiều năm trước rồi.

Thứ Bảy, 10 tháng 7, 2021

Bệnh dịch! COVID-19 lay chuyển thế giới (kỳ 3)

Slavoj Žižek, 2020, New York - London: OR Books

Nguyễn Quang A dịch

VIRUS Ý THỨC HỆ

Một câu hỏi lý thú do đại dịch coronavirus nêu ra, thậm chí cho một người không-chuyên gia về thống kê học như tôi, là: dữ liệu chấm dứt và ý thức hệ bắt đầu ở đâu?

Có một nghịch lý hoạt động ở đây: thế giới của chúng ta càng được kết nối, thì một tai hoạ địa phương càng có thể kích sự sợ hãi và cuối cùng một thảm hoạ toàn cầu. Trong mùa Xuân 2010, một đám mây bụi từ một sự bùng nổ núi lửa nhỏ ở Iceland, một nhiễu loạn nhỏ trong cơ chế phức tạp của cuộc sống trên Trái đất, gây ra một sự ngưng trệ giao thông hàng không trên hầu hết châu Âu. Nó đã là một sự nhắc nhở sắc nét về loài người vẫn chỉ là một trong nhiều loài sinh vật trên hành tinh Trái đất như thế nào, bất chấp tất cả hoạt động ghê gớm của nó để biến đổi tự nhiên. Tác động kinh tế xã hội có tính tai hoạ của một sự bùng nổ nhỏ như vậy chính là do tính dễ vỡ của sự phát triển công nghệ của chúng ta, trong trường hợ này là hàng không. Một thế kỷ trước, một sự bùng nổ như vậy đã trôi qua mà chẳng ai để ý. Sự phát triển công nghệ làm cho chúng ta độc lập hơn với tự nhiên và đồng thời, ở mức khác nhau, phụ thuộc hơn vào những sự thất thường của tự nhiên. Và cũng thế cho sự lây lan của coronavirus: giả như nó đã xảy ra trước các cuộc cải cách của Đặng Tiểu Bình, thì thậm chí có lẽ chúng ta đã chẳng nghe về nó.

Thứ Năm, 8 tháng 7, 2021

Bệnh dịch! COVID-19 lay chuyển thế giới (kỳ 2)

Slavoj Žižek, 2020, New York - London: OR Books

Nguyễn Quang A dịch

TỚI MỘT CƠN BÃO HOÀN HẢO Ở CHÂU ÂU

Một cơn bão hoàn hảo xảy ra khi một sự kết hợp hiếm hoi của những hoàn cảnh khác hẳn nhau tạo ra một sự kiện cực kỳ dữ dội: trong một trường hợp như vậy, một sự cộng sinh của các lực phát ra năng lượng lớn hơn tổng đơn thuần của các nhân tố đóng góp riêng lẻ của nó rất nhiều. Thuật ngữ được đại chúng hoá bởi cuốn sách không hư cấu bán chạy nhất năm 1997 của Sebastian Junger về một sự kết hợp xảy ra một lần trong một trăm năm mà, trong năm 1991, đã giáng xuống đông bắc duyên hải Đại Tây dương của Hoa Kỳ: hệ thống áp suất cao từ các Hồ Lớn tạo ra gió bão trên Đảo Sable ngoài khơi Nova Scotia mà va chạm với Bão Grace đến từ vùng Caribbe. Tường thuật của Junger tập trung vào đoàn thủ thủ của tàu đánh cá Andrea Gail biến mất giữa những ngọn sóng khổng lồ.

Do đặc tính toàn cầu của nó, bệnh dịch coronavirus đang diễn ra thường khêu gợi bình luận rằng bây giờ tất cả chúng ta đều trên cùng chiếc thuyền. Nhưng có các dấu hiệu cho thấy rằng chiếc thuyền gọi là châu Âu đến gần số phận của Andrea Gail hơn các thuyền khác rất nhiều. Ba cơn bão đang tụ tập và kết hợp sức của chúng trên châu Âu. Hai cơn đầu tiên không phải là đặc thù đối với châu Âu: đại dịch coronavirus trong tác động vật lý trực tiếp của nó (những sự cách ly, sự đau khổ và cái chết) và các tác động kinh tế của nó mà sẽ là tồi tệ ở châu Âu hơn ở những người nơi khác vì lục địa đang trì trệ rồi, và cũng phụ thuộc hơn các khu vực khác của thế giới vào nhập khẩu và xuất khẩu (thí dụ, ngành ô tô là xương sống của nền kinh tế Đức, và xuất khẩu xe sang trọng sang Trung Quốc đang bế tắc rồi.) Chúng ta bây giờ phải thêm vào hai cơn bão này một cơn bão thứ ba mà chúng ta có thể gọi là virus Putogan [Putin Erdogan]: sự bùng nổ mới của bạo lực ở Syria giữa Thổ Nhĩ Kì và chế độ Assad (được Nga ủng hộ trực tiếp). Cả hai bên đang khai thác lạnh lùng sự đau khổ của hàng triệu người lánh nạn cho lợi ích chính trị của riêng họ.

Khi Thổ Nhĩ Kì bắt đầu xúi giục hàng ngàn người di cư để bỏ đi sang châu Âu, tổ chức việc chuyên chở họ đến biên giới Hy Lạp, Erdogan biện minh cho biện pháp này với các lý do nhân đạo thực dụng: Thổ Nhĩ Kì không còn có thể hỗ trợ số người tị nạn gia tăng nữa. Cớ này làm chứng cho một sự vô liêm sỉ đến ngộp thở: nó bỏ qua bản thân việc Thổ Nhĩ Kì đã tham gia vào nội chiến Syri như thế nào, ủng hộ một phái chống lại phái kia ra sao, và như thế chịu trách nhiệm nặng vì dòng người tị nạn thế nào. Bây giờ Thổ Nhĩ Kì muốn châu Âu chia sẻ gánh nặng người tị nạn, tức là, để trả cái giá cho chính trị tàn nhẫn của nó. “Giải pháp” giả cho khủng hoảng của những người Kurd ở Syria—với Thổ Nhĩ Kì và Nga áp đặt hoà bình sao cho mỗi bên kiểm soát bên của riêng mình – bây giờ đang tan rã, nhưng Nga và Thổ Nhĩ Kì vẫn ở trong một vị trí lý tưởng để gây áp lực lên châu Âu: hai nước kiểm soát cung dầu, cũng như dòng người tị nạn, và như thế có thể sử dụng cả hai như công cụ tống tiền.

Điệu múa quỷ quái giữa Erdogan và Putin, từ xung đột sang đồng minh và quay lại xung đột, không được đánh lừa chúng ta: cả hai sự cực đoan là phần của cùng trò chơi địa chính trị với cái giá của nhân dân Syri. Không chỉ là chẳng bên nào quan tâm đến sự đau khổ của họ, cả hai bên đều lợi dụng nó một cách tích cực. Cái không thể không đập vào con mắt là sự giống nhau giữa Putin và Erdogan, những người luôn luôn ủng hộ hai phiên bản của cùng chế độ chính trị, được lãnh đạo bởi một nhân vật hỗn hợp mà chúng ta có thể gọi là Putogan.

Ta phải tránh trò chơi hỏi ai chịu trách nhiệm hơn cho cuộc khủng hoảng, Erdogan hay Putin. Cả hai là tồi hơn và phải được coi như cái họ là: các tội phạm chiến tranh sử dụng sự đau khổ của hàng triệu người và phá huỷ một nước để theo đuổi một cách nhẫn tâm các mục tiêu của họ, trong số đó có sự phá hoại một châu Âu thống nhất. Hơn nữa, bây giờ họ đang làm điều này trong khung cảnh của một bệnh dịch toàn cầu, vào lúc khi sự hợp tác toàn cầu là cấp bách hơn bao giờ hết, việc sử dụng sự sợ hãi mà điều này gây ra như một phương tiện để theo đuổi các mục tiêu quân sự của họ. Trong một thế giới với một ý thức tối thiểu về công lý, chỗ của họ không được ở trong các dinh tổng thống mà ở Toà Hình sự Quốc tế ở Hague.

Bây giờ chúng ta có thể thấy sự kết hợp của ba cơn bão này tạo thành một cơn bão hoàn hảo như thế nào: một làn sóng mới của những người tị nạn được Thổ Nhĩ Kì tổ chức có thể có những hậu quả tai hoạ vào lúc của đại dịch coronavirus. Cho đến bây giờ, một trong ít thứ tốt về bệnh dịch, cùng với sự thực cơ bản rằng nó đã làm cho chúng ta nhận thức rõ ràng về nhu cầu cho sự hợp tác toàn cầu, đã là nó đã không được gán cho những người di cư và những người tị nạn—chủ nghĩa phân biệt chủng tộc hoạt động chủ yếu trong việc cảm nhận mối đe doạ như xuất phát từ Phương Đông Khác. Nhưng nếu hai vấn đề bị trộn lẫn với nhau, nếu những người tị nạn được cảm nhận như liên kết với sự lan ra của bệnh dịch (và tất nhiên chắc coronavirus lây nhiễm rộng giữa những người tị nạn do các điều kiện trong các trại đông đúc họ ở), thì các nhà phân biệt chủng tộc dân tuý sẽ có thời cực thịnh của họ: họ sẽ có khả năng biện minh việc họ loại trừ những người nước ngoài với các lý lo y tế “khoa học”. Các chính sách thiện cảm cho phép dòng vào của những người tị nạn có thể dễ dàng gây ra một phản ứng hoảng loạn và sợ hãi. Như thủ tướng Viktor Orban tuyên bố trong một bài phát biểu gần đây, Hungary trên thực tế có thể trở thành tấm gương cho toàn bộ châu Âu noi theo.

Để ngăn chặn tai hoạ này, thứ đầu tiên cần đến là cái gì đó hầu như không thể: củng cố sự thống nhất hoạt động của châu Âu, nhất là sự phối hợp giữa Pháp và Đức. Dựa vào sự thống nhất này, rồi châu Âu phải hành động để giải quyết khủng hoảng người tị nạn. Trong cuộc tranh luận TV gần đây, Gregor Gysi, một nhân vật then chốt của đảng cánh tả Đức Die Linke, đã cho một câu trả lời hay cho người phát ngôn chống-di cư, hung hăng khăng khăng rằng chúng ta phải không cảm thấy trách nhiệm nào vì sự nghèo khổ trong các nước Thế giới thứ Ba. Thay cho việc tiêu tiền để giúp đỡ họ, người phát ngôn lập luận, các nhà nước của chúng ta phải chịu trách nhiệm chỉ vì phúc lợi của các công dân riêng của chúng. Ý chính của câu trả lời của Gysi là, nếu chúng ta ở châu Âu không chấp nhận trách nhiệm vì những người nghèo Thế giới thứ Ba và hành động một cách phù hợp, thì họ sẽ không có lựa chọn nào khác ngoài việc đến đây, mà chính xác là cái quan điểm chống người nhập cư phản đối một cách hung tợn). Trong khi là thiết yếu để tất cả nhấn mạnh sự khoan dung và sự đoàn kết với những người tị nạn đang đến, dòng lý lẽ này, mà giải quyết những khó khăn của những dòng người tị nạn, chắc là hiệu quả hơn rất nhiều so với những sự kêu gọi đến chủ nghĩa nhân đạo trừu tượng, kêu gọi sự hào phóng và sự hối lỗi xuất phát từ sự thực không thể chối cãi rằng nguyên nhân của phần lớn sự đau khổ trong quốc gia nghèo hơn là kết quả của chủ nghĩa phân biệt chủng tộc và thuộc địa hoá Âu châu. Một dòng lý lẽ như vậy, để duy trì trật tự hiện tồn nhưng với một bộ mặt con người, là một biện pháp tuyệt vọng chắc chẳng thay đổi gì. Ngày nay cần nhiều hơn thế nhiều.

HOAN NGHÊNH ĐẾN VỚI SA MẠC VIRAL

Sự lây đang diễn ra của đại dịch coronavirus cũng đã khích một bệnh dịch to lớn của các virus ý thức hệ mà đang nằm ngủ trong các xã hội của chúng ta: tin giả, các thuyết âm mưu hoang tưởng, những sự bùng nổ của chủ nghĩa phân biệt chủng tộc. Nhu cầu y tế có cơ sở vững chắc cho những sự cách ly đã thấy một tiếng vang trong áp lực tư tưởng để thiết lập những ranh giới rõ ràng và để cách ly những kẻ thù gây ra một mối đe doạ đối với bản sắc của chúng ta.

Nhưng có lẽ một virus tư tưởng khác và tốt hơn nhiều sẽ lan ra và hy vọng lây nhiễm chúng ta: virus suy nghĩ về một xã hội thay thế, một xã hội vượt quá nhà nước quốc gia, một xã hội tự hiện thực mình trong các hình thức của sự đoàn kết và hợp tác toàn cầu. Sự suy đoán phổ biến rằng coronavirus có thể dẫn đến sự sụp đổ của sự cai trị Cộng sản ở Trung Quốc, theo cùng cách mà, như bản thân Gorbachev đã thú nhận, thảm hoạ Chernobyl đã là sự kiện kích sự kết thúc của chủ nghĩa Cộng sản Soviet. Nhưng có một nghịch lý ở đây: coronavirus cũng sẽ buộc chúng ta để phát minh lại chủ nghĩa Cộng sản dựa vào sự tin cậy vào nhân dân và vào khoa học.

Cảnh cuối của phim Kill Bill (Giết Bill) Tập hai 2 của Quentin Tarantino, Beatrix vô hiệu hoá Bill tàn ác và đánh hắn bằng “Kỹ thuật Năm Điểm Bàn tay Làm Nổ tung Tim,” cú đòn chí tử nhất trong mọi võ thuật. Nước đi gồm một sự kết hợp của năm cú đánh với các đầu ngón tay vào năm huyệt khác nhau trên cơ thể đối thủ—sau khi mục tiêu rời đi và đi được năm bước, thì tim của hắn vỡ tung và hắn ngã gục xuống sàn. Một cuộc tấn công như vậy là phần của thần thoại võ thuật nhưng là không thể trong cuộc chiến đấu giáp lá cà thực tế. Trong phim, sau khi Beatrix đánh hắn theo cách này, Bill bình tĩnh cầu hoà với cô, đi năm bước và chết.

Cái làm cho cuộc tấn công này lý thú đến vậy là thời gian giữa việc bị đánh và thời khắc của cái chết: tôi có thể có một cuộc nói chuyện tử tế chừng nào tôi ngồi một cách bình tĩnh, nhưng tôi biết suốt quá trình đó rằng thời khắc tôi bắt đầu đi tim tôi sẽ nổ tung. Và chẳng phải ý tưởng của những người suy đoán về làm sao coronavirus có thể dẫn đến sự sụp đổ của sự cai trị Cộng sản ở Trung Quốc rằng đại dịch coronavirus hoạt động như loại nào đó của “Kỹ thuật Năm Điểm Bàn tay Làm Nổ tung Tim” xã hội lên chế độ Cộng sản Trung quốc: ban lãnh đạo Trung quốc có thể ngồi, quan sát và đi qua các chuyển động thông thường của sự cách ly, nhưng mọi sự thay đổi thật trong trật tự xã hội (như việc thực sự tin nhân dân) sẽ gây ra sự sụp đổ của họ. Ý kiến khiêm tốn của tôi là cấp tiến hơn nhiều: đại dịch coronavirus là một loại “Kỹ thuật Năm Điểm Bàn tay Làm Nổ tung Tim” trên hệ thống tư bản chủ nghĩa toàn cầu—một tín hiệu rằng chúng ta không thể tiếp tục theo cách chúng ta đã theo cho đến bây giờ, rằng cần một sự thay đổi triệt để.

Nhiều năm trước, Fredric Jameson đã thu hút sự chú ý đến tiềm năng utopian trong các phim về một tai hoạ vũ trụ như một tiểu hành tinh đe doạ sự sống trên trái đất, hay một virus quét sạch nhân loại. Một mối đe doạ chung như vậy sinh ra tình đoàn kết toàn cầu, những sự khác biệt nhỏ nhặt của chúng ta trở nên vô nghĩa, tất cả chúng ta làm việc cùng nhau để tìm ra một giải pháp—và chúng ta ở đây, trong đời thực. Điều này không phải là một lời kêu gọi để hưởng thụ một cách ác dâm sự đau khổ phổ biến trong chừng mực nó giúp Sự nghiệp của chúng ta—ngược lại, điểm chính là để suy ngẫm về sự thực đáng buồn rằng chúng ta cần một tai hoạ để có khả năng suy nghĩ lại chính các đặc tính cơ bản của xã hội mà trong đó chúng ta sống.

Mô hình lờ mờ đầu tiên của sự phối hợp toàn cầu như vậy là Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) từ đó chúng ta không nhận được lời nói lắp bắp quan liêu thông thường mà là những sự cảnh báo chính xác được công bố mà không có hoảng loạn. Các tổ chức như vậy phải được trao nhiều quyền điều hành hơn. Trong khi ứng viên Tổng thống Hoa Kỳ Bernie Sanders bị những người hoài nghi chế giễu vì chủ trương của ông về chăm sóc sức khoẻ phổ quát ở Hoa Kỳ, chẳng phải bài học của đại dịch coronaviruss là thậm chí cần nhiều hơn thế, rằng chúng ta phải bắt đầu xây dựng một loại nào đó của mạng lưới sức khoẻ toàn cầu đó sao? Một ngày sau khi thứ trưởng bộ y tế Iran, Iraj Harirchi, xuất hiện tại một cuộc họp báo nhằm để coi nhẹ sự lan truyền coronavirus và để khẳng định rằng những sự cách ly hàng loạt là không cần thiết, ông đã đưa ra một tuyên bố ngắn thú nhận rằng bản thân ông đã nhiễm coronavirus đặt chính ông vào sự cách ly (ngay cả trong sự xuất hiện của ông trên TV, ông đã biểu lộ những dấu hiệu về sốt và ốm yếu). Harirchi đã nói thêm: “Virus này là dân chủ, và nó không phân biệt giữa người nghèo và giầu hay giữa chính khách và một công dân thường.”¹ Trong việc này, ông đã hoàn toàn đúng—tất cả chúng ta đều trong cùng chiếc thuyền. Là khó để bỏ sót sự mỉa mai tột độ của sự thực rằng cái đã đưa tất cả chúng ta lại với nhau và đã thúc đẩy sự đoàn kết toàn cầu tự bày tỏ ở mức đời sống hàng ngày trong các mệnh lệnh nghiêm ngặt để tránh những sự tiếp xúc gần với những người khác, thậm chí để tự-cách ly.

Và chúng ta không chỉ đối mặt với các mối đe doạ viral—các tai hoạ khác đang lù lù trên đường chân trời hay đang xảy ra rồi: các đợt hạn hán, các đợt sóng nhiệt, các trận bão giết người, danh sách là dài. Trong tất cả các trường hợp này, câu trả lời không phải là sự hoảng loạn mà là công việc khó nhọc và cấp bách để thiết lập loại nào đó của sự phối hợp toàn cầu hiệu quả.

Ảo tưởng đầu tiên phải loại bỏ là ảo tưởng được Donald Trump truyền lan trong cuộc viếng thăm gần đây của ông tới Ấn Độ: rằng bệnh dịch sẽ rút lui nhanh chóng, chúng ta chỉ phải chờ cho nó lên đỉnh và rồi cuộc sống sẽ quay lại bình thường. Trung Quốc đang chuẩn bị rồi cho thời khắc này: các phương tiện truyền thông của họ tuyên bố rằng khi bệnh dịch qua đi, nhân dân sẽ phải làm việc những ngày Thứ Bảy và Chủ nhật để đuổi kịp. Ngược với những hy vọng quá dễ này, là quan trọng để chấp nhận rằng mối đe doạ sẽ ở lại đây: cho dù làn sóng này có rút lui đi nữa, nó chắc sẽ xuất hiện lại trong những dạng mới, có lẽ thậm chí nguy hiểm hơn. Sự thực rằng chúng ta có những bệnh nhân đã sống sót sự lây nhiễm coronavirus, được tuyên bố khỏi bệnh, và rồi lại bị nhiễm lại, là một dấu hiệu đáng ngại theo hướng này.

Vì lý do này, chúng ta có thể kỳ vọng rằng các bệnh dịch viral sẽ tác động đến các tương tác sơ đẳng nhất của chúng ta với những người và các đối tượng khác xung quanh chúng ta, kể cả thân thể của riêng chúng ta: Các hướng dẫn về làm thế nào để đối phó với việc này sẽ có rất nhiều: tránh chạm vào các thứ mà có thể bẩn (một cách vô hình), đừng chạm vào những cái móc, đừng ngồi lên các bệ xí công cộng hay trên các ghế băng trong những nơi công cộng, tránh ôm nhau hay bắt tay nhau … và đặc biệt cẩn thận về bạn kiểm soát thân thể và các cử chỉ tự phát của riêng bạn thế nào: đừng chạm mũi bạn hay dụi mắt bạn—tóm lại, đừng chơi với bản thân mình. Như thế không chỉ nhà nước và các cơ quan khác sẽ tìm cách để kiểm soát chúng ta, chúng ta phải học để kiểm soát và kỷ luật bản thân chúng ta! Có lẽ chỉ thực tế ảo sẽ được coi là an toàn, và việc di chuyển trong một không gian mở sẽ được dành cho các hòn đảo được sở hữu bởi những người siêu giàu.²

Nhưng ngay cả ở đây, ở mức thực tế ảo và internet, chúng ta phải nhắc nhở bản thân rằng, trong các thập niên qua, từ “virus” và “viral” đã chủ yếu được dùng để chỉ các virus số nhiễm không gian-web của chúng ta mà về chúng chúng ta không biết, chí ít không cho đến khi sức mạnh tàn phá của chúng (chẳng hạn, phá huỷ dữ liệu của chúng ta hay ổ đĩa cứng của chúng ta) được tiết lộ. Cái chúng ta thấy bây giờ là sự quay lại ồ ạt với nghĩa đen ban đầu của từ: sự lây nhiễm viral hoạt động cùng nhau trong cả hai chiều kích, thực tế và ảo.

Một hiện tượng kỳ quặc khác mà chúng ta có thể quan sát là sự quay lại đắc thắng của thuyết vật linh tư bản chủ nghĩa, của việc đối xử các hiện tượng xã hội như các thị trường hay vốn tài chính cứ như là các thực thể sống. Nếu người ta đọc các phương tiện truyền thông lớn của chúng ta, ấn tượng ta nhận được là, chúng ta thực sự cần lo không phải là hàng ngàn người đã chết rồi và rất nhiều người hơn sẽ chết, mà là sự thực rằng “các thị trường đang hoảng loạn”—coronavirus đang làm xáo trộn hoạt động trơn tru của thị trường thế giới hơn bao giờ hết. Tất cả điều này chẳng phải là tín hiệu rõ ràng cần cấp bách cho việc tổ chức lại nền kinh tế toàn cầu mà sẽ không còn bị phó mặc cho các cơ chế thị trường ư? Chúng ta không nói ở đây về chủ nghĩa Cộng sản kiểu cũ, tất nhiên, chỉ về loại nào đó của tổ chức toàn cầu mà có thể kiểm soát và điều tiết nền kinh tế, cũng như hạn chế chủ quyền của các nhà nước-quốc gia khi cần thiết. Các nước đã có khả năng làm việc đó trong hoàn cảnh chiến tranh, và bây giờ chúng ta trên thực tế đang tiến đến một tình trạng chiến tranh ý tế.

Chúng ta không được sợ để lưu ý đến tác động phụ có lợi tiềm năng của bệnh dịch. Một trong những biểu tượng kéo dài của bệnh dịch là những hành khách bị mắc kẹt trong sự cách ly trên những tàu du lịch lớn. Đúng là sự thoát nợ với sự tà dâm của các tàu như vậy tôi nói, mặc dù chúng ta phải cẩn trọng rằng sự du hành đến các đảo hẻo lánh hay các khu nghỉ dưỡng khác sẽ không một lần nữa trở thành đặc quyền riêng của số ít người giàu, như nhiều thập niên trước với việc đi máy bay. Các công viên giải trí đang trở thành các thị trấn ma—hoàn hảo, tôi không thể hình dung một chỗ chán và ngu hơn Disneyland. Sản xuất xe hơi bị tác động nghiêm trọng—tốt, điều này có thể buộc chúng ta nghĩ về sự thay thế cho sự ám ảnh của chúng ta với các xe cá nhân. Danh sách có thể tiếp tục.

Trong một bài phát biểu mới đây, Viktor Orban đã nói: “Không có cái thứ như một người khai phóng (tự do-liberal). Một người khai phóng chẳng là gì hơn một người Cộng sản với một tấm bằng.”³ Nếu điều ngược lại đúng thì sao? Nếu chúng ta gọi tên những người lo cho các quyền tự do của chúng ta là “những người khai phóng”, và chúng ta gọi những người biết rằng chúng ta có thể cứu các quyền tự do đó chỉ với những sự thay đổi triệt để vì chủ nghĩa tư bản toàn cầu đang tới một khủng hoảng, là “những người Cộng sản”, thì ngày nay chúng ta phải nói rằng những người trong chúng ta mà vẫn thừa nhận mình như những người Cộng sản, là các nhà khai phóng với một tấm bằng—những người khai phóng mà nghiên cứu nghiêm túc vì sao các giá trị khai phóng của chúng ta đang dưới sự đe doạ và biết rằng chỉ một sự thay đổi triệt để có thể cứu chúng.

1 https://www.theguardian.com/world/2020/feb/25/irans-deputy-health-minister-i-have-coronavirus.

2 Tôi mang ơn Andreas Rosenfelder vì sự thấu hiểu này.

3 https://www.euronews.com/2020/02/16/hungary-s-orban-lashes-out-at-slow-eu-growth-sinister-menaces-and-george-soros.

NĂM GIAI ĐOẠN CỦA CÁC BỆNH DỊCH

Có lẽ chúng ta có thể học được cái gì đó về các phản ứng của chúng ta với đại dịch coronaviruss từ Elisabeth Kübler-Ross người, trong cuốn On Death and Dying (Về cái Chết và sự Hấp hối), đã đề xuất sơ đồ nổi tiếng về năm giai đoạn của việc chúng ta phản ứng thế nào với việc biết rằng chúng ta mắc một bệnh nan y: từ chối (người ta đơn giản từ chối chấp nhận sự thực: “Điều này không thể xảy ra, không với tôi.”); tức giận (mà nổ ra khi chúng ta không còn từ chối sự thực được nữa: “Sao điều này có thể xảy ra với tôi?”); mặc cả (hy vọng chúng ta có thể bằng cách nào đó trì hoãn hay giảm bớt sự thực: “hãy để cho tôi sống để thấy các con tôi tốt nghiệp.”); trầm cảm (ngưng đầu tư dục tính: “tôi sẽ chết, cho nên vì sao phải lo lắng với bất kể thứ gì?”); chấp nhận (“tôi không thể chống lại nó, tôi có thể sẵn sàng cho việc đó.”). Muộn hơn, Kübler-Ross đã áp dụng các giai đoạn này cho bất kể hình thức nào của sự mất mát cá nhân tai hoạ (sự thất nghiệp, cái chết của một người thân yêu, sự ly dị, sự nghiện ma tuý), và cũng nhấn mạnh rằng chúng không nhất thiết đến theo cùng thứ tự, tất cả các bệnh nhân cũng chẳng trải nghiệm tất cả năm giai đoạn.

Người ta có thể thấy rõ cùng năm giai đoạn đó mỗi khi một xã hội đối mặt với chấn thương nào đó. Hãy xét mối đe doạ của thảm hoạ sinh thái: đầu tiên, chúng ta có khuynh hướng từ chối nó (chỉ là chứng hoang tưởng, tất cả cái xảy ra là những sự dao động bình thường trong các hình mẫu khí hậu); rồi đến sự tức giận (với các công ty lớn gây ô nhiễm môi trường của chúng ta, với chính phủ bỏ qua những mối nguy hiểm); rồi sự mặc cả tiếp theo (nếu chúng ta tái chế rác thải của chúng ta, chúng ta có thể mua một chút thời gian; cũng có mặt tốt của nó: chúng ta có thể trồng rau ở Greenland, tàu bè có thể chở hàng hoá từ Trung Quốc đến Hoa Kỳ nhanh hơn nhiều trên chuyến đi qua bắc cực mới, đất màu mỡ mới sẽ trở nên sẵn có ở Siberia do lớp băng vĩnh cửu tan ra …), trầm cảm (là quá muộn, chúng ta thua rồi …); và, cuối cùng, sự chấp nhận—chúng ta đang đối phó với một mối đe doạ nghiêm trọng, và chúng ta sẽ phải thay đổi toàn bộ cách sống của chúng ta!

Cùng thế có hiệu lực cho mối đe doạ tăng lên của sự kiểm soát số đối với đời sống của chúng ta: đầu tiên, chúng ta có khuynh hướng từ chối nó (nó là một sự cường điệu, một sự hoang tưởng cánh Tả, không cơ quan nào có thể kiểm soát hoạt động hàng ngày của chúng ta); rồi chúng ta nổi cáu (với các công ty lớn và các cơ quan nhà nước bí mật mà biết chúng ta kỹ hơn chúng ta biết chính mình và sử dụng tri thức này để kiểm soát và thao túng chúng ta); tiếp theo, sự mặc cả (các nhà chức trách có quyền để tìm kiếm những kẻ khủng bố, nhưng đừng có xâm phạm sự riêng tư của chúng ta …); tiếp đến là trầm cảm (là quá muộn, sự riêng tư của chúng ta đã mất, thời của các quyền tự do cá nhân qua rồi); và, cuối cùng, sự chấp nhận (sự kiểm soát số là một mối đe doạ đối với tự do của chúng ta, chúng ta phải làm cho công chúng biết về tất cả các chiều kích của nó và hứa hẹn để chiến đấu chống lại nó!).

Trong thời trung cổ, dân cư của một thị trấn bị tác động đã phản ứng lại với các dấu hiệu của bệnh dịch theo một cách tương tự: đầu tiên từ chối, rồi tức giận với đời sống tội lỗi của chúng ta mà vì nó chúng ta bị trừng phạt, hay thậm chí với Chúa tàn bạo đã cho phép nó, rồi mặc cả (không tồi đến vậy, hãy chỉ tránh những người ốm yếu …), rồi trầm cảm (đời chúng ta thế là hết …), rồi, thật lý thú, những cuộc truy hoan (vì đời chúng ta hết rồi, hãy tận hưởng tất cả những khoái lạc vẫn còn có thể với rất nhiều rượu và tình dục), và, cuối cùng, sự chấp nhận (chúng ta ở đây, hãy ứng xử cứ như cuộc sống bình thường tiếp diễn càng nhiều càng tốt …).

Và đấy chẳng phải cũng là cách chúng ta đối phó với đại dịch coronaviruss nổ ra vào cuối 2019 sao? Đầu tiên, đã là một sự từ chối (chẳng gì nghiêm trọng xảy ra cả, một số cá nhân vô trách nhiệm đã chỉ lan truyền sự hoảng loạn); rồi, sự tức giận (thường dưới dạng phân biệt chủng tộc hay chống-nhà nước: những người Trung quốc có tội, nhà nước chúng ta không hiệu quả …); tiếp đến là sự mặc cả (OK, có một số nạn nhân, nhưng ít nghiêm trọng hơn SARS, và chúng ta có thể hạn chế thiệt hại …); nếu việc này không có kết quả, trầm cảm nảy sinh (đừng có đùa, tất cả chúng ta đều bị toi) … nhưng giai đoạn cuối cùng của sự chấp nhận sẽ trông giống thế nào? Là một sự thực lạ rằng bệnh dịch này bộc lộ một đặc tính chung với vòng gần đây nhất của các cuộc phản kháng xã hội ở những nơi như nước Pháp và Hồng Kông, Chúng không bùng nổ và rồi biến đi, chúng còn dai dẳng, mang lại sự sợ hãi và sự mỏng manh lâu dài cho đời sống của chúng ta.

Cái chúng ta phải chấp nhận và hoà giải bản thân chúng ta với là, có một lớp phụ của cuộc sống, cuộc sống bất tử, lặp đi lặp lại một cách ngu đần, trước-tình dục của các virus, mà đã luôn luôn ở đó và sẽ luôn luôn với chúng ta như một bóng đen, đặt ra một mối đe doạ cho chính sự sống sót của chúng ta, nổ ra khi chúng ta ít kỳ vọng nhất. Và ở một mức thậm chí tổng quát hơn, các bệnh dịch viral nhắc nhở chúng ta về sự tình cờ tối hậu và sự vô nghĩa của đời sống của chúng ta: không quan trọng các lâu đài tinh thần, mà chúng ta, loài người, xây dựng, có tráng lệ đến thế nào, một sự tình cờ tự nhiên ngu đần như một virus hay một tiểu hành tinh có thể kết liễu nó hoàn toàn … không nhắc đến bài học của sinh thái học, mà là chúng ta, loài người, cũng có thể vô tình đóng góp cho sự kết thúc này.

Thứ Ba, 6 tháng 7, 2021

Bệnh dịch! COVID-19 lay chuyển thế giới (kỳ 1)

Slavoj Žižek, 2020, New York - London: OR Books

Nguyễn Quang A dịch

“NHÀ TRIẾT HỌC NGUY HIỂM NHẤT Ở PHƯƠNG TÂY”

— ADAM KIRSCH, THE NEW REPUBLIC

Khi một bệnh dịch toàn cầu chưa từng có quét qua hành tinh, ai giỏi hơn nhà triết học Slovenia cực kỳ mạnh mẽ Slavoj Žižek để khám phá ra những ý nghĩa sâu hơn của nó, để kinh ngạc trước những nghịch lý gây sững sờ của nó, để suy đoán về sự thâm thuý của các hệ quả của nó, tất cả theo một cách mà sẽ làm bạn toát mồ hôi đầm đìa và thở hổn hển.

Chúng ta sống trong một thời khắc khi hành động vĩ đại nhất của sự thương yêu là để giữ khoảng cách với đối tượng yêu thương của bạn. Khi các chính phủ khét tiếng về các khoản cắt giảm nhẫn tâm trong chi tiêu công đột nhiên có thể phù phép ra hàng ngàn tỷ. Khi giấy vệ sinh trở thành một mặt hàng quý giá như kim cương. Và khi, theo Žižek, một hình thức mới của chủ nghĩa cộng sản có thể là cách duy nhất để tránh việc sa vào tình trạng dã man toàn cầu.

Được viết với sự sôi nổi và sự yêu thích thành thói quen của ông về những sự tương tự trong văn hoá đại chúng (Quentin Tarantino và H. G. Wells ngồi cạnh Hegel và Marx trong những trang sách này), Žižek đưa ra một bức ảnh tức thì cô đọng và khiêu khích của cuộc khủng hoảng khi nó lan rộng, nhấn chìm tất cả chúng ta.

Tặng Michael Sorkin — tôi biết ông không còn với chúng ta nữa, nhưng tôi từ chối tin điều đó.

MỤC LỤC

DẪN NHẬP NOLI ME TANGERE

1. BÂY GIỜ TẤT CẢ CHÚNG TA TRÊN CÙNG CHIẾC THUYỀN

2. VÌ SAO CHÚNG TA LUÔN LUÔN MỆT MỎI?

3. TỚI MỘT CƠN BÃO HOÀN HẢO Ở CHÂU ÂU

4. HOAN NGHÊNH ĐẾN VỚI SA MẠC VIRAL

5. NĂM GIAI ĐOẠN CỦA CÁC BỆNH DỊCH

6. VIRUS Ý THỨC HỆ

7. BÌNH TĨNH VÀ HOẢNG LOẠN!

8. GIÁM SÁT VÀ TRỪNG TRỊ? VÂNG, LÀM ĐI!

9. SỰ DÃ MAN VỚI BỘ MẶT NGƯỜI CÓ LÀ SỐ PHẬN CỦA CHÚNG TA?

10. CHỦ NGHĨA CỘNG SẢN HAY SỰ DÃ MAN, ĐƠN GIẢN VẬY THÔI!

PHỤ LỤC HAI LÁ THƯ HỮU ÍCH TỪ BẠN BÈ

DẪN NHẬP

NOLI ME TANGERE

“Đừng chạm đến ta,” là câu Đức Jesus Christ nói với Mary Magdalene khi bà nhận ra ngài sau sự phục sinh của ngài, theo Kinh thánh John 20:17. Tôi, một người công khai thú nhận là Kitô hữu (Christian) vô thần, hiểu các từ này thế nào? Thứ nhất, tôi hiểu chúng cùng với câu trả lời của đấng Christ cho câu hỏi của các môn đồ của ngài về cách chúng ta sẽ biết rằng ngài đã quay lại, đã phục sinh. Đấng Christ nói ngài sẽ ở đó khi có sự yêu thương giữa các tín đồ của ngài. Ngài sẽ ở đó không phải như một người để chạm đến, mà như sự liên kết của tình yêu và sự đoàn kết (tình liên đới) giữa mọi người—như thế, “đừng chạm đến ta, hãy chạm đến và cư xử với những người khác trong tinh thần yêu thương”

Tuy vậy, ngày nay ở giữa đại dịch coronavirus, tất cả chúng ta đang bị bỏ bom chính xác bởi những lời kêu gọi đừng chạm đến những người khác, mà để cách ly bản thân chúng ta, để duy trì một khoảng cách thân thể thích hợp. Điều này có nghĩa là gì cho lệnh cấm “đừng chạm đến ta?” Tay không thể với tới người khác; chỉ từ bên trong chúng ta mới có thể đến gần với nhau—và cửa sổ vào “bên trong” là con mắt của chúng ta. Những ngày này, khi bạn gặp ai đó thân thiết với bạn (hay thậm chí một người lạ) và duy trì một khoảng cách thích hợp, một cái nhìn sâu vào mắt người khác có thể tiết lộ nhiều hơn một sự đụng chạm thân mật. Trong một trong những đoạn tuổi trẻ của mình, Hegel đã viết:

Người yêu quý không ngược lại với chúng ta, hắn là một với chính chúng ta; chúng ta thấy chúng ta chỉ trong hắn, nhưng rồi lần nữa hắn không phải là một chúng ta nữa—một điều bí ẩn, một phép màu [ein Wunder], một thứ mà chúng ta không thể nắm được.

Là cốt yếu để đừng hiểu hai lời xác nhận này như ngược nhau, cứ như người thân yêu một phần là một “chúng ta,” phần của chính mình, và một phần là một điều bí ẩn. Chẳng phải phép màu của tình yêu thương rằng bạn là phần của căn cước của tôi chính xác trong chừng mực bạn vẫn là một phép màu mà tôi không thể nắm được, một điều bí ẩn không chỉ cho tôi mà cả cho bản thân bạn nữa? Để trích một đoạn nổi tiếng khác từ Hegel trẻ:

Con người là đêm này, sự hư vô trống rỗng này, mà chứa mọi thứ trong sự đơn giản của nó—một sự phong phú vô tận của nhiều biểu tượng, hình ảnh mà chẳng cái nào trong số đó thuộc về hắn—hay mà không hiện diện. Người ta nhìn thấy đêm này khi người ta nhìn vào mắt con người.

Không con coronavirus nào có thể lấy điều này khỏi chúng ta. Như thế có hy vọng rằng sự giữ khoảng cách thân thể sẽ thậm chí củng cố cường độ của mối liên kết của chúng ta với những người khác. Chính chỉ bây giờ, khi tôi phải tránh xa những người thân thiết với tôi, mà tôi trải nghiệm đầy đủ sự hiện diện của họ, tầm quan trọng của họ đối với tôi.

Tôi có thể nghe thấy rồi một tiếng cười hoài nghi: OK, có thể chúng ta sẽ có được những thời khắc như vậy của sự gần gũi tâm linh, nhưng việc này sẽ giúp chúng ta như thế nào để xử lý tai hoạ đang xảy ra? Chúng ta sẽ học được bất cứ thứ gì từ nó?

Hegel đã viết rằng thứ duy nhất chúng ta có thể học được từ lịch sử là, chúng ta chẳng học được gì từ lịch sử cả, như thế tôi nghi bệnh dịch sẽ làm cho chúng ta thông minh hơn chút nào. Thứ duy nhất rõ là, virus sẽ làm tan vỡ chính các nền tảng của đời sống chúng ta, gây ra không chỉ sự khổ đau khổng lồ mà cả sự tàn phá kinh tế có thể hình dung là tồi hơn Đại Suy thoái. Không có sự quay lại tình trạng bình thường, “sự bình thường” mới sẽ phải được xây dựng trên đống hoang tàn của đời sống cũ của chúng ta, hay chúng ta sẽ thấy mình trong một tình trạng man rợ mới mà các dấu hiệu của nó có thể thấy rõ ràng rồi. Sẽ là không đủ để coi bệnh dịch như một sự cố không may, để thoát khỏi các hậu quả của nó và quay lại sự vận hành trơn tru của cách cũ của việc làm các thứ, có lẽ với một số sự hiệu chỉnh các dàn xếp chăm sóc sức khoẻ của chúng ta. Chúng ta sẽ phải nêu ra câu hỏi then chốt: Cái gì sai với hệ thống của chúng ta rằng tai hoạ đã giáng xuống chúng ta không được chuẩn bị bất chấp các nhà khoa học đã cảnh cáo chúng ta từ nhiều năm trước?

BÂY GIỜ TẤT CẢ CHÚNG TA TRÊN CÙNG CHIẾC THUYỀN

Lí Văn Lượng, bác sĩ đầu tiên phát hiện ra bệnh dịch coronavirus đang diễn ra và đã bị các nhà chức trách kiểm duyệt, là một anh hùng thật của thời đại chúng ta, gần giống Chelsea Manning hay Edward Snowden Trung quốc, cho nên không ngạc nhiên cái chết của ông đã gây ra sự giận dữ lan rộng. Phản ứng có thể tiên đoán được về nhà nước Trung quốc xử lý bệnh dịch như thế nào được bình luận của nhà báo Verna Yu ở Hồng Kông miêu tả hay nhất, “Nếu giả như Trung Quốc coi trọng tự do ngôn luận, sẽ không có khủng hoảng coronavirus nào. Trừ phi quyền tự do ngôn luận và các quyền cơ bản khác của các công dân Trung quốc được tôn trọng, những khủng hoảng như vậy sẽ chỉ lại xảy ra … Các quyền con người ở Trung Quốc có thể có vẻ ít liên quan đến phần còn lại của thế giới nhưng như chúng ta đã thấy trong khủng hoảng này, thảm hoạ đã có thể xảy ra khi Trung Quốc cản trở các quyền tự do của các công dân của nó.”¹

Đúng, người ta có thể nói rằng toàn bộ sự hoạt động của bộ máy nhà nước Trung quốc chống lại khẩu hiệu cũ của Mao “Hãy tin nhân dân!” Đúng hơn chính phủ hoạt động trên giả thiết rằng người ta KHÔNG được tin nhân dân: nhân dân phải được yêu thương, bảo vệ, chăm sóc, kiểm soát … nhưng không được tin. Sự không tin cậy này đúng là cực điểm của cùng thái độ phô bày của các nhà chức trách Trung quốc khi họ giải quyết các phản ứng đối với các cuộc phản kháng sinh thái học hay các vấn đề sức khoẻ của các công nhân. Các nhà chức trách Trung quốc thường dùng đến một thủ tục cá biệt hơn bao giờ hết: một người (một nhà hoạt động sinh thái học, một sinh viên Marxist, trùm Interpol, một người thuyết pháp tôn giáo, một nhà xuất bản Hồng Kông, thậm chí một nữ diễn viên phim nổi tiếng) đơn giản biến mất trong vài tuần trước khi lại xuất hiện công khai với những cáo buộc cụ thể được nêu ra chống lại họ, và thời kỳ im lặng kéo dài này bày tỏ thông điệp then chốt: quyền lực được sử dụng theo một cách không thể hiểu được nơi chẳng gì phải được chứng minh cả. Lập luận pháp lý đến ở vị trí thứ hai xa xôi khi thông điệp cơ bản này được chuyển đi. Nhưng trường hợp của các sinh viên Marxist biến mất tuy nhiên là đặc thù: trong khi những sự biến mất liên quan đến các cá nhân mà các hoạt động của họ có thể được mô tả đặc trưng bằng cách nào đó như một mối đe doạ đối với nhà nước, còn các sinh viên Marxist biến mất hợp pháp hoá hoạt động phê phán của họ bằng một dẫn chiếu đến bản thân ý thức hệ chính thống.

Cái đã gây ra phản ứng hoảng hốt như vậy trong ban lãnh đạo Đảng, tất nhiên, là bóng ma của một mạng lưới tự-tổ chức đang nổi lên qua các liên kết ngang trực tiếp giữa các nhóm sinh viên và các công nhân, và dựa vào chủ nghĩa Marx, với sự đồng cảm trong một số cán bộ đảng già và thậm chí các phần của quân đội. Một mạng lưới như vậy làm xói mòn trực tiếp tính chính đáng của sự cai trị của Đảng và vạch mặt nó như một sự lừa đảo. Thế nên không ngạc nhiên rằng trong những năm gần đây, chính phủ đã đóng cửa nhiều website “Maoist” và đã cấm các nhóm tranh luận Marxist tại các đại học. Thứ nguy hiểm nhất để làm ngày nay ở Trung Quốc là để tin nghiêm túc vào ý thức hệ chính thống của chính nhà nước. Trung Quốc bây giờ đang trả giá cho một lập trường như vậy:

Đại dịch coronavirus có thể lan ra khoảng hai phần ba dân số thế giới nếu nó không thể được kiểm soát,” theo Gabriel Leung nhà dịch tễ học y tế công cộng của Hồng Kông. “Nhân dân cần có sự tin tưởng và sự tin cậy vào chính phủ của họ trong khi cộng đồng khoa học tính toán những sự bất trắc của đợt bột phát mới,” ông nói, “và tất nhiên khi bạn có truyền thông xã hội và tất cả tin giả và tin thật bị trộn lẫn và rồi zero sự tin cậy, thì là bạn chiến đấu chống dịch bệnh đó thế nào? Bạn cần sự tin cậy thêm, một tinh thần đoàn kết thêm, một ý thức thiện chí thêm, mà tất cả đã cạn kiệt hoàn toàn.²

Phải có nhiều hơn một tiếng nói trong một xã hội lành mạnh, bác sĩ Lí nói từ giường bệnh viện trước khi ông chết, nhưng nhu cầu cấp bách này cho các tiếng nói khác được lắng nghe không nhất thiết có nghĩa là nền dân chủ đa đảng kiểu Tây phương, nó chỉ đòi một không gian mở cho các phản ứng phê phán của các công dân để lưu hành. Lý lẽ chính chống lại ý tưởng rằng nhà nước phải kiểm soát những tin đồn để ngăn chặn sự hoảng loạn là, bản thân sự kiểm soát này truyền bá sự nghi ngờ và như thế gây ra nhiều thuyết âm mưu hơn. Chỉ một sự tin cậy lẫn nhau giữa những người dân thường và nhà nước mới có thể ngăn chặn điều này khỏi xảy ra.

Cần một nhà nước mạnh trong thời gian các bệnh dịch vì các biện pháp quy mô lớn như sự cách ly phải được thực hiện với kỷ luật quân sự. Trung Quốc đã có khả năng cách ly hàng chục triệu người. Có vẻ không chắc rằng, đối mặt với bệnh dịch cùng quy mô, Hoa Kỳ sẽ có khả năng thực thi cùng các biện pháp. Không khó để hình dung rằng các toán lớn của những người tự do chủ nghĩa (libertarian), mang vũ khí và nghi rằng sự cách ly là một âm mưu nhà nước, sẽ thử tìm cách tránh. Như thế có phải đã có thể ngăn chặn sự bùng nổ dịch với nhiều tự do ngôn luận hơn, hay Trung Quốc đã buộc phải hy sinh các quyền tự do dân sự ở tỉnh Hồ Bắc nhằm để cứu thế giới? Theo nghĩa nào đó, cả hai lựa chọn thay thế này là đúng. Và cái làm cho tình hình thậm chí còn tồi tệ hơn là, không có cách dễ dàng nào để tách quyền tự do ngôn luận “tốt” khỏi các tin đồn “xấu”. Khi những tiếng nói phê phán cho rằng các nhà chức trách Trung quốc “luôn luôn coi sự thật như tin đồn”, ta phải nói thêm rằng các phương tiện truyền thông chính thống và lĩnh vực mênh mông của tin tức số đầy dẫy tin đồn rồi.

Một trong những mạng lưới truyền hình quốc gia Nga cung cấp một thí dụ nóng bỏng về điều này. Đó là Kênh Một, mở một chỗ đều đặn dành cho các thuyết âm mưu coronavirus trên chương trình thời sự chính buổi tối của nó, Vremya (Вре́мя, “Thời sự”). Phong cách đưa tin là nước đôi, có vẻ để lật tẩy các thuyết (âm mưu) trong khi để lại cho các khán giả một ấn tượng rằng chúng chứa một cái lõi sự thật. Thông điệp chính, rằng cuối cùng các elite Tây phương trong bóng tối, và nhất là các elite Hoa Kỳ, bị lên án vì bệnh dịch coronaviruss bằng cách nào đó, như thế được lan ra như một tin đồn đáng ngờ: quá điên rồ để là sự thật, nhưng tuy vậy, ai mà biết được … ?³ Lạ thay việc treo sự thật thực sự không tiêu diệt tính hiệu quả biểu tượng của nó. Thêm nữa, chúng ta phải nhận ra rằng, đôi khi, việc không nói toàn bộ sự thật cho công chúng có thể ngăn chặn một cách hiệu quả một làn sóng hoảng loạn mà có thể dẫn đến nhiều nạn nhân hơn. Tại mức này, vấn đề không thể được giải quyết—con đường ra duy nhất là sự tin cậy lẫn nhau giữa nhân dân và các bộ máy nhà nước, và đấy là cái vô cùng thiếu ở Trung Quốc.

Khi bệnh dịch toàn thế giới diễn ra, chúng ta cần biết rằng các cơ chế thị trường sẽ là không đủ để ngăn chặn sự hỗn loạn và đói. Sẽ phải xem xét các biện pháp mà có vẻ như “Cộng sản” đối với hầu hết chúng ta ngày nay trên mức toàn cầu: sự điều phối sản xuất và phân phối sẽ phải xảy ra bên ngoài các toạ độ của thị trường. Tại đây ta phải nhớ lại nạn đói khoai tây Irish trong những năm 1840 mà đã tàn phá Ireland, với hàng triệu cái chết hay buộc phải di cư. Nhà nước Anh đã duy trì sự tin cậy của họ vào các cơ chế thị trường, xuất khẩu thực phẩm từ Ireland ngay cả khi số rất đông người đang đau khổ vì đói. Chúng ta phải hy vọng rằng ngày nay một giải pháp hung ác tương tự không còn có thể chấp nhận được nữa.

Người ta có thể hiểu bệnh dịch coronavirus đang diễn ra như phiên bản đảo ngược của The War of the Worlds [Chiến tranh của các Thế giới] (1897) của H. G. Wells. Đấy là câu chuyện về làm sao sau khi những người Sao Hoả xâm chiếm trái đất, người hùng dẫn chuyện tuyệt vọng phát hiện ra rằng tất cả họ đã bị giết bởi một cuộc tấn công dữ dội của các mầm bệnh trái đất mà họ không có sự miễn dịch nào: “bị giết, sau khi tất cả các công cụ của con người đã thất bại, bởi các thứ khiêm tốn nhất mà Chúa, trong sự khôn ngoan của ngài, đã đặt trên trái đất này.” Lý thú để lưu ý rằng, theo Wells, cốt truyện đã nảy sinh từ một cuộc thảo luận với anh ông, Frank Wells, về tác động tai hoạ của những người Anh lên những người bản địa Tasmanian. Cái gì sẽ xảy ra, ông tự hỏi, nếu những người Sao Hoả đã làm với nước Anh cái những người Anh đã làm với những người Tasmanian? Tuy vậy, những người Tasmanian đã thiếu các mầm bệnh gây chết người để đánh bại những kẻ xâm chiếm của họ.⁴ Có lẽ một bệnh dịch đang đe doạ giết hại một phần lớn nhân loại phải được xem như câu chuyện của Wells quay ngược lại: “những người Sao Hoả xâm lấn” bóc lột và phá huỷ một cách tàn nhẫn đời sống trên trái đất, bản thân chúng ta, loài người; và sau khi mọi công cụ của chúng ta những con linh trưởng được phát triển cao độ để bảo vệ bản thân chúng đã thất bại, bây giờ chúng ta bị đe doạ “bởi các thứ khiêm tốn nhất mà Chúa, trong sự khôn ngoan của ngài, đã đặt trên trái đất này,” các virus ngu đần mà chỉ tự sinh sản—và biến dị một cách mù quáng.

Tất nhiên chúng ta phải phân tích chi tiết các điều kiện xã hội mà đã làm cho đại dịch coronavirus là có thể. Hãy chỉ nghĩ về cách, trong thế giới được liên kết ngày nay, một người Anh gặp ai đó ở Singapore, quay lại nước Anh, và rồi đi trượt tuyết ở Pháp, lây nhiễm bốn người khác ở đó … Các nghi phạm thông thường đợi trong hàng để được thẩm vấn: toàn cầu hoá, thị trường tư bản chủ nghĩa, tính tạm thời của người giàu. Tuy vậy, chúng ta phải cưỡng lại sự cám dỗ để coi bệnh dịch đang diễn ra như cái gì đó có một ý nghĩa sâu hơn: sự trừng phạt tàn ác nhưng công bằng của nhân loại đối với sự khai thác tàn nhẫn các hình thức sống khác trên trái đất. Nếu chúng ta tìm kiếm một thông điệp che giấu như vậy, chúng ta vẫn là tiền-hiện đại: chúng ta coi vũ trụ của chúng ta như một đối tác trong sự liên lạc. Dù là chính sự sống sót của chúng ta bị đe doạ, có cái gì đó an ủi trong sự thực rằng chúng ta bị trừng phạt, vũ trụ (hay thậm chí Ai đó ở đó) đang tương tác với chúng ta. Chúng ta quan trọng theo cách sâu sắc nào đó. Thứ thực sự khó để chấp nhận là sự thực, rằng bệnh dịch đang diễn ra là một kết quả của sự bất ngờ tự nhiên ở mức tinh khiết nhất của nó, rằng nó chỉ xảy ra và không che giấu ý nghĩa sâu hơn nào. Trong trật tự lớn hơn của các thứ, chúng ta chỉ là một loài với không tầm quan trọng đặc biệt nào.

Phản ứng lại mối đe doạ do sự bùng phát coronavirus gây ra, thủ tướng Israeli Benjamin Netanyahu ngay lập tức đưa ra sự giúp đỡ và sự điều phối cho nhà chức trách Palestin—không phải từ lòng tốt và sự cân nhắc con người, mà vì sự thực đơn giản rằng là không thể để tách những người Do Thái và những người Palestin ở đó—nếu một nhóm bị nhiễm, nhóm kia sẽ cũng bị một cách không thể tránh khỏi. Đấy là thực tế mà chúng ta phải chuyển thành chính trị—bây giờ là lúc để bỏ khẩu hiệu “nước Mỹ (hay bất cứ ai khác) trên Hết”. Như Martin Luther King diễn đạt hơn một nửa thế kỷ trước: “Tất cả chúng ta có thể đến trên những con tàu khác nhau, nhưng bây giờ chúng ta trong cùng chiếc thuyền.”

1 https://www.theguardian.com/world/2020/feb/08/if-China-valued-free-speech-there-would-be-no-coronavirus-crisis.

2 https://www.theguardian.com/world/2020/feb/11/coronavirus-expert-warns-infection-could-reach-60-of-worlds-population.

3 https://www.bbc.com/news/world-europe-51413870.

4 https://en.wikipedia.org/wiki/The_War_of_the_Worlds.

VÌ SAO CHÚNG TA LUÔN LUÔN MỆT MỎI?

Đại dịch coronavirus khiến chúng ta đối mặt với hai nhân vật đối lập phổ biến trong đời sống hàng ngày của chúng ta: những người, như các nhân viên y tế và những người chăm sóc làm việc quá sức đến mức kiệt sức, và những người chẳng có gì để làm vì họ bị buộc phải hay tự nguyện giam hãm tại nhà của họ. Thuộc về loại thứ hai, tôi cảm thấy bắt buộc sử dụng tình trạng khó chịu này để đưa ra một sự suy ngẫm ngắn về những cách khác nhau mà theo đó chúng ta trở nên mệt mỏi. Tôi sẽ bỏ qua ở đây nghịch lý hiển nhiên của bản thân sự bắt buộc không hoạt động khiến chúng ta mệt mỏi, nhưng hãy để tôi bắt đầu với Byung-Chul Han, người đưa ra một sự giải thích có hệ thống về làm sao và vì sao chúng ta sống trong một “xã hội kiệt sức.”¹ Đây là một bản tóm tắt ngắn về kiệt tác cùng tên của Byung-Chul Han, được lấy ra một cách xấu hổ nhưng với lòng biết ơn từ Wikipedia:

“Được thúc đẩy bởi nhu cầu để kiên trì và không phải để thất bại, cũng như bởi khát vọng hiệu quả, chúng ta trở thành các phạm nhân và đồng thời những vật hy sinh và bước vào một cơn lốc xoáy của sự phân ranh giới, sự tự bóc lột và sự sụp đổ. Khi sự sản xuất là phi vật chất, mỗi người sở hữu tư liệu sản xuất rồi: bản thân mình. Hệ thống tân tự do không còn là hệ thống giai cấp theo nghĩa thích hợp nữa. Nó không gồm các giai cấp bày tỏ sự đối kháng nhau. Đấy là cái giải thích cho sự ổn định của hệ thống.” Han cho rằng các chủ thể trở thành những người tự-bóc lột: “Ngày nay, mỗi người là một lao công tự-bóc lột trong công việc riêng của mình. Bây giờ người dân là chủ và nô lệ trong một người. Ngay cả đấu tranh giai cấp đã biến thành một cuộc đấu tranh bên trong chống lại chính mình” Cá nhân đã trở thành cái Han gọi là “chủ thể-thành tích (achievement-subject)”; cá nhân không tin họ là “các chủ thể” phục tùng (subjugated “subject”) mà đúng hơn là “các dự án (project): Luôn luôn đổi mới và phát minh lại chính mình” mà “chẳng khác gì một hình thức ép buộc và ràng buộc—quả thực, một loại chủ thể hoá (subjectivation) và nô dịch hoá (subjugation) hiệu quả hơn. Với tư cách một dự án tự cho là không chịu các hạn chế bên ngoài và xa lạ, cái-tôi bây giờ nô dịch bản thân nó cho các hạn chế bên trong và các tự-ràng buộc, mà lấy hình thức của thành tích ép buộc và tối ưu hoá”.²

Trong khi Han đưa ra những nhận xét dễ hiểu về phương thức mới của sự chủ thể hoá mà từ đó chúng ta có thể học được nhiều (cái ông thấy rõ là nhân vật cái-siêu-tôi [superego] của ngày hôm nay), tuy nhiên tôi nghĩ rằng vài điểm phản biện phải được đưa ra. Thứ nhất, các hạn chế và các ràng buộc dứt khoát không chỉ là bên trong: các quy tắc nghiêm ngặt mới về hành vi được thực thi, đặc biệt giữa các thành viên của giai cấp “trí thức” mới. Hãy chỉ nghĩ về các ràng buộc Phải Đạo (Politically Correct), tạo thành một lĩnh vực đặc biệt của “cuộc đáu tranh chống lại bản thân mình,” chống lại những cám dỗ “không đứng đắn”. Hay hãy xét thí dụ sau đây về một hạn chế rất bên ngoài: Vài năm trước nhà làm phim Udi Aloni đã tổ chức cho một nhóm Palestin, Nhà hát Tự do Jenin, để thăm New York, và đã có một tường thuật về cuộc viếng thăm trong tờ New York Times mà suýt nữa đã không được đăng. Được yêu cầu để nói rõ xuất bản phẩm gần đây nhất của ông cho câu chuyện, Aloni đã nhắc đến một cuốn sách do ông biên tập; vấn đề là từ “hai-quốc gia” đã là phụ đề của cuốn sách. Sợ chọc tức chính phủ Israeli, tờ Times đã yêu cầu xoá từ này, nếu không thì bài tường thuật sẽ không được đăng.

Hoặc hãy xét một thí dụ khác, gần đây hơn: nhà văn Anh gốc Pakistani Kamila Shamsie đã viết một tiểu thuyết, Home Fire (Cháy Nhà), một phiên bản được hiện đại hoá thành công của [thần thoại Hy Lạp] Antigone, và đã được nhiều giải quốc tế, trong số đó có Giải Nelly Sachs do thành phố Đức Dortmund trao cho. Tuy nhiên, khi được biết rằng Shamsie đã ủng hộ BDS (phong trào Tẩy chay, Gạt bỏ và Trừng phạt [Boycott, Divestment and Sanctions]), bà đã bị tước giải một cách hồi tố với lời giải thích rằng, khi họ quyết định trao giải cho bà, “các thành viên ban giám khảo đã không biết rằng tác giả đã tham gia vào các biện pháp tẩy chay chống lại chính phủ Israeli vì các chính sách Palestin của nó kể từ 2014.³ Đây là nơi chúng ta đang đứng hôm nay: Peter Handke được Giải Nobel Văn học năm 2019 mặc dù ông đã công khai tán thành các chiến dịch quân sự Serb ở Bosnia, còn việc ủng hộ một cuộc biểu tình ôn hoà chống lại chính trị Bờ Tây của Israel thì loại trừ bạn khỏi bàn của những người được giải.

Thứ hai, hình thức mới của tính chủ quan được Han mô tả bị điều kiện hoá bởi pha mới của chủ nghĩa tư bản toàn cầu mà vẫn là một hệ thống giai cấp với những sự bất bình đẳng tăng lên—cuộc đấu tranh và những sự đối kháng chẳng cách nào có thể quy giản về “cuộc đấu tranh” nội bộ cá nhân “chống lại bản thân” cả. Vẫn có hàng triệu người lao động chân tay trong các nước Thế giới Thứ Ba, có những sự khác biệt lớn giữa những loại khác nhau của những người lao động phi vật chất (là đủ để nhắc đến lĩnh vực gia tăng của những người được thuê làm trong ngành “dịch vụ con người,” như những người chăm sóc người già). Lỗ hổng tách nhà quản lý chóp bu sở hữu hay vận hành một công ty khỏi một người lao động bấp bênh ngồi một mình ở nhà nhiều ngày với máy tính cá nhân của mình—họ dứt khoát không phải là cả ông chủ lẫn nô lệ theo cùng nghĩa.

Được viết rất nhiều về cách lao động ở dây chuyền Fordist được thay thế như thế nào bằng một phương thức làm việc hợp tác, mới, tạo ra nhiều chỗ cho sự sáng tạo cá nhân. Tuy vậy, cái xảy ra thực tế không phải là sự thay thế, mà là một sự thuê ngoài (outsourcing): công việc cho Microsoft và Apple có thể được tổ chức theo cách hợp tác nhiều hơn, nhưng rồi các sản phẩm cuối cùng của chúng được lắp ráp ở Trung Quốc hay Indonesia theo cách rất Fordist—việc làm dây chuyền đơn giản được thuê ngoài. Như thế chúng ta có một sự phân công lao động mới: những người lao động tự-kinh doanh và tự-bóc lột (được Han mô tả) ở phương Tây đã phát triển, lao động dây chuyền gây suy nhược ở Thế giới thứ Ba, thêm lĩnh vực gia tăng của những người lao động chăm sóc con người trong mọi dạng của nó (những người chăm sóc, những người bồi bàn …) nơi sự bóc lột cũng đầy dẫy. Chỉ nhóm thứ nhất (người tự-kinh doanh, thường là những người lao động tự do bấp bênh) hợp với mô tả của Han.

Mỗi trong ba nhóm ngụ ý một phương thức đặc thù của sự trở nên mệt mỏi và làm việc quá sức. Công việc dây chuyền là đơn giản gây suy nhược vì sự lặp đi lặp lại của nó—các công nhân trở nên mệt mỏi một cách tuyệt vọng về việc lắp cùng iPhone hết lần này đến lần khác trong nhà máy Foxconn ở ngoại ô Thượng Hải. Ngược với sự mệt mỏi này, cái làm cho công việc chăm sóc con người mệt mỏi đến vậy chính là sự thực rằng họ được kỳ vọng làm việc với sự thấu cảm, để có vẻ chăm lo cho “các đối tượng” của công việc của họ: một cô giữ trẻ được trả công không chỉ để trông trẻ mà để bày tỏ sự trìu mến với lũ trẻ, cũng thế đối với những người chăm sóc người già hay người ốm yếu. Ta có thể tưởng tượng sự căng thẳng của việc liên tục “là tử tế.” Ngược với hai lĩnh vực đầu tiên này nơi chúng ta chí ít có thể duy trì loại khoảng cách bên trong nào đó đối với cái chúng ta đang làm (ngay cả khi chúng ta được kỳ vọng để đối xử tốt với một đứa trẻ, chúng ta có thể chỉ giả bộ làm vậy), lĩnh vực thứ ba đòi hỏi chúng ta cái gì đó mà gây mệt mỏi hơn nhiều. Hãy tưởng tượng được thuê để quảng cáo hay đóng gói một sản phẩm nhằm để mê hoặc mọi người mua nó—cho dù đích thân người ta không quan tâm đến sản phẩm hay thậm chí chán ghét chính ý tưởng của nó. Người ta phải làm công việc sáng tạo khá căng, thử tìm ra các giải pháp độc đáo, và một cố gắng như vậy có thể làm kiệt sức nhiều hơn công việc dây chuyền lặp đi lặp lại rất nhiều. Đấy là sự mệt mỏi cụ thể Han bàn đến.

Nhưng không chỉ các lao động bấp bênh làm việc trước màn hình PC của họ ở nhà là những người làm kiệt sức mình qua sự tự-bóc lột. Phải nhắc đến một nhóm khác ở đây, thường được nhắc đến bởi thuật ngữ đánh lừa “công việc nhóm sáng tạo.”⁴ Đấy là những người lao động được kỳ vọng gánh vác các chức năng kinh doanh, nhân danh ban lãnh đạo cao hơn hay các chủ sở hữu. Họ giải quyết sự tổ chức xã hội của sự sản xuất và sự phân phối của nó “một cách sáng tạo”. Vai trò của các nhóm như vậy là mập mờ: một mặt, “bằng việc chiếm đoạt các chức năng kinh doanh, những người lao động đối phó với đặc trưng xã hội và ý nghĩa của việc làm của họ trong hình thức bị hạn chế của tính sinh lời”: “Khả năng để tổ chức lao động và kết hợp sự hợp tác một cách hiệu quả và kinh tế, và để nghĩ về đặc trưng hữu ích xã hội của lao động, là có ích cho nhân loại và sẽ luôn luôn là.”⁵ Tuy vậy, họ đang làm điều này dưới sự lệ thuộc liên tục của vốn, tức là, với mục tiêu làm cho công ty hiệu quả hơn và sinh lời hơn, và chính sự căng thẳng này là cái làm cho “công việc nhóm sáng tạo” như vậy hết sức mệt lử. Họ phải chịu trách nhiệm về sự thành công của công ty, trong khi công việc nhóm của họ cũng gồm sự cạnh tranh giữa bản thân họ và với các nhóm khác. Với tư cách các nhà tổ chức quá trình làm việc, họ được trả công để thực hiện một vai trò mà về mặt truyền thống là của các nhà tư bản. Và như thế, với tất cả các mối lo và trách nhiệm quản lý trong khi vẫn là những người lao động được trả công có tương lai bấp bênh, họ nhận được cái tồi nhất của cả hai thế giới.

Những sự phân chia giai cấp như vậy có một chiều kích mới trong sự hoảng loạn coronavirus. Chúng ta bị bỏ bom bởi những lời kêu gọi để làm việc từ nhà, trong sự cách ly an toàn. Nhưng các nhóm nào có thể làm việc này? Những người lao động trí tuệ bấp bênh và các nhà quản lý có khả năng hợp tác qua email và hội nghị từ xa, như thế ngay cả khi họ bị cách ly thì công việc của họ diễn ra ít nhiều trơn tru. Họ có thể thậm chí giành được nhiều thời gian hơn để “bóc lột bản thân chúng ta.” Nhưng về những người, mà công việc của họ xảy ra ở bên ngoài, trong các nhà máy và cánh đồng, trong các cửa hàng, các bệnh viện và giao thông công cộng, thì sao? Nhiều thứ phải xảy ra ở bên ngoài không an toàn để cho những người khác có thể sống sót trong sự cách ly riêng tư của họ …

Và, cuối cùng nhưng không kém quan trọng, chúng ta phải tránh sự cám dỗ để lên án kỷ luật tự giác nghiêm khắc và sự tận tuỵ để làm việc và truyền bá lập trường “Cứ bình tĩnh đi!”—Arbeit macht frei! (“Lao động mang lại tự do”) vẫn là khẩu hiệu đúng, mặc dù nó đã bị bọn Nazi lạm dụng một cách tàn nhẫn. Đúng, có lao động gây kiệt sức cho nhiều người phải đối phó với các tác động của các bệnh dịch—nhưng nó là lao động có ý nghĩa cho lợi ích của cộng đồng mà mang lại sự hài lòng của chính nó, không phải là cố ngắng ngu đần của việc cố thử thành công trong thị trường. Khi một người lao động y tế trở nên hết sức mệt mỏi vì phải làm việc quá giờ, khi một người chăm sóc bị kiệt sức bởi nhiệm vụ đòi hỏi, họ bị mệt mỏi theo một cách khác với sự kiệt sức được thúc đẩy bởi các động cơ sự nghiệp ám ảnh. Sự mệt mỏi của họ là đáng giá.

1 Byung-Chul Han, The Burnout Society, Redwood City: Stanford UP 2015.

2 https://en.wikipedia.org/wiki/Byung-Chul_Han.

3 https://www.middleeasteye.net/news/german-city-reverse-prize-uk-author-kamila-shamsie-over-support-bds.

4 Xem Stephan Siemens and Martina Frenzel, Das unternehmerische Wir, Hamburg: VSA Verlag 2014.

5 Eva Bockenheimer, “Where Are We Developing the Requirements for a New Society,” in Victoria Fareld and Hannes Kuch, From Marx to Hegel and Back, London: Bloomsbury 2020, p. 209.

Đăng ký: Bài đăng ( Atom )

Danh ngôn

Ban Biên tập

Tra cứu theo tên tác giả

Chủ đề cái ác trong “Cặp song sinh kỳ ảo”

Quyển vở lớn của Ágota Kristóf đánh thức trong tôi một tình cảm lạnh lùng và độc ác

Đại Dịch! 2 – Biên niên sử của một thời đã mất (5)

Đại Dịch! 2 – Biên niên sử của một thời đã mất (4)

10. BỘ PHIM NÀO ĐANG DIỄN RA TRONG THỰC TẾ

Đại Dịch! 2 – Biên niên sử của một thời đã mất (3)

6. TÌNH DỤC TRONG THỜI ĐẠI GIÃN CÁCH XÃ HỘI

Đại Dịch! 2 – Biên niên sử của một thời đã mất (2)

Đại Dịch! 2 – Biên niên sử của một thời đã mất (1)

Bệnh dịch! COVID-19 lay chuyển thế giới (kỳ 4)

10.

CHỦ NGHĨA CỘNG SẢN HAY SỰ DÃ MAN, ĐƠN GIẢN VẬY THÔI!

Bệnh dịch! COVID-19 lay chuyển thế giới (kỳ 3)

Bệnh dịch! COVID-19 lay chuyển thế giới (kỳ 2)

Bệnh dịch! COVID-19 lay chuyển thế giới (kỳ 1)