Nguyễn Phương Mai

LỜI KẾT CHO LOẠT BÀI VỀ CUỘC CHIẾN TẠI UKRAINE

Cuộc chiến ở Ukraine chạm mốc 4 năm vào ngày 24-2-2026. Và suốt 9 tháng qua, từ khóa “Ukraine” trở thành trung tâm năng lượng trong cái vũ trụ nhỏ bé của tôi.

Lời kết này là một chút chia sẻ để độc giả hiểu hơn về bối cảnh phía sau những trang viết.

 Nguyễn Phương Mai

DANH TÍNH – NỘI CHIẾN VĂN HÓA

Kỳ cuối cùng của loạt bài này tập trung vào vấn đề ngôn ngữ. Học giả Phạm Quỳnh từng nói: “Truyện Kiều còn, tiếng ta còn. Tiếng ta còn, nước ta còn”. Chính vì vậy, ngôn ngữ là thách thức gây chia rẽ lòng người lớn nhất trong cuộc CÁCH MẠNG DANH TÍNH ở Ukraine.

 Nguyễn Phương Mai

"LÃNH THỔ", "SINH MẠNG", HAY "VĂN HÓA"?

Thời gian đầu ở Ukraine, bộ câu hỏi phỏng vấn của tôi luôn có đoạn: “Lãnh thổ hay sinh mạng quan trọng hơn?”

Càng ở lâu, tôi càng hiểu đó vẫn là một câu hỏi đúng, nhưng thiếu.

 Nguyễn Phương Mai

Suốt 4 năm qua, người Ukraine đã trụ lại trong một cuộc chiến không cân sức (bài 1, bài 2, bài 3, bài 4, bài 5). Lịch sử trở thành yếu tố quan trọng để trả lời hai câu hỏi: Tại sao họ chưa bỏ cuộc (bài 6, bài 7, bài 8); và tại sao các yếu tố thù ghét Nga cực đoan tồn tại (bài 9).

Tuy nhiên, như mọi xung đột trong lịch sử, một số người Ukraine cũng nghi ngờ tính chính nghĩa của cuộc chiến. Để khách quan, bài viết kỳ này tạo không gian để họ được lên tiếng.

 Nguyễn Phương Mai

CÁO BUỘC – "DIỆT CHỦNG", "PHÁT XÍT" VÀ "CỰC HỮU" Ở UKRAINE

Một người phụ nữ cầm bức chân dung và kêu gọi trả tự do cho các binh sĩ Ukraine đang bị Nga giam giữ, trong một cuộc biểu tình tại Kyiv, Ukraine, ngày 4/1/2026

Loạt bài về Ukraine có 3 phần. Phần 1 là bức tranh hiện thực ở hậu phương và tiền tuyến (bài 1-2-3-4-5). Phần 2 là hành trình ngược về lịch sử để tìm hiểu nguồn gốc cuộc chiến (bài 6-7-8).

Nguyễn Phương Mai

DÂN TỘC – GIẢI MÃ MẬT KHẨU: "VINH QUANG CHO UKRAINE"
Trong loạt phóng sự về cuộc chiến ở Ukraine, 5 kỳ đầu tiên đưa ra bức tranh hiện thực ở hậu phương và tiền tuyến mà đất nước này đang phải đối mặt. Ba kỳ tiếp theo (bao gồm cả bài viết kỳ này) soi chiếu vào lịch sử để tìm hiểu nguồn gốc cuộc chiến.

 Nguyễn Phương Mai

NGA HÓA – "KHÔNG CÓ PUTIN NÀY SẼ CÓ PUTIN KHÁC"

Loạt bài về cuộc chiến ở Ukraine đã khái quát những thách thức ở hậu phương (bài 1 bài 2 bài 3) và tiền tuyến (bài 4 bài 5) mà đất nước này đang phải đối mặt. Bài 6 và bài viết kỳ này cung cấp cái nhìn của người Ukraine về lịch sử và lý do tại sao họ đứng lên chống Nga suốt gần 4 năm qua.

 Nguyễn Phương Mai

QUÊ HƯƠNG – DANH TÍNH ĐỊA PHƯƠNG VÀ CỘNG ĐỒNG TỰ QUẢN

Trong những kỳ trước, loạt bài viết về cuộc chiến ở Ukraine đã khái quát những thách thức mà đất nước này đang phải đối mặt: Hiện thực hủy diệt của bom đạn (bài 1), những đứt gãy tâm lý (bài 2), khả năng phục hồi (bài 3), bài toán nhân lực (bài 4) và thực lực trên chiến trường (bài 5).

 Nguyễn Phương Mai

TIỀN TUYẾN – ĐỊNH NGHĨA LẠI CHIẾN TRƯỜNG

Trải qua các kỳ trước về sự tàn phá (bài 1), bi kịch mất mát (bài 2), cách người dân thích nghi với chiến tranh (bài 3) cùng những thách thức trong việc huy động binh sĩ (bài 4), bài viết này tập trung vào sự biến chuyển của phương thức tác chiến. Sự xuất hiện của drone và vũ khí mới đã định hình lại cục diện chiến trường và báo hiệu điều gì cho các xung đột trong tương lai?

 FB Nguyễn Phương Mai

TUYỂN QUÂN – HAI CUỘC CHIẾN VÀ HAI KẺ THÙ

Trong những kỳ trước, loạt bài về cuộc chiến ở Ukraine đã miêu tả cảnh bom đạn (bài 1), sự đổ nát (bài 2) và cách người Ukraine sống sót trong cuộc chiến (bài 3). Bài viết kỳ này nói về những thách thức nhân lực và hậu cần của quân đội Ukraine - một vấn đề khá nhạy cảm với chính quyền Ukraine.

 FB Nguyễn Phương Mai

KIÊN CƯỜNG – SỐNG CHUNG VỚI BÃO

■ ĐẶT LẠI TÊN CHO NỖI SỢ

Ở Hà Nội ngày xưa, cứ tới 12 giờ trưa, từ Nhà Hát Lớn sẽ vang lên một hồi còi dài và to. Với tôi, hồi còi ấy báo hiệu giờ người lớn nghỉ làm, giờ trẻ con trốn ngủ trưa đi bêu nắng, giờ đường phố vắng hơn để chơi nhảy dây, trốn tìm.

 FB Nguyễn Phương Mai

ĐỔ NÁT – SỰ HỦY HOẠI TINH THẦN CỦA CUỘC CHIẾN

■ BÃI CHIẾN TRƯỜNG TÂM LÝ

Trong năm đầu tiên của cuộc chiến, người Ukraine ngỡ ngàng trước sức mạnh của chính mình. Không ai có thể tưởng tượng quân Nga bị đẩy lùi nhanh đến thế. Người ta truyền tai nhau những câu chuyện lính Nga phải trốn trong tầng hầm, phải ăn trộm ô tô, thậm chí cả xe đạp để bỏ chạy.

 FB Nguyễn Phương Mai

Xin chia sẻ với mọi người loạt bài (và ảnh ở phần bình luận), ghi lại những quan sát của tôi sau gần 4 tháng sống tại Ukraine, Nga và một số nước trong vùng đệm của hai bên chiến tuyến (tháng 6-9/2025).

Nguyễn Phương Mai

Khi cô giáo Andrews đang giảng bài, một học sinh lớp 6 giở trò phá quấy. Cô đi xuống chỗ cậu ta ngồi và cúi xuống để nói chuyện. Bất ngờ, cậu học sinh vung tay đấm thẳng vào mặt Andrews. Học sinh đó bị đuổi học 6 ngày.

Khi cậu ta quay lại lớp học, Andrews cảm thấy không an toàn và chia sẻ với hiệu trưởng. Tuy nhiên, hiệu trưởng nói rằng cô cần phải tự xốc lại tinh thần và đối mặt với sự thật. Andews không chịu thua và quyết định khởi kiện cậu học sinh vì đã tấn công bạo lực, và cô cũng kiện luôn nhà trường vì đã không có các chế tài hỗ trợ cô thoả đáng sau khi bị tấn công (1).

Nguyễn Phương Mai

[Trong hình thứ nhất, mọi người được cho là đều hưởng lợi từ cùng một sự hỗ trợ. Họ được đối xử cào bằng. Trong hình thứ hai, mỗi người được hỗ trợ theo cách riêng, giúp họ đều có thể xem trận đấu. Họ được đối xử công bằng. Trong hình thứ ba, cả ba người đều có thể xem trận đấu mà không có hỗ trợ hay dàn xếp gì vì nguyên nhân gây ra sự bất công đã được giải quyết – Văn Việt].

Hai hình ảnh đầu khá nổi tiếng, nói về sự khác biệt giữa Cào Bằng và Công Bằng. Trong một xã hội hoặc một tổ chức đa dạng về giới, tuổi, sắc tộc, v.v. đối xử với mọi người ai cũng như ai thực ra không hẳn là công bằng. Cũng như những kẻ phải chạy trên đường đua, có kẻ chạy nhanh đến đích hơn vì chân không bị gắn gông xiềng (con nhà giàu, con ông cháu cha, là nam giới không bị cản trở bởi định kiến xã hội, v.v.), nhưng cũng có nhiều kẻ dù cố gắng đến mấy cũng đến đích chậm hơn (không được học hành ở trường tốt, sống trong môi trường nghiệt ngã hoặc bạo lực, không có nhiều mối quan hệ, bị định kiến giới kìm hãm, v.v.). Nếu ở vạch đích chúng ta đối xử với họ một cách Cào Bằng, muộn dù một giây cũng bị gắn mác kém cỏi, ai cũng được hỗ trợ y như nhau với một cái bánh và một chai nước, thì kẻ yếu đuối sẽ muôn đời yếu đuối, kẻ giàu có và quyền lực sẽ muôn đời giàu có và quyền lực. Thế nên nước nào cũng có Afirmative Actions, nghĩa là các chính sách ưu tiên cho một số bộ phận dân chúng cần hỗ trợ để nhanh chóng đuổi kịp các tiêu chí chung của xã hội.
Đại loại là thế.