Nguyễn Phú  Yên

CHƯƠNG VIII: CHO NGƯỜI VÀO CUỘC CHIẾN (*)

Sau ngày chia cắt đất nước, có thể nói lịch sử của dân tộc là lịch sử của những thanh niên đi vào cuộc chiến. Thật vậy, hoàn cảnh đất nước đã đẩy những người con đất Việt đi vào guồng máy chiến tranh, bó buộc những thế hệ thanh niên, lớp này tiếp lớp khác, ròng rã hai mươi năm cầm súng cho đến ngày tàn của chiến tranh. Hiếm có một gia đình nào thoát khỏi nỗi ám ảnh khôn nguôi của khói lửa đạn bom, cửa nhà tan nát, thân vùi chiến địa; hiếm có một gia đình nào không có người thân hoặc dòng họ tham gia vào cuộc chiến. Tại miền Nam, âm nhạc của người đi vào cuộc chiến ra đời trong bối cảnh như thế, do chính họ viết nên hoặc người khác viết về họ. Âm nhạc đó có thể vẽ ra được thực trạng của xã hội chiến tranh trên đất nước, ở đó hình ảnh người cầm súng nổi bật hơn cả. Âm nhạc đó thể hiện tâm tình của người thanh niên với đủ mọi trạng thái cảm xúc khi họ bị ném vào cuộc chiến. Đó cũng là lời than thở, nỗi đau đời của những người ở lại đằng sau khói súng nhưng vẫn không quên người bước ra chiến tuyến. Cho nên âm nhạc đó không chỉ là tâm tình của người thanh niên viết về mình, viết về đời lính mà còn là nỗi khắc khoải của những người mẹ, người em và tất cả mọi người thân thuộc khác trong gia đình hay bạn bè, làng xóm... Nói rộng ra, đó là tiếng nói của một thế hệ sinh ra trong chiến tranh.

Người cầm súng bày tỏ tất cả cảm xúc của mình. Do đó mọi cung bậc cảm xúc đều được tìm thấy ở đây. Họ nói về sự gian khổ, nhọc nhằn, nỗi buồn chán, tuyệt vọng, tâm trạng bi lụy; nói về nỗi vui mừng giờ tái ngộ hoan ca; nói về sự buồn bã trước cuộc phân ly, khi thì đau thương vì những cái chết nghiệt ngã; cũng như được quyền mơ ước về một ngày giã từ vũ khí, ngày dứt tiếng súng, về sự oán ghét chiến tranh và nỗi thèm khát hòa bình. Đó là tính nhân văn được tìm thấy trong âm nhạc viết về cuộc chiến tranh.

Mỗi giai đoạn trong thời gian hai mươi năm chiến tranh có những tính chất riêng biệt, từ đó khắc ghi vào tâm hồn tuổi trẻ những sắc thái tình cảm khác nhau. Có thể ghi nhận hai giai đoạn trong tiến trình cảm xúc của người thanh niên khi đối diện với cuộc chiến.

1. GIAI ĐOẠN I (TỪ 1955 ĐẾN 1960)

Sau ngày chia cắt đất nước, lãnh thổ miền Nam từ vĩ tuyến 17 trở xuống. Kể từ tháng 12-1960 chiến tranh bắt đầu đi vào hồi quyết liệt. Có thể xem cuộc chiến tranh trong giai đoạn sau ngày chia cắt đất nước đến năm 1960 có vẻ nhẹ nhàng hơn và ít nhất người dân có được những năm tháng tương đối thanh bình vì mức độ cuộc chiến đang còn thấp.

Do đó trong các năm tháng này, người lính của chính quyền miền Nam đi vào quân ngũ mang theo  hình ảnh của người lãng tử. Bước chân của họ như bước chân phiêu lưu của những kẻ giang hồ, thong dong với trời đất. Đi vào đời lính như đi vào cuộc lãng du. Với hình ảnh như thế nên họ thường được gọi là “chinh nhân”, “bóng chiến y”, “chiến binh” , “chinh phu” đang “khoác chiến y” và chiến trường ở đây cũng được gọi như trong cổ văn là “biên khu, biên thùy, biên cương, biên ải, quan tái, quan san, sa trường”... Đây là hình ảnh người lính mang dáng dấp người nghệ sĩ:

Anh đi về đâu mà bụi đường vương trên mái tóc
Anh đi về đâu mà chiều vàng lắng xuống mi anh
Anh đi về đâu khi ánh trăng xuyên cành
Mà còn đi đi mãi, còn đi đi mãi...

Anh đi về đâu mà miệt mài quên trăng gió mát
Xin anh dừng đây để sưởi lòng mái ấm đêm nay
Biên khu còn xa mà bóng đêm chưa nhòa
Rồi ngày mai quan tái, đường trai sá chi. 

     (Hoàng Nguyên, Anh đi về đâu)

Tôi đi tìm anh vì nhớ đến tên anh
Vì nhớ bóng trăng thanh treo đầu cành.
Những đêm trời xanh làng xóm sống yên lành
Dậy tiếng hát quân hành bóng anh qua mành….

     (Hoàng Thi Thơ, Tìm anh)

Chàng ra đi để lại niềm thương nhớ cho người ở lại:

Ngày ngày lo vun xới cho đồng xanh

Và chiều chiều ra đứng ngắm bên dòng sông

Trông chim trời từng đàn bay về phía xa xăm

Xui lòng thương nhớ bao người trai.

Chim ơi cho ta nhắn đôi lời

Một lời mà thôi về phía xa xăm

Thăm người chiến sĩ giùm tôi.

     (Thúc Đăng, Mong người chiến sĩ)

     Hoặc để cho cô gái chèo đò trên bến sông xưa nỗi mong nhớ thiết tha:

Một ngày nào trên bến cô liêu 
Vắng bên sông tiêu điều 
Buồn hắt hiu mây chiều 
Đò của người thôn nữ 
Chờ đưa người viễn xứ 
Đi muôn nơi xa xôi 
Xây hướng cuộc đời. 
Rộn ràng lòng cô gái đôi mươi 
Thắm trên môi nụ cười 
Nhìn toán quân qua rồi 
Chợt thấy lòng lưu luyến 
Và tâm hồn xao xuyến 
Trông anh trai phong sương 
Em thấy mà thương… 

Rồi chiều nào nắng tắt trên đê
Toán quân xưa trở về
Màu chiến y phai rồi
Người anh từ muôn lối
Về mang niềm vui mới

Đôi tay vun muôn hoa…
Và chiều nay trên bến cô liêu 
Bớt hoang sơ tiêu điều 
Giọng hát vui sông chiều 
Tình của người thôn nữ 
Vừa trao người viễn xứ 
Trên sông xưa mênh mông 
Đôi bóng đẹp đôi.

             (Trúc Phương, Đò chiều)

Người đi vào cuộc chiến sao thấy lòng nhẹ nhàng như cánh chim bay vào một khung trời tĩnh lặng mà đẹp đẽ với bao nỗi nhớ thương chất chồng. Người ở lại cũng vậy, vẫn không nguôi lòng yêu thương người ra đi:

Đời anh như cánh chim bằng theo gió
Mơ bốn phương trời vọng một tình thương...
Đây núi đồi âm u suối rừng vi vu
Khói lam u huyền lững lờ buông trên thôn vắng
Đây những chiều hành quân
Xóm nghèo dừng chân
Nhớ thương mẹ già nơi quê nhà xa xôi lắm.

     (Tuấn Khanh & Châu Ngân, Chiều biên khu)

Hôm nao nhìn lá úa 

Rụng lác đác bên sông. 
Mây trôi về viễn xứ 

Gợi tiếc nhớ bâng khuâng. 

Thương ai ngoài sương gió

Vì đất nước quê hương
Ra đi chốn sa trường

Vui kiếp phong sương.

Thương ai vì non nước 

Đời lính chiến gian lao 
Đêm đêm nhìn tay súng 

Lòng nghĩ đến mai sau. 
Thương ai vì sông núi 

Mà khoác lấy chinh y 
Thương ai mãi thương ai… 
     (Hoàng Nguyên, Lá rụng ven sông)

     Như thế người trai ra đi mang niềm tự hào rạng rỡ ngày lên đường tòng chinh:

Vài hàng gửi anh trìu mến 
Vừa rồi làng có truyền tin 
Nói rằng nước non đang mong 
Đi quân dịch là thương nòi giống. 
Người thường tìm sang giàu tới 
Lòng này thì khác tình ơi 

Ước nguyền hứa duyên trao người
Cầm tay súng tòng quân anh tươi cười ...
     (Lam Phương, Bức tâm thư)

Chiều xưa gió êm lay nhẹ liếp dừa 
Câu hát nhớ nhung cung đàn tiễn đưa 
Nhìn bóng anh đi thỏa chí mười phương 
Em về chiều mênh mang xuống

Nắng vương bên song. 
Người đi tóc xanh vương màu chiến trường 
Chiều ấy mắt em vương buồn luyến thương 
Chiều ấy nói qua làn gió đợi chờ 
Anh về cầu ngang hàn nối nhịp xưa… 

     (Văn Phụng, Bóng người đi)

Bạn ơi quan hà xin cạn chén ly bôi
Ngày mai tôi đã đã đi xa rồi
Thành đô lưu luyến chắn bước chân tôi
Trước giờ chia phôi mấy ai không bùi ngùi
Kỷ niệm buồn vui mãi ghi trong hồn tôi.
Rồi đây mai này ai hỏi đến tên tôi
Bạn ơi hãy nói "khoác chiến y" rồi
Người thư sinh ấy đã xếp bút nghiên
Giã từ trường yêu với bao nhiêu bạn hiền
Có về là khi nước non vui bình yên…

Bạn ơi, khi nào ai hỏi đến tên tôi

Đời tôi lính chiến cánh chim tung trời

Ngày nao khi đất nước hết binh đao
Giữa đoàn hùng binh có tôi đi hàng đầu
Trở về thành đô nắm tay ta mừng nhau.

     (Minh Kỳ & Hoài Linh, Biệt kinh kỳ)

Với tâm trạng đó, người cầm súng như một người nghệ sĩ thực thụ:

Anh đến thăm, áo anh mùi thuốc súng 
Ngoài mưa khuya lê thê, qua ngàn chốn sơn khê 
Non nước ơi, hồn thiêng của núi sông 
Kết trong lòng thế hệ, nghìn sau nối nghìn xưa. 
Bao ước mơ giữa khung trời phiêu lãng 
Chờ mùa xuân tươi sáng

Nhưng mùa thắm chưa sang 

Anh đến đây, rồi anh như bóng mây 
Chốn phương trời ấm lạnh

Hòa chung mái nhà tranh. 
Anh như ngàn gió, ham ngược xuôi

Theo đường mây 
Tóc tơi bời lộng gió bốn phương... 

     (Nguyễn Văn Đông, Mấy dặm sơn khê)

     Nhạc của người lính cũng là nhạc của tình yêu. Người lính trên đường hành quân lòng vẫn còn phơi phới. Anh không đi tìm đối phương mà tìm hình bóng người em yêu:

Một chiều hành quân qua thôn xưa

Lúc nắng xuân chưa nhạt màu,
Chạnh lòng tìm người em gái cũ

Em tôi đã đi phương nào...

Về đâu em ơi lúc tình còn sâu

Lúc hương trần đời vẫn chờ nhau giữa đêm thâu
Về đâu khi em vẫn là nguồn sống

Khi ánh xuân nồng vừa nhẹ vương lên má hồng...
     (Lam Phương, Chiều hành quân)

     Tình cảm người lính cũng dạt dào trong những ngày được về thăm nhà và thăm người yêu:

Nay qua đau thương, yên bình rồi 
Tình ta lên hương ngát 
Như hương hoa soan vang bên thềm 
Nhẹ nhàng nhưng ngất say. 

Em nhé mình thương nhau muôn đời
Anh giữ gìn biên cương xa vời
Đừng buồn khi xa nhau em nhé
Thăm em đôi ngày rồi anh đi.

     (Tuấn Khanh, Hoa soan bên thềm cũ)

     Những ngày tháng đó, khi khói lửa chưa ào ạt đổ xuống, người lính vẫn còn đầy mộng mơ, vẫn còn tay súng, tay đàn và hẹn thề với người yêu:

Để rồi một năm nơi biên cương

Dấn bước thân trên sa trường

Ngày thì tìm vui bên chiếc súng

Khi đêm anh vui với đàn.

Dù mộng tàn phai trong thương đau

Vẫn nhớ mãi duyên ban đầu 
Lời thề ngày xưa đã trót hứa

Em ơi, xin em đừng quên.

     (Lam Phương, Chiều hành quân)

     Đời lính như vậy có phần thong dong hơn, tâm hồn như bay bổng, chỉ có niềm vui với cuộc lữ hành đây đó:

Giờ chia tay tôi ra chốn biên cương

Anh đi sa trường

Tình ngàn phương đời vui với phong sương

Lãng quên ngày tháng

Đường lên non chim ca với mây vương

Nhớ câu tương phùng
Một ngày mai đời như cánh chim bay

Đến phương nào đây.

     (Nguyên Đàm & Nguyên Diệu, Thư người chiến binh)

Từ khi mình biết nhau, đời ta đẹp biết bao 
Giờ vui đời chiến binh, bạn anh là gió sương

Quê anh là muôn phương…

     (Lam Phương, Đêm dài chiến tuyến) 

Rồi năm tháng trôi qua, phong thái nhẹ nhàng của người nghệ sĩ lãng mạn, của người lãng tử dần dần mất đi. Người lính đã không còn «lãng quên ngày tháng» nữa, không còn «đến phương nào đây» nữa rồi. Không nghi ngờ gì nữa, họ thật sự đi vào cuộc chiến khốc liệt.

1. GIAI ĐOẠN II (1960-1975)

     Trong âm nhạc, không có một phân chia cụ thể rạch ròi như trong quân sự. Tuy nhiên chính do hoàn cảnh lịch sử biến đổi, tính chất cuộc chiến từ nhỏ lẻ dần dần tiến đến mức độ trầm trọng hơn khiến tâm tình người lính mang một sắc thái khác biệt. Chiến tranh ngày mỗi mở rộng, đội ngũ những người lính ngày càng đông đảo hơn. Phong thái nghệ sĩ của người lính cũng dần phai nhạt vì họ bắt đầu lao vào khói lửa, đạn bom ngày càng ác liệt hơn, họ dễ dàng nằm giữa làn ranh sinh tử. Hình ảnh của người trai như «cánh chim bằng», «cánh chim tung trời» đang «ngược xuôi theo đường mây» và cùng «vui với phong sương» ngày nào như bị xóa nhòa giữa tiếng gào thét của chiến tranh. Chút ưu tư bắt đầu hằn lên khuôn mặt: khi đối mặt với súng đạn, người lính cũng đối mặt với số phận của chính mình.

     Đời lính không còn thong dong nữa mà trước mắt là cả sự bất trắc, hiểm nguy, đầy hăm dọa. Điều đó đã tác động đến người lính, cho nên họ hờ hững với thiên nhiên dù có tươi đẹp vì đang ở một nơi xa vắng, hoang lạnh. Nhạc sĩ Nguyễn Văn Đông đã viết nên tâm tình đó khi ông đóng quân ở biên giới Việt - Miên:

Chiều mưa biên giới anh đi về đâu

Sao còn đứng ngóng nơi giang đầu

Kìa rừng chiều âm u rét mướt...

     Hình ảnh người lính giờ đây là hình ảnh một người cô đơn vì không biết sẽ đi về đâu trên bước đường chinh chiến:

Đêm đêm chiếc bóng bên trời
Vầng trăng xẻ đôi
Vẫn in hình bóng một người...

Về đâu anh hỡi mưa rơi chiều nay
Lưng trời nhớ sắc mây pha hồng
Đường rừng chiều cô đơn chiếc bóng...

     Gần như một nghịch lý khi tác giả vừa mô tả người lính như một khách lãng du, gắn bó với đời quân ngũ nhưng khi lên đường chiến đấu thì tâm hồn để lại ở hậu phương và cảm thấy cô đơn, khắc khoải về tương lai trước mắt và giấc mơ công hầu khanh tướng được thử thách trong cuộc chơi sinh tử:

Người đi khu chiến thương người hậu phương

Thương màu áo gởi ra sa trường

Lòng trần còn tơ vương khanh tướng

Thì đường trần mưa bay gió cuốn còn nhiều anh ơi.

     (Nguyễn Văn Đông, Chiều mưa biên giới)

     Bị xô đẩy vào những trận chiến bạo liệt, giờ đây trong tâm hồn các chàng trai là cảnh chết chóc thương đau, là nỗi ám ảnh thường trực về cái chết:

Anh đến thăm, áo anh mùi thuốc súng

Ngoài mưa khuya lê thê

Qua ngàn chốn sơn khê...
Mấy ai ra đi hẹn về dệt nốt tơ duyên

Khoác lên vòng hoa trắng

Cầm tay nhau đi anh

Tơ trời quá mong manh…

     (Nguyễn Văn Đông, Mấy dặm sơn khê)

Tôi là người khai hoang

Đi nhặt xác mình, xác người 
Cho ruộng đồng xanh màu

Cho đám mới lên cao 
Và người ơi xin chớ quên

Người ơi xin chớ quên. 
Đường vào thành, hàng cây trơ trụi lá 
Đồi Ngự Bình thịt xương khô sườn đá 
Kim Long ơi, bờ lau ngóng, chuông chùa tắt rồi 
Một lần thôi nhưng còn mãi 
Và chiều nay không có em

Đường phố chẳng lên đèn. 
Tôi là người trong đêm

Mang ngọn đuốc về nội thành 
Xin làm người soi đường đi xóa hết đau thương 
Và người ơi xin chớ quên, người ơi xin chớ quên.

     (Nguyễn Minh Khôi, Cơn mê chiều)

Từ nụ cười rạng rỡ trên môi ngày nào đến nỗi niềm ai oán chất ngất trước cuộc chiến ngày càng kéo dài, người lính đã trải qua một chặng đường thăm thẳm. Ta thử nhìn lại đoạn đường gian truân ấy. Đời lính sẽ bắt đầu từ bước chân ngỡ ngàng vào ngày nhập ngũ khi đứng trước cổng trung tâm tuyển mộ quân nhân.

1. Mấy tháng quân trường

Khi chiến tranh mở rộng khắp nơi, những chàng trai trẻ phải xếp bút nghiên lên đường. Đất nước đã phân đôi, giờ lại ngút ngàn trong lửa khói. Đất nước ngày nao tang tóc giờ tiếp nối điêu tàn, sầu não khiến sao không khỏi ngậm ngùi. Thế là tuổi trẻ phải lên đường. Những chàng trai ấy ra đi từ các thôn xóm, ruộng đồng, từ những đường phố đô thị:

Từ giã áo thư sinh
Lìa xa mái gia đình

Ði giữa lòng đất mẹ
Trải qua bao dâu bể
Ðầy sóng gió điêu linh...
     (Châu Kỳ, Giữa lòng đất mẹ)

Tuổi thư sinh gối mộng đăng trình
Vui buớc quân hành dọc ngang đời lính
Ba tháng quân trường mồ hôi đổ
Ngày đầu tiên bỡ ngỡ tay súng với nhịp đi...
     (Hoài Nam, Ba tháng quân trường)

Tôi đi tìm đời lính bỏ lại sau lưng

Tuổi thư sinh hai buổi học hành

Đường đời không hướng đi

Và tình đời không ước hẹn

Khi non sông chìm trong khói lửa

Phận làm trai ngoảnh mặt sao đành…
Ba tháng Quang Trung da mềm nắng đổ

Mồ hôi thấm giọt ướt vai anh

Đồng Đế đêm ngày nghe sóng vỗ

Dây tử thần không làm sờn chí nam nhi…

     (Nhật Hà, tức Khánh Băng, Sáu tháng quân trường)

Ngày nay anh hết thư sinh, hơi chút gầy đen

Nhưng gian lao làm khỏe hơn khi trước.
Ngoài ra anh chăm sức tập luôn
Còn những ngày nghỉ thì vui chơi
Hoặc cùng chúng bạn kéo nhau ra
Ra quán cô hàng, cô hàng cà phê…

     (Phạm Đình Chương, Lá thư người chiến binh)

Hỏi thăm ai cũng biết
Tôi lên đường tòng chinh
Giờ tôi nghiệp lính
Đời tôi đã vướng kiếp phong trần rồi bạn ơi...
     (Lê Dinh, Thương về quán trọ)

Qua ngày đó tôi nghe người nói

Anh lên đường xa thật rồi. Tôi buồn nhớ 
Tim đau rạn vỡ ôi thương anh thương nhất đời. 

Bàng hoàng như trong cơn chiêm bao

Tôi thầm nghĩ
Non nước điêu linh yêu quê hương anh phải đi

Can đảm lên đường 
Nên đàn em bé

Ngồi nhớ anh những đêm trường… 

     (Tô Giang, Giọt buồn không tên)

Tôi lính nhỏ đi chinh chiến miền xa
Đã từ lâu phố vui không tìm về
Đời ngược xuôi trên đường mây nẻo gió
Tuổi thư sinh ngày đó

Mỗi lần trông hoa phượng nở đẹp quá

Chợt bâng khuâng thương những ngày vui qua...

     (Song Ngọc, Kỷ niệm một mùa hè)

Tình quê hương đậm sâu
Tình tôi em dài lâu
Vì mai đây tôi xa cách kinh thành
Mộng trường chinh khói binh
Vào đời manh áo chiến lúc tuổi còn xanh ...
     (Song Ngọc & Hoài Linh, Chiều thương đô thị)

     Sau những tháng ngày trên quân trường, anh lại lên dường về mọi miền đất nước:

Đời anh đã bao năm

Gió sương gót chân in chiến trường
Làm quen với đêm canh

Gió lộng với mưa khuya núi rừng...

     (Trúc Phương, Chuyện chúng mình) 

Qua mươi mấy xuân rồi, tôi vẫn đi hoài
Nghe như vắng tiếng cười, chạnh vì non nước tôi
Đang còn lửa khói, ôi xót xa đầy vơi...

     (Châu Kỳ, Tôi chưa có mùa xuân)

     Dù ra đi trên bước đường chinh chiến, đôi khi anh mơ ước tìm lại những ngày tháng yên bình trên quê hương:

Quê hương đau nắng hạ cũng buồn
Nước sông ngăn đôi sơn hà

Còn gì em còn gì đâu

Mùa hạ qua mau đi nữa đi anh

Trên con đường quê hương mịt mùng
Thương những chiều nắng dọi bờ sông.

Mùa hè năm nay anh sẽ ru

Em tròn giấc ngủ trên ngàn 
Em nằm mê mà nghe niềm tâm sự réo 
Trăm họ ước mơ

Mơ mái nhà chiều khơi lửa ấm 
Lứa tuổi tròn hai mươi

Tìm lại những đêm ân tình… 

     (Trầm Tử Thiêng, Đưa em vào hạ)

Làm sao tôi nói hết trong trang thư
Tình yêu gởi về em
Mười năm dài chưa mỏi
Đời trai còn trôi nổi
Vì nghe lời khắc khoải
Quê mình đau xót em ơi!...

     (Duy Khánh, Thư về em gái thành đô)

Anh sẽ ra đi về miền cát trắng

Nơi có quê hương mịt mù thuốc súng...

     (Phạm Duy, Trả lại em yêu)

Hôm nay bạn đi gót chân theo nhịp dạ hành
Tuổi đời vừa xinh như nụ hoa nở thêm cánh
Đã phân ly một lần, tiễn anh thêm một lần
Áo đẹp màu chinh nhân...

     (Tuấn Khanh & Hoài Linh, Hai kỷ niệm một chuyến đi)

Họ từ giã mái trường, xa gia đình và người thân để trở thành người lính:

Từ độ tình nhân xa khuất nẻo,

Tôi lê gót chân độc hành

Từng đêm nghe hoang vu. 
Tuổi đời trên năm ngón hao gầy

Khói thuốc đen tay vàng

Ngược xuôi tâm tư mênh mang.
Chiều lại chiều qua trên phố thị,

Xa bao lớp bạn bè còn đam mê nơi xa hoa.
Trả đời thư sinh chốn kinh thành
Mình quên cả nhân tình…

     (Phượng Vũ, Thương áo nhà binh)

     Người đã ra đi với niềm mong ước là đem lại những ngày yên vui cho đất nước:

Anh trai người trai chiến trường
Rời xa phố phường
Vui bước lên đường để mà xây đắp quê hương...

     (Lê Dinh, Ngày ấy quen nhau)

 Đất nước ấy, quê hương ấy đã bao năm buồn đau:

Thương quê hương qua non thế kỷ điêu tàn
Thương quê hương thăng trầm

Chuyển biến không nguôi
Lam Sơn ơi, hồn Chí Linh, sông Đằng

Vạn Kiếp hay Hạ Hồi
Những dòng lịch sử đâu rồi?

     (Hoài Linh, Xin tròn tuổi loạn)

Cho nên người trai phải xa quê nhà, xa mẹ trong nhớ thương:

Từ nhỏ con chưa xa vắng quê nhà mẹ ơi
Một buổi xa con, nhớ thương chắc mẹ chẳng vui...

     (Anh Bằng, Lạy mẹ con đi)

Từ khi anh thôi học, và từ khi

Anh khoác áo treillis
Từ khi anh xa nhà, một ngàn đêm

Nhung nhớ giữa trời mây...

     (Trần Thiện Thanh, Tình thư của lính)

Từ khi anh thôi học

Từ khi đôi lứa đôi đường
Từ sông ngăn núi trở

Tạ từ không nói nên lời...

(Trần Thiện Thanh, Tâm sự người lính trẻ)

Họ cũng từ giã những tháng ngày rong chơi ở phố thị:

Nay trả lại cho người thành phố sau lưng
Môi ngọt rượu nồng,
Giày xô tôi đi hằn trên lá cỏ,
Đồn xa tôi ở

Chốn quân thù ngày đêm có mặt.

     (Hàn Châu, Thành phố sau lưng)

     Thời gian ba tháng chỉ để rèn luyện một người lính binh nhì, còn với sĩ quan thì phải trải qua sáu tháng, chín tháng gian khổ hoặc nhiều hơn. Và những ngày tháng ấy rồi cũng đi qua, đến giây phút họ phải giã từ quân trường:

Cuộc liên hoan nửa khuya sắp tàn
Mà sao tình mình thêm chứa chan
Siết tay nhau mến trao lần cuối
Viết cho nhau những dòng lưu niệm
Của những ngày trong quân trường

Mình sống yêu thương
Qua chín tháng phong sương.

Tuổi thư sinh đã qua mất rồi
Giờ chỉ còn lại anh với tôi
Gắn trên vai chiếc lon chuẩn úy
Sáng mai đây giã biệt kinh kỳ...

     (Hoài Nam, Chín tháng quân trường)

     Những ngày ở trung tâm huấn luyện, họ đã gắn bó nhau qua những tình bạn thắm thiết:

Mình vui đêm nay, rồi mai chia tay

Mỗi người đi một ngả
Từ giã Quang Trung, anh ra vùng hỏa tuyến

Tôi về miền cao nguyên...

Đêm nay ta cùng hứa, hứa chung một lời
Vì đời, mỗi đứa một nơi
Cho dù anh góc bể, cho dù tôi chân trời
Tình mình vẫn thế mà thôi...
     (Hoài Nam, Tình bạn Quang Trung)

Từ giã những ngày tháng ở quân trường, người lính trẻ được điều động đi khắp nơi để sung vào đội quân chiến đấu. Họ có mặt ở mọi miền, đối diện với các trận chiến sinh tử. Họ ra đi nhưng thật khó hẹn ngày về:

Ngày mai đây trên con đường xuôi ngược
Bạn về miền Trung, tôi ở miền Tây...

     (Hoài Nam, Ba tháng quân trường)

Đừng hẹn tôi ngày về vì đường xa thiên lý
Đời trai như chiến sĩ Kinh Kha một lần đi
Bạn anh vì nước vì anh vì máu thắm
Da vàng người Việt Nam.

(Lê Dinh, Thương về quán trọ)

1. Tình đồng đội

     Từ những ngày còn ở thao trường, những người lính trẻ đã quen biết nhau, trao cho nhau tình cảm trìu mến. Cho đến ngày chia tay để lên đường rẽ về những bước đường chinh chiến khác nhau, tình bạn bè, đồng đội gắn kết họ bền vững:

Nhớ lúc chiến tuyến

Những đêm nhìn trăng lên trên đồi hoa sim
Kê chung ba lô

Nằm canh giữa rừng già chuyện trò vu vơ...

     (Nguyên Đàm & Nguyên Diệu, Thư người chiến binh)

     Để rồi một ngày họ lại lưu luyến chia tay nhau để về một chiến trường nào đó:

Rồi ngày mai ra đi
Chốn biên thùy anh sá chi gian nguy
Có bao giờ anh nhớ chăng
Đêm nào nằm gần nhau
Hồn xây mộng ước mai sau...

     (Lam Phương, Tình anh lính chiến)

Biết rằng mai chia đôi người đôi ngả
Tôi xin anh đừng buồn
Chúng ta chung đời lính chiến phong sương
Quê nhà với muôn phương...

Hết rồi trăng sao phai màu lưu luyến

Tôi anh thôi tạ từ
Nắm tay ta ghì chắc lấy đôi tay

Ghi lại phút đêm nay
Bọn mình dù xa nhau, anh ơi nguyện nhớ hoài...

     (Tú Nhi, Lời kẻ đăng trình)

     Ra đi là phải chấp nhận gian lao vì cuộc chiến chinh đâu phải trải ra con đường êm ái mà là con đường thương đau:

Tôi nó sinh ra nhằm chinh chiến

Mới quen nhau mà thương mến
Nó quê ngoài kia từ lâu lắm chưa lần về
Ngày tôi gặp nó nét đăm chiêu đêm nhập ngũ
Thấy thương nhau nhiều quá.
Ba tháng trong quân trường cam go

Đã chai tâm hồn lính mới
Nó luôn bảo tôi đừng than oán chi cuộc đời
Vì khi nhịp súng vẫn đêm đêm vang vọng mãi
Tao mày nào được vui...

Muôn lớp trai đi nghìn sau

Theo dấu chân đi vào thiên lý
Biết bao người trai nợ xương máu không trở về...

     (Song Ngọc & Vọng Châu, Nó và tôi)

     Như thế trong suốt đời lính, họ có tình đồng đội và xem nhau như là anh em luôn sát cánh bên nhau những ngày vui cũng như những ngày gian khổ:

Quán nửa khuya bạn tôi chia tay nhé
Nhớ nhau chăng là mỗi lúc đêm về
Siết chặt tay để ghi phút phân kỳ, tiễn người đi...

     (Tuấn Khanh & Hoài Linh, Quán nửa khuya)

Đường phố mưa bay, bay trắng đầu
Cạn chén ly bôi chưa hết sầu
Nhớ chiều mưa đổ, mưa ngâu
Đường khuya hun hút ngõ sâu
Mình ba bốn đứa tâm sự đêm thâu...

     (Tuấn Lê, Lá thư đô thị)

Đêm nay chuyến bay trời xanh như màu áo 
Đường Minh Đế nhàn du khắp tinh cầu, 
Chạnh thương hai đứa giờ gối súng nơi nào 
Lâu lắm chẳng gặp nhau. 
Bạn bè dù cách xa nào khuây…

     (Song Ngọc & Hoài Linh, Một chuyến bay đêm)

     Không chỉ là bạn bè cùng chung chiến tuyến, họ còn thân thiết với nhau dù ở nhiều quân binh chủng khác nhau:

Mình có ba người vừa đúng nét đôi mươi 
Những chiều mây lưng đồi tầm mắt hướng xa xôi
Ngày sau một hai trong ba đứa 
Không chung đường chắc nhớ nhau nhiều lắm. 
Người lướt mây trời vui kiếp sống không trung 
Với một kẻ đi tìm vào sóng nước mênh mông 
Còn riêng mình tôi vai ba lô về khu chiến 
Nghe đường dài thêm…

     Và khi chia tay để về những nẻo quân hành khác nhau, họ vẫn là những người bạn chiến đấu thân thiết mãi bên nhau:

Mình có ba người mà kiếp sống buông trôi 
Đứa này ở ven trời thì đứa khác ra khơi, 
Hợp xong lại tan trong giây lát xa không đành 
Thế mới thương đời lính.

Đường phố khuya rồi chênh chếch bóng trăng soi
Uống cạn hết ly này ghi nhớ mãi đêm nay
Mình ba người tuy không gian chia làm muôn lối
Nhưng là một thôi.

     (Song Ngọc & Hoài Linh, Chúng mình ba đứa)

Tôi anh, đôi bạn đường ta dìu nhau
Anh đi tôi ở, mình vui được sao
Tiễn người yêu trước,
Đến giờ bạn đi sau gãy thêm nhịp cầu…

     (Tuấn Khanh & Hoài Linh, Hai kỷ niệm một chuyến đi)

Đêm nay tôi ngoảnh mặt

Lại trông về biên cương
Nhớ bọn mình dăm đứa

Yêu nhau hơn cả tình nhân
Bây giờ có còn hay mỗi người mỗi nơi
Tâm tư tôi vẫn về tìm khi lòng chưa quên
Chiến trường còn tiếng súng

Khi đêm đen còn hỏa châu…

     (Tú Nhi, Tâm sự người thương binh)

Họ vẫn là anh em dù cấp bậc có khác nhau đi nữa:

Huynh đệ chi binh là mình cùng chung đời lính
Thương nhau khác chi nhân tình
Từ người deuxième cùi bắp
Và rồi đi lên thượng cấp

Đều là huynh đệ chi binh...

     (Anh Bằng, Huynh đệ chi binh)