Trần Ngọc Hiếu

Định viết một cái status đầy cay đắng về buổi dạy ngày hôm nay, một ngày mà mình thấy tủi thân khi lên giảng đường dạy sinh viên bây giờ, khi mà mình vẫn còn mệt đến nỗi từ lâu đã tránh uống các loại kháng sinh vì ngại phản ứng phụ, mình đã phải uống để còn đủ sức dạy trong 4 tiết liền. Nhưng có lẽ để gần đến 20-11, mình sẽ viết để lý giải vì sao mình rất ghét những hoạt động tri ân bề nổi của sinh viên bây giờ, vì sao mình chỉ mong các bạn đừng giả dối nữa. Khi sự giả dối lên ngôi thế này, không hy vọng gì ngành sư phạm này làm được điều gì tử tế cả.

*

Trần Ngọc Hiếu

(Viết lảm nhảm trước lúc lại bị deadline gí tận mặt)

Trước tết, mình và bạn Đinh Trần Tuấn Linh có tranh luận về cái gọi là văn hóa cười của người Việt. Cãi xong để đó. Ai ngờ đến Tết nó lại chủ đề thời sự liên quan đến Táo quân và Xuân Bắc.

Thật sự mà nói, Táo quân là một chương trình có tiếng vang. Nhất là ở những năm đầu tiên. Tiếng cười Táo quân, theo cách hiểu của mình, gần với tiếng cười có chức năng can gián vốn khá phổ biến trong sân khấu dân gian và đến tận kịch của Lưu Quang Vũ vẫn còn mang hơi hướng này. Thậm chí, có người còn cho rằng về bản chất, Táo Quân là một chương trình hài mang tính chính luận (dù dịch ra tiếng Anh thì chắc phải dịch là political comedy, ở đó, chữ political mang một hàm ý sâu sắc hơn nhiều chuyện đem các vấn đề thời sự ra bới móc).

Trần Ngọc Hiếu

Phải thú nhận tôi đọc Annie Ernaux theo trào lưu. Chỉ khi bà được đồn đoán như một ứng cử viên tiềm năng nhất của giải Nobel văn chương năm nay, tôi mới chạm vào hai cuốn sách mỏng của bà đã được dịch sang tiếng Việt – “Một chỗ trong đời” (La Place) và “Hồi ức thiếu nữ” (Mémoire de Fille). Trong đó, cuốn đầu tiên – tác phẩm được giải Renaudot năm 1984 – đã nằm im trên kệ sách của tôi 5 năm rồi.

Annie Ernaux có phải là nhà văn làm tôi kinh ngạc, sững sờ về tầm vóc tư tưởng hay sự khai phá một thẩm mỹ mới, một lối viết tiểu thuyết như một lễ hội ngôn từ? Không. Nếu chiều mai, bà không phải là nhân vật thu hút sự chú ý của toàn bộ những người quan tâm đến văn chương trên thế giới, tôi không lấy làm thất vọng. Và nếu bà có được trao giải thưởng danh giá này, đối với tôi, đó trước hết là sự tôn vinh một giá trị mà tưởng như nếu nhắc đến thì dễ bị xem là sến súa: sự thành thực.

Trần Ngọc Hiếu

“Làm sao để giải phẫu hoàn toàn
Vành tai tiếng Việt?”
(Đinh Linh)

Đặt vấn đề
1.
“Làm thơ tức là làm tiếng Việt”. Nhà thơ Trần Dần đã từng nói như thế. Bởi lẽ đó, đối tượng mà bài viết này khảo sát là những tác giả sáng tác bằng tiếng Việt, không câu nệ ranh giới trong nước/ hải ngoại. Viết bằng tiếng Việt – hành động đó đã bao hàm phép ứng xử của nhà thơ đối với những đặc tính chất liệu của ngôn ngữ này. Sâu xa hơn, viết cũng có nghĩa là nếm trải những hệ lụỵ của ngôn từ, là chấp nhận thoả hiệp hoặc bướng bỉnh cưỡng lại truyền thống, chịu đựng hoặc tìm cách vượt thoát những áp lực của văn hóa, xã hội, tích đọng trong tiếng Việt.
Trước sự phức tạp, bộn bề của thơ Việt đương đại, bài viết lựa chọn phương pháp điểm nhãn, dừng lại ở một số hiện tượng, mà trước hết theo cảm nhận của chúng tôi, đã đi lệch rất xa quỹ đạo truyền thống. Chúng hiện diện như là sự khiêu khích, thách thức đối với những quan niệm đã có, thậm chí còn đang tồn tại phổ biến, về thơ ca. Vì thế, chúng tôi đã gọi những hiện tượng đó là những “cuộc nổi loạn” trong thơ đương đại.

Trần Ngọc Hiếu

Nhân chuyện Bộ giáo dục ra quyết định thắt chặt việc tuyển sinh tiến sĩ và các vấn đề liên quan đến học hàm, học vị, có bạn hỏi mình: Nghĩ gì?

Thực tình là một thời gian trở lại đây, mình tự thấy không đủ tư cách gì để mà than thở hay tỏ ra day dứt về thực trạng học thuật, chỉ nói riêng trong ngành văn học này thôi. Mình chưa làm được cái gì khá hơn mặt bằng (vốn dĩ rất thấp này) thì mọi lời kêu ca đều là đạo đức giả. Nên khi nghe bộ siết chặt quy định này nọ, thì mình chỉ thấy: ừ, khó thật đấy, nhưng nó không nằm trong mối quan tâm của mình. Vậy thôi.

Xét về lý, có chính sách nào của lãnh đạo Việt Nam lại không tốt đẹp, tích cực đâu. Nhưng lãnh đạo của Việt Nam, nhất là bộ giáo dục, xưa nay vốn nổi tiếng là duy ý chí, thiên về làm cách mạng từ ngọn. Nên mình tin là rồi giới trí thức, nhất là trong giới nghiên cứu văn học, rồi sẽ biết cách thích ứng linh hoạt thôi. Sẽ tổ chức những hội thảo quốc tế, sẽ tìm được các tạp chí quốc tế có thể đăng được bài của mình, dù có thể việc này giống như các cuộc thi hoa hậu quốc tế hạng ba, hạng tư như cái cuộc thi gì mà có cô hoa hậu bị tước vương miện ở VN đang thi đó. V.v và v.v.... Nói chung là thế nào rồi cũng sẽ sống được.

Trần Ngọc Hiếu

Bài viết này là nỗ lực tổng thuật một hướng nghiên cứu năng động của tự sự học hậu kinh điển. Bản rút gọn của bài viết đã được đăng trên tạp chí Nghiên cứu văn học tháng 7-2015. Khi viết bài tổng thuật này, tôi đã cố gắng thử ứng dụng tư tưởng của tự sự học nữ quyền luận vào một thực tiễn văn học Việt Nam nhưng tự thấy không thành công, không đem đến sự diễn giải mới nào. Nay, post bài đầy đủ hơn lên blog, hy vọng có thể nhận được những trao đổi, góp ý hữu ích để tôi có thể hoàn thiện hơn suy nghĩ, từ đó, có thể có những thể nghiệm ứng dụng đạt hiệu quả.

*

Trần Ngọc Hiếu

Trong dự án Multiples, những truyện ngắn chưa từng được xuất bản ở dạng bản dịch được đưa cho các nhà văn viết bằng những ngôn ngữ khác nhau, dịch sang thứ tiếng mà họ vẫn dùng để sáng tác. Sau đó, lại lấy bản dịch này đưa cho một tác giả khác dịch sang tiếng Anh, từ đây, độc giả Anh ngữ sẽ kiểm chứng những biến đổi đã xảy ra trên văn bản.

Những suy tư về dịch thuật trong bài viết này được khơi nguồn từ một dự án do Adam Thirlwell (sinh năm 1978), một tiểu thuyết gia được đánh giá cao của văn chương Anh quốc, khởi xướng, mang tên Multiples (Những sự đa bội). Dự án này còn có tiêu đề phụ: “12 truyện ngắn trong 18 ngôn ngữ của 61 tác giả”. Tính thể nghiệm của dự án được Thirlwell mô tả như sau: ông lựa chọn những truyện ngắn chưa từng được xuất bản ở dạng bản dịch, đưa cho các nhà văn viết bằng những ngôn ngữ khác nhau, dịch sang thứ tiếng mà họ vẫn dùng để sáng tác. Sau đó, lại lấy bản dịch này đưa cho một tác giả khác dịch sang tiếng Anh, từ đây, độc giả Anh ngữ sẽ kiểm chứng những biến đổi đã xảy ra trên văn bản.
Hợp tác với Thirlwell ở dự án này có nhiều tên tuổi đáng chú ý của văn chương đương đại thế giới như Zadie Smith, Dave Eggers, Ma Jian, Alejandro Zambra, Lydia Davis... Trong số này, có những người đồng thời là dịch giả, có những người chưa từng làm công việc dịch thuật bao giờ, thậm chí có người không hoàn toàn thuần thục thứ ngôn ngữ của tác phẩm gốc mà họ sẽ dịch (họ có thể đọc hiểu nhưng không viết thạo hoặc không giao tiếp tốt bằng ngôn ngữ đó). Câu hỏi trọng tâm cần phải được trả lời ở đây là: liệu phong cách của tác giả nguyên tác – vấn đề phức tạp bậc nhất trong chuyển ngữ tác phẩm văn chương –  có thể “sống sót” chăng sau khi nó được tái tưởng tượng bằng những lối viết khác nhau, trong những ngôn ngữ hoàn toàn khác nhau? Từ đây, chúng ta cần phải hiểu lại khái niệm dịch như thế nào và nên dựa vào tiêu chí nào để phê bình dịch thuật?

Trần Ngọc Hiếu

Nhan đề của bài viết này, thoạt nghe, có thể gây thắc mắc bởi lẽ “queer”[1] (tạm dịch là đồng tính, dù cách dịch như thế đã thu hẹp nghĩa của từ này khá nhiều, thậm chí còn chưa thật chính xác, vì theo nhiều lý thuyết gia, “queer” không đồng nghĩa với “homosexuality” – đồng tính) vốn dĩ đã là một cộng đồng thiểu số rồi. Nhưng chữ “thiểu số” ở đây được hiểu theo ý nghĩa mà Gilles Deleuze và Félix Guattari nhận thấy từ văn chương Franz Kafka. Văn chương thiểu số không đồng nhất với văn chương của một cộng đồng thiểu số, được viết bằng một thứ ngôn ngữ thiểu số. Đó là thứ văn chương nằm ngoài dòng chính, nó luôn ở trong quá trình trở thành khác, nó chối từ sự đóng đinh vào những quy phạm mặc định, những định nghĩa hoàn tất, nó làm lung lay độ rắn chắc của những đối lập nhị nguyên trong ý thức văn hóa, nó làm phát huy sự phong phú, dị biệt vốn có trong ngôn ngữ. Văn chương thiểu số, như thế, rõ ràng là một thứ văn chương của tương lai.