Nguyễn Huệ Chi

Nhiều người gọi điện và gửi mail hỏi tôi trong Hội thảo về ông thân sinh vào ngày 7-5, tôi có được phát biểu không. Tôi nói có. Người ta lại giục sao không đưa lên mạng những phát biểu của mình. Tôi trả lời: “Đưa lên sợ làm các bạn thất vọng thôi, bởi vì chẳng có gì liên quan đến thời sự cả, chỉ là chuyện thuần học thuật”. Thật ra, tôi đã định phát biểu từ buổi sáng vì thấy cuộc Hội thảo quá sôi nổi, đi vào nhiều vấn đề rất hay, nhưng hơi ngại điều mình nói ra sẽ là tiếng nói xuất phát từ "cái nhìn bên trong", không khách quan, nên lại làm thinh không phát biểu. Nhưng đến buổi chiều không khí sôi nổi vẫn không giảm, vì thế phải đứng dậy góp phần.

Kính thưa Ban tổ chức Hội thảo,

Thưa các nhà khoa học, các vị đại biểu có mặt trong cuộc Hội thảo này và đã chịu khó ngồi lại cho đến giờ phút này.

Tôi xin phép được thay mặt gia đình cố GS Nguyễn Đổng Chi lên nói mấy lời tri ân đối với cuộc Hội thảo nhân 100 năm sinh người cha thân yêu của chúng tôi, do ba đơn vị là Hội Nghiên cứu và Giảng dạy văn học tại TP HCM, Tập đoàn truyền thông Thanh niên và NXB Trẻ cùng phối hợp tổ chức và được rất nhiều nhà khoa học khắp từ Nam đến Bắc hưởng ứng, viết bài và tham dự đông đảo, mà sự thành công, như ai cũng đều thấy, mỹ mãn vượt quá mong ước của mọi người. Điều đó đã khiến cho anh em chúng tôi, cả con cháu, bà con thân thuộc và bạn bè có mặt trong cuộc họp ở đây đều rất xúc động.

Nguyễn Thành Thi(*)

 1. Nhận định tổng quát

Ý tưởng tổ chức “Hội thảo kỷ niệm 100 năm ngày sinh học giả, nhà văn Nguyễn Đổng Chi” được hiện thực hóa, thành công như hôm nay, trước hết là nhờ sự nỗ lực và quyết tâm cao của Ban tổ chức (BTC) liên kết giữa Hội Nghiên cứu và Giảng dạy văn học TP HCM, Tập đoàn Truyền thông Thanh niên, NXB Trẻ TP HCM. Bên cạnh đó phải đặc biệt kể đến sự hỗ trợ nhiệt tình, mạnh mẽ, hiệu quả của gia đình Giáo sư Nguyễn Đổng Chi. Tuy nhiên, quyết định chất lượng hội thảo vẫn là sự thể hiện uy tín và nỗ lực của các tác giả kể từ khi có thông báo chính thức của BTC cho đến nay.

Đây là hội thảo kế thừa và bổ sung kết quả nghiên cứu của lần hội thảo trước, gần gũi về chủ đề cách đây 20 năm; là diễn đàn khoa học của các nhà khoa học, các chuyên gia nghiên cứu chuyên ngành thuộc nhiều thế hệ đến từ nhiều trường đại học, cơ quan nghiên cứu.

Nguyễn Phạm Hùng(*)

Việc xác định vai trò xây nền đắp móng cho ngành nghiên cứu lịch sử văn học ở Việt Nam của Việt Nam cổ văn học sử([1]) đã được khẳng định cách đây 20 năm, nhân kỷ niệm 80 năm ngày sinh Giáo sư Nguyễn Đổng Chi, với sự ra đời một cuốn sách do NXB Khoa học xã hội ấn hành vào năm 1997, Nguyễn Đổng Chi - Người miệt mài tìm kiếm các giá trị văn hóa dân tộc([2]). Cuốn sách đã khẳng định Nguyễn Đổng Chi là “nhà văn học sử mở đường”, với bài viết công phu của Trần Thị Băng Thanh, cho rằng Nguyễn Đổng Chi là “người phát hiện nền Việt Nam cổ văn học sử”([3]), với những đóng góp quan trọng nhiều mặt như đây là “bộ lịch sử đại cương về văn học Việt Nam năm thế kỷ đầu” thời kỳ tự chủ, là “một nguồn tài liệu phong phú” về văn học thời kỳ này, là một công trình khoa học mang “những gợi ý có giá trị chỉ dẫn” cho các nghiên cứu văn học sử tiếp theo, và là “một bộ sách có đóng góp mới về phương pháp viết lịch sử văn học”. Cũng trong cuốn sách này, một tiểu luận đáng kể khác của Nguyễn Đăng Na nhấn mạnh giá trị khoa học của “phương pháp viết văn học sử của Nguyễn Đổng Chi”([4]).

Trần Thị Băng Thanh⁽*⁾

Tháng 1 năm 1995, Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn quốc gia (nay là Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam) đã tổ chức một cuộc Hội thảo khoa học nhân kỷ niệm ngày sinh lần thứ 80 của Cố Giáo sư Nguyễn Đổng Chi. Hội thảo đã thu thập được 22 báo cáo khoa học và hai năm sau (1997), tập kỷ yếu của Hội thảo, lấy tên là Nguyễn Đổng Chi - Người miệt mài tìm kiếm các giá trị văn hóa dân tộc đã được ra mắt độc giả. Trong cuốn sách, các nhà khoa học đã nêu những đóng góp của Nguyễn Đổng Chi trong việc "miệt mài tìm kiếm" các giá trị văn hóa dân tộc về nhiều phương diện, từ sử học, khảo cổ học, dân tộc học, folklore học... đến văn học, trong đó ông đã có công "phát hiện" ra "nền văn học cổ Việt Nam". Thế nhưng đối với việc nghiên cứu lịch sử văn học dân tộc, hiện nay đã thành hẳn một ngành học cơ bản, GS Nguyễn Đổng Chi đã có đóng góp gì ở thời kỳ đương đại – sau 1945, thì vẫn chưa thấy được nhắc đến. Vì vậy, trong bài viết này tôi xin mạo muội nêu một vài suy nghĩ về vấn đề đó.

Nguyễn Thị Thanh Xuân(*)

Tôi gặp Túp lều nát[1],vào những ngày sắp hết hạn nộp bài cho Hội thảo khoa học nhân kỷ niệm 100 năm năm sinh Giáo sư Nguyễn Đổng Chi và ngay tức thì, bị hút từ tên sách. Khởi đi từ một xúc động cá nhân, hoàn toàn cảm tính, nhưng tôi biết mình sẽ phải vượt qua trạng thái đó. Bởi tôi đang đối mặt với phóng sự, một thể loại của sự thực, trần trụi, gân guốc, và bởi tôi đang đi vào trang viết của Nguyễn Đổng Chi, một nhà văn làm khoa học. Cuộc gặp gỡ muộn màng này buộc tôi chỉ đủ thời gian chăm chú vào văn bản, và tôi thực hành Đọc Kỹ (Close-Reading), dõi theo mối quan hệ giữa thủ pháp và ý nghĩa. Túp lều nát được khởi thảo từ 1933 đến 1936, công bố năm 1937: thời gian ấy đến nay xê xích trong khoảng 80 năm. Phải mất 80 năm mới có cuộc gặp này, để tôi nhận ra từ đó một giá trị thăm thẳm xuyên qua Tiếng kêu, Lời gọi, Chữ khắc.

Tập phóng sự được xây dựng trên một cấu trúc khá hiện đại: Mở đầu là những yếu tố cận văn bản: Lời đề tặng, “Tựa” sách; sau cùng là phần kết thúc, tạm gọi là Vĩ thanh (Hai bức thư hay là gan ruột dân quê) và phần văn bản là 11 phóng sự rời nhưng liên kết nhau thành một chuỗi liên hoàn.

Hy Tuệ(*)

Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam gồm 5 tập, được công bố lần lượt trong vòng 25 năm, từ năm 1958 đến 1982^[1]. Ngay khi hai tập đầu vừa ra mắt, bộ sách đã được bạn đọc ngoài Bắc trong Nam chú ý, và lập tức có tiếng vang ở nước ngoài^[2]. Tập 3 tiếp tục ra mắt vào năm 1960, đã khẳng định vị trí hiển nhiên của tác giả trong ngành cổ tích học. Từ đấy cho đến khi Tập 4 xuất hiện (1975), theo yêu cầu của bạn đọc, các Tập 1, 2, 3 đều kế tiếp ba bốn lần được in lại. Và lần in nào cũng có bổ sung, sửa chữa. Có thể nói, chỉ với ba phương diện sưu tầm, khảo dị và kể chuyện cổ tích, Nguyễn Đổng Chi đã sớm nổi bật lên như một chuyên gia đầu đàn. Lê Văn Hảo và Tạ Phong Châu từ hai phương trời cách biệt (Paris - Hà Nội), từng có những lời đánh giá nhất quán về ông^[3]. Tuy vậy, phải đến ngày bộ sách xuất bản trọn vẹn (1982), tư cách nhà cổ tích học Nguyễn Đổng Chi mới hiện diện đầy đủ nhất, ở chức năng người tổng kết loại hình truyện cổ dân gian của Việt Nam.

Phạm Xuân Nguyên(*)

Trong tâm trí tôi, tên tuổi ông Nguyễn Đổng Chi (1915 - 1984) gắn liền với bộ sách năm tập Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam. Ấy là khi còn nhỏ tuổi. Lớn lên, vào nghề văn, tôi biết ông còn là tác giả một cuốn sách khác rất giá trị là Việt Nam cổ văn học sử. Lại nghe nói, chứ chư­a đ­ược đọc, ông có cuốn Mọi Kontum (viết chung với Nguyễn Kinh Chi). Nghĩa là hình ảnh ông Nguyễn Đổng Chi ở tôi là một nhà dân tộc học, nhà nghiên cứu văn hóa, văn học, văn học dân gian.

Cho nên tôi đã bất ngờ khi được biết ông, ngoài khảo luận nghiên cứu, còn cầm bút sáng tác. Và khi đọc vào các sáng tác của ông thì sự bất ngờ của tôi thành một niềm vui phát hiện. Đặc biệt là ở thiên phóng sự Túp lều nát ông viết trong khoảng thời gian 1933-1936, khi ông chỉ mới qua tuổi hai m­ươi. Theo tôi đây là một tác phẩm có giá trị cao của dòng văn học hiện thực 1932-1945.

Đặng Văn Sinh(*)

I. Mở đầu

Giáo sư Nguyễn Đổng Chi là nhà một văn hóa lớn của Việt Nam. Ông thành công trong nhiều lĩnh vực nghiên cứu như văn học, sử học, khảo cổ học, dân tộc học với những tác phẩm nổi tiếng như Mọi Kontum (nghiên cứu dân tộc học, viết chung với Nguyễn Kinh Chi - 1937); Túp lều nát (phóng sự về tệ nạn cường hào ở nông thôn Nghệ-Tĩnh - 1937); Việt Nam cổ văn học sử (nghiên cứu văn học sử - 1942); Hát dặm Nghệ Tĩnh (nghiên cứu dân ca - 1944); Lược khảo về thần thoại Việt Nam (1956); Sơ thảo lịch sử văn học Việt Nam (5 tập, 1957-1960, viết chung); Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam (5 tập, 1958-1982); Địa chí văn hóa dân gian Nghệ-Tĩnh (1981- 1983, Chủ biên), Góp phần tìm hiểu phong trào nông dân trong lịch sử xã hội việt Nam thời phong kiến (1965-1978, chưa xuất bản), Văn học dân gian sưu tầm ở Ích Hậu (4 tập, 1965-1968, viết chung với phu nhân Đoàn Thị Tịnh, chưa xuất bản)... Tuy nhiên, Nguyễn Đổng Chi còn là một nhà văn mà không phải ai cũng biết đến nếu chưa đọc cuốn sách Gặp lại một người bạn nhỏ nổi tiếng của ông.

Chu Xuân Diên(*)

Tóm tắt

Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Giáo sư Nguyễn Đổng Chi là một công trình sưu tầm, ghi chép và nghiên cứu có giá trị về nhiều phương diện. Công trình đã được đánh giá tích cực từ những cách tiếp cận khác nhau. Bài viết này thử dùng cách tiếp cận “từ một quan niệm rộng về hiện thực trong truyện cổ tích”, nêu lên một số nhận xét về mối quan hệ giữa truyện cổ tích với các phạm trù hiện thực xã hội học, phạm trù hiện thực dân tộc học và phạm trù tâm lý. Bài viết ghi nhận những phát hiện có giá trị khoa học của Giáo sư Nguyễn Đổng Chi, đồng thời cũng đề xuất một vài vấn đề có thể tiếp tục thảo luận trong quan điểm lý thuyết và phương pháp nghiên cứu truyện cổ tích của ông.

1

Trong những công trình nghiên cứu thuộc lĩnh vực văn hóa - văn học dân gian của Giáo sư Nguyễn Đổng Chi, bộ sách Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam có một vị trí đặc biệt. Dư luận chung của giới khoa học cũng như của đông đảo bạn đọc xem bộ sách sưu tầm và nghiên cứu truyện cổ tích Việt Nam dày tới 2740 trang([1]) ấy là một “công trình nghiên cứu folklore đã trở thành cổ điển”([2]).

Trần Hữu Tá(*)

Nguyễn Đổng Chi sinh ngày 06/01/1915, nếu còn tại thế thì năm nay chúng ta có hạnh phúc được mừng ông tròn 100 tuổi. Thế nhưng tác giả Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam đã vĩnh biệt học giới ngày 20-7-1984, tính đến nay đã non một phần ba thế kỷ. Với nhiều nhà nghiên cứu cao niên, nhất là các vị trong ngành folklore, ông vẫn như đang có mặt trong cuộc sống hôm nay, qua hệ thống công trình đồ sộ đạt chất lượng cao, qua nhiều kỷ niệm rất đẹp trong tâm tưởng của các thế hệ đồng nghiệp về nghị lực phi thường của ông trong quá trình tự học và lao động khoa học, về lòng yêu quê hương, yêu dân tộc sâu nặng cũng như về đức khiêm tốn, đôn hậu, nghĩa tình của ông trong suốt hơn 50 năm cầm bút.

Ông sinh ra trong hoàn cảnh đất nước đang ngạt thở dưới ách thống trị của thực dân Pháp. Hà Tĩnh quê ông là một vùng quê nghèo nhưng nổi tiếng là “địa linh nhân kiệt”. Gia đình ông có truyền thống xả thân vì nền độc lập của dân tộc. Ông cụ thân sinh – nhà giáo Nguyễn Hiệt Chi tức đầu xứ Thuận, tác giả Sách mẹo tiếng Nam và Hán văn tân giáo khoa thư (nhiều tập, dùng cho các cấp học, do Nha học chính Đông Pháp xuất bản từ 1928 đến trước 1945), là một thành viên nòng cốt của Công ty Liên Thành và Trường Dục Thanh (Phan Thiết). Nguyễn Hàng Chi – chú ruột của Nguyễn Đổng Chi đã cầm đầu phong trào Duy Tân và chống sưu thuế rất quyết liệt ở Hà Tĩnh, bị thực dân Pháp xử chém ngày 13/7/1908.

Nguyên Ngọc(*)

Năm 2008 tôi có tham gia việc xuất bản sách Rừng người thượng của Henri Maitre, viết năm 1912, được coi là công trình khảo sát Tây Nguyên công phu và toàn diện nhất cho đến tận ngày nay. Sách do Viện Viễn Đông bác cổ ở Hà Nội phối hợp với Nhà xuất bản Tri thức ấn hành. Người dịch là Lưu Đình Tuân, tôi nhận phần hiệu đính và viết “Phàm lệ”. Có một Ban khoa học được thành lập để xử lý những vấn đề khoa học liên quan đến việc dịch và in sách. Chúng tôi gặp ngay một vấn đề: trong nguyên bản tiếng Pháp, sách có tên là Les jungles moi, có thể dịch là Rú mọi hay Rừng mọi. Ban khoa học cân nhắc, thấy để từ mọi ngay trên bìa sách sẽ dễ gây sốc, nên quyết định bản dịch ra tiếng Việt sẽ có tên trên bìa là Rừng người thượng; tuy nhiên bên trong sách thì giữ nguyên từ mọi đúng như nguyên bản, và sẽ nói rõ lý do trong “Phàm lệ”. Được giao giải thích điều này trong “Phàm lệ”, tôi đã viết rằng theo tôi từ mọi vốn ban đầu không hề có ý nghĩa xấu. Nó bắt nguồn từ từ tơmoi trong tiếng Ba-na (Bahnar), có nghĩa là khách. Tôi đã biết từ này khi sống ở vùng Ba-na. Cẩn thận, tôi tìm tra thêm Từ điển Bahnar - Pháp của Guilleminet; theo Guilleminet tơmoi được dịch sang tiếng Pháp có các nghĩa sau: hôte (khách), invité d’un autre village (khách được mời từ một làng khác đến), étranger (lạ, người lạ), ennemi (thù, kẻ thù), pays étranger (nước khác, ngoại quốc). Những người phương Tây đầu tiên lên Tây Nguyên là các Linh mục Thiên chúa giáo; khi bị Triều đình nhà Nguyễn truy đuổi họ tìm đường lên vùng cao nguyên miền Tây để tránh khủng bố, và truyền đạo vào người bản địa nhằm xây dựng cơ sở lâu dài. Sau nhiều nỗ lực thất bại, họ đến được vùng người Ba-na ở Kon Tum, lập xứ đạo Kon Tum, là xứ đạo Thiên chúa giáo đầu tiên tại đây, đến nay vẫn là xứ đạo Thiên chúa lớn nhất và quan trọng nhất ở Tây Nguyên. Bấy giờ những người Ba-na Kon Tum đến gặp các nhà truyền giáo thường xưng là tơmoi, là khách. Các nhà truyền giáo lại hiểu rằng đấy là họ tự giới thiệu tên tộc người của họ. Về sau dần dần tiền tố tơ bị rớt đi, còn lại moi, moi nghiễm nhiên trở thành tên gọi người bản địa.

Sau nhiều tháng chuẩn bị công phu và đối phó với nhiều khó khăn lẽ ra không nên có, cuối cùng, ngày 7/5/2015, tức 4 tháng sau 100 năm ngày sinh của học giả - nhà văn Nguyễn Đổng Chi (6/1/1915), hội thảo kỷ niệm Cụ do Hội Nghiên cứu và Giảng dạy Văn học TPHCM, Tập đoàn Truyền thông Thanh Niên và NXB Trẻ đồng tổ chức đã diễn ra tại Toà nhà Truyền thông Thanh Niên, 345/134 Trần Hưng Đạo, TPHCM.

Khoảng 150 nhà nghiên cứu, giảng dạy văn học và bạn đọc hâm mộ cố học giả từ khắp ba miền đất nước đã về dự. Trong suốt một ngày, cử toạ đã lắng nghe 13 bản tham luận và 27 ý kiến thảo luận về thân thế sự nghiệp và các lĩnh vực trước tác phong phú của Nguyễn Đổng Chi: Văn hoá dân gian Việt Nam, Văn học cổ điển Việt Nam, sáng tác văn học và báo chí. Cũng trong dịp này, NXB Trẻ công bố cuốn kỷ yếu Hội thảo gồm 32 bài viết chọn lọc từ hơn 60 bài gửi đến Ban Tổ chức; Tạp chí Nghiên cứu & Phát Triển (Thừa Thiên-Huế) phát hành đặc san chuyên đề về Hội thảo Nguyễn Đổng Chi.