Đinh Thanh Huyền

Truyện ngắn “Sấm ký” của Ái Điểu chỉ khoảng 1500 chữ, gọn gàng, về nội dung không có gì phức tạp. Nếu truyện ngắn này được công bố cách đây khoảng 2 năm, mọi trao đổi quanh tác phẩm sẽ tập trung vào sự hay/dở theo đánh giá của người đọc. Nhưng đúng lúc này, khi câu chuyện về “bàn tay của AI” đằng sau một tác phẩm văn học đang dấy lên, “Sấm ký” cũng được đặt vào “tầm ngắm”. Bởi vậy, việc khảo sát mạch tự sự của “Sấm ký” là một hướng tìm kiếm câu trả lời trong thời điểm hiện tại.

Truyện “Sấm ký” mở đầu bằng một lời sấm mở ra cảnh thứ nhất. Nội dung sấm ký dự báo về thiên tượng bất thường, thế giới đảo lộn (Thiên hôn địa ám), các ác tràn lan (Ngạ quỷ hoành hành), thiện ác khó phân (Vàng thau lẫn lộn), người đức hạnh trở thành kẻ sa đọa. Ở cảnh này, truyện không giải thích về lời sấm ký.

Sau đó truyện chuyển sang cảnh thứ hai: đời sống thường nhật. Các lớp tự sự, các chi tiết trong cảnh 2 ứng nghiệm với lời sấm. Trong cảnh này có ba lớp tự sự:

Lớp 1: Một nhóm bạn già đang cà phê sáng, nói chuyện đời, chuyện gia đình, pha chút đùa cợt suồng sã. Bề mặt sự việc có vẻ bình thường nhưng có các chi tiết ứng với lời sấm được gài cắm: hai con bà Ngọc nghiện ma túy, phố chợ “mười đứa trai tráng cũng dính hết bảy” (ngạ quỷ hoành hành), nhiều gia đình bán nhà trả nợ, ông Chiến ăn chơi, gạ gái (sa đọa). Những chi tiết này cho thấy đời sống đã mục ruỗng từ bên trong.

Lớp 2: Điểm nhìn chuyển sang Liễu – cô gái chạy bàn. Hoàn cảnh riêng của Liễu bi đát, chồng mất tích khi đi biển, phải nuôi con và ba má chồng. Liễu vừa chạy bàn, vừa bán thân để kiếm sống. Chi tiết này rất quan trọng vì nó giải thích hành vi của Liễu và ứng nghiệm câu sấm: “người đức hạnh biến đổi thành kẻ sa đọa”. Liễu từng học giỏi, dễ thương, từng có tương lai. Nhưng hiện tại cô cô đã trở thành vô cảm, trơ lì khi bán thân, đỉnh điểm là việc “tiếp” cha trước, “tiếp” con sau cùng một căn phòng trọ, thậm chí không cần mặc quần áo cho đỡ mất thời gian.

Lớp 3: Là cú xoắn của mạch truyện: Liễu đi nhà nghỉ với ông Chiến, ông Chiến vừa rời đi, Liễu nhận tin nhắn của anh Chinh – con ông Chiến. Cô hẹn “A đến Hoa Lan. Số P205.” Tức là cha vừa rời phòng, con sẽ vào ngay phòng đó. Chi tiết này phơi bày sự suy đồi, tha hóa, sự đảo lộn giá trị đạo đức đến tận cùng, ứng với dị tượng “Ngày mất mặt trời, đêm vắng mặt trăng. Gà không gáy, chó không sủa”.

Như vậy, “Sấm ký” có cái lắt léo riêng về cấu trúc: lời sấm tưởng ngoài truyện nhưng thực ra là khung truyện. Lời sấm mở ra dự báo, đời sống dần chứng thực lời sấm; xuất hiện một tình huống lắt léo phơi bày sự suy đồi và kết lại bằng kí ức về một thời trong trẻo đã mất.

Các chi tiết trong truyện được gài cắm rất chắc chắn để dẫn dắt mạch tự sự. Chi tiết bản sấm ký xuất hiện ở đầu truyện đưa ra những mệnh đề mang tính khái quát để đặt sẵn khung ý nghĩa cho toàn truyện. Sau đó, từng chi tiết đời sống xuất hiện như những minh chứng cụ thể. Chẳng hạn, chi tiết giới thiệu nhân vật: “Ông Chiến nhe răng cười, cố ý khoe hàm răng sứ trắng toát mới trồng”, nhân vật nói đạo lí: “Đời vô thường buông bỏ hết đi, an nhiên mà sống” được chuẩn bị trước để đi đến bước ngoặt “lén khèo nhẹ” vào tay Liễu hẹn đi nhà nghỉ. Đây là nhân vật đạo đức giả. Trong cú xoắn của mạch truyện (Liễu bán dâm cho cả hai cha con ông Chiến, tác giả gài thông tin “Thiên hạ đồn anh Chinh này cá độ, xì ke, gái gú đều chơi tuốt. Ông Chiến đã bán căn nhà mặt phố cứu nợ cho con”. Chi tiết này cho thấy cha con cùng một vòng xoáy sa đoạ. Vì vậy, việc cả hai cùng tìm đến Liễu trở thành sự tiếp nối logic, không phải cú đảo gượng ép. Có chi tiết được buông ra tưởng như rất vơ vẩn: “Ông Chiến nói: bữa nào không đi thấy khó chịu. Y như là ghiền. Mà không phải ghiền cà-phê. Bà Bảy nói: ghiền gì nói rõ ra cha nội”. Nhưng diễn biến tiếp theo sẽ cho biết cái “ghiền” của ông Chiến là được đi nhà nghỉ với Liễu.

Ở cuối truyện, chi tiết Liễu nhớ lại thời thiếu nữ từng học giỏi, từng được khen dễ thương cho thấy sự sa đọa hiện tại không phải bản chất của cô mà là hệ quả của hoàn cảnh. Nhờ vậy, câu sấm “người đức hạnh biến đổi thành kẻ sa đoạ” được soi chiếu bằng một số phận cụ thể.

Giữa các lớp tự sự đó, các đối thoại đan xen bộc lộ những cảnh ngộ riêng, những buồn khổ riêng của từng nhân vật, có nỗi ngậm ngùi khi người ta phải cố lãng quên mà sống, có cả chút ấm áp khi ông San Việt kiều “xếp nhỏ tờ một trăm đô, lén nhét vào tay bà Ngọc”,…

“Sấm ký” có sự tương thích rất chặt giữa ngôn từ và chi tiết được gài cắm. Trong lời sấm, câu chữ không chỉ tạo không khí, mà còn chuẩn bị cho tình huống cuối. Ví dụ: “Kẻ ác nhơn, người hiền hậu tựa vàng thau lẫn lộn khó phân biệt được.” Câu này tương thích trực tiếp với các nhân vật: ông Chiến bề ngoài đạo lí, bên trong trác táng, con trai ông cờ bạc, ma túy, Liễu từng là học sinh giỏi, nay bán thân. Tức là ngôn từ của lời sấm đã “khớp” với toàn bộ cấu trúc nhân vật. Lời sấm mang giọng huyền bí, trang trọng nhưng các chi tiết đời sống lại rất cụ thể và “thấp”: “cà phê mười lăm ngàn”, “năm mươi ngàn có chỗ hát, nhảy”, “hàm răng sứ trắng toát”, “nhảy dù một chuyến”,… Những chi tiết này kéo lời sấm từ tầng siêu hình xuống tầng xã hội. Nhờ vậy người đọc nhận ra “ngạ quỷ” trong lời sấm thực ra chính là ma túy, cờ bạc, dục vọng của con người trong đời thực. Ngoài ra, ngôn ngữ nhân vật cũng tương thích với mạng lưới sự kiện và ý nghĩa. Sự tương thích giữa ngôn ngữ biểu tượng và chi tiết xã hội cụ thể này thường là sản phẩm của sự quan sát lâu dài và ý thức cấu trúc của người viết.

Như vậy, mạch truyện được tổ chức với độ lắt léo tự nhiên, giàu tính hiện thực, ý nghĩa của truyện bật ra từ những kĩ thuật tự sự âm thầm dẫn dắt người đọc. Tính lắt léo trong mạch tự sự khiến cho “Sấm ký” có được hai phẩm chất: các lớp lang, tầng bậc được kiến tạo từ chi tiết đời sống sinh động, cụ thể, chân thực. Hai là khoảng trống cấu trúc đủ lớn để tạo ra khoảng “im lặng” về nghĩa, đẩy chuỗi nhân quả chìm rất sâu dưới các mảnh ghép tự sự và lối dựng cảnh đậm màu sắc điện ảnh.

Những gì đã thấy từ mạch tự sự giúp tôi nhận thấy: truyện của Ái Điểu có tính người rất rõ. Tôi không có bất cứ căn cứ nào để khẳng định tác giả này có dùng AI để viết hay không. Nếu có thì chắc đây là phiên bản AI cực mạnh vì nó mô phỏng hành vi sáng tạo của con người giỏi đến mức khó mà phân biệt nổi, khác hẳn các phiên bản đang lưu hành hiện nay.

12/3/2026