Ace Le

Trong triển lãm “Về Giới Hạn” hồi đầu năm tại Singapore, tôi và nhóm giám tuyển Of Limits có đề cập tới các loại giới hạn, trong đó có giới hạn tâm lý, bị phá vỡ hoặc đẩy đến cùng cực trong những bối cảnh khủng hoảng như đại dịch hiện hay. Trong số người thân và bạn bè (và cả chính chúng ta), đã có không ít người đã và đang phải sống trong những trải nghiệm tâm lý tồi tệ nhất trong đời. Tuy vậy, ở Việt Nam, ‘sức khỏe tâm thần’ còn là một khái niệm chuyên môn tương đối mới. Trang Wikipedia cho từ khóa ‘mental health’ chưa có nội dung tiếng Việt, và hệ thống y tế cho các vấn đề tâm lý còn hết sức sơ khai.

Trong nhiều thế kỷ qua, khi rơi vào tình trạng quẫn đốn, nhiều nghệ sỹ đã đối phó với khủng hoảng tâm lý bằng cách thể hiện nó trong các tác phẩm nghệ thuật của mình – tuyến nội dung ‘nghệ sỹ điên’ đã trở nên quen thuộc với những Vincent van Gogh hay Edvard Munch ở châu Âu, hay từ Bát Đại Sơn Nhân đến Yayoi Kusama ở châu Á. Bỏ qua một bên sự cường điệu hóa của truyền thông, nhiều nghiên cứu đã chỉ ra việc tiếp xúc với nghệ thuật có thể đóng vai trò tích cực trong việc giúp người sáng tác và cảm thụ củng cố sức khỏe tâm thần, theo khái niệm ‘trị liệu bằng nghệ thuật’ [1].

Bài viết này là một tổng hợp 10 ví dụ trong hội họa Việt Nam, như một quang phổ sơ lược gồm 10 sắc thái các giới hạn tâm lý/tâm thần, để minh họa cho những phương cách người nghệ sỹ mượn nghệ thuật khi đối phó với nỗi khiếp đảm, sự mất mát, sang chấn tâm lý và những cung bậc lo âu – và hy vọng người xem thông qua đó tự rút ra những mối liên hệ hữu ích cho riêng mình.