Diễn đàn Câu lạc bộ Văn đoàn Độc lập Việt Nam: Truyền thông độc lập

Danh ngôn

“Thế giới này, như nó đang được tạo ra, là không chịu đựng nổi. Nên tôi cần có mặt trăng, tôi cần niềm hạnh phúc hoặc cần sự bất tử, tôi cần điều gì đó có thể là điên rồ nhưng không phải của thế giới này.”

“Ce monde, tel qu’il est fait, n’est pas supportable. J’ai donc besoin de la lune, ou du bonheur, ou de l’immortalité, de quelque chose qui ne soit dement peut-etre, mais qui ne soit pas de ce monde.”

(Albert Camus, Caligula)

“Tất cả chúng ta, để có thể sống được với thực tại, đều buộc phải nuôi dưỡng trong mình đôi chút điên rồ.”

“Nous sommes tous obligés, pour rendre la realite supportable, d’entretenir en nous quelques petites folies.”

(Marcel Proust, À l’ombre des jeunes filles en fleurs)

“Nghệ thuật và không gì ngoài nghệ thuật, chúng ta có nghệ thuật để không chết vì sự thật.”

“L’art et rien que l’art, nous avons l’art pour ne point mourir de la vérité.” (Friedrich Nietzsche, Le Crépuscule des Idoles)

“Mạng xã hội đã trao quyền phát ngôn cho những đạo quân ngu dốt, những kẻ trước đây chỉ tán dóc trong các quán bar sau khi uống rượu mà không gây hại gì cho cộng đồng. Trước đây người ta bảo bọn họ im miệng ngay. Ngày nay họ có quyền phát ngôn như một người đoạt giải Nobel. Đây chính là sự xâm lăng của những kẻ ngu dốt.”

“Social media danno diritto di parola a legioni di imbecilli che prima parlavano solo al bar dopo un bicchiere di vino, senza danneggiare la collettività. Venivano subito messi a tacere, mentre ora hanno lo stesso diritto di parola di un Premio Nobel. È l’invasione degli imbecilli.”

(Umberto Eco, trích từ bài phỏng vấn thực hiện tại Đại học Turin (Ý), ngày 10 tháng 6 năm 2015, ngay sau khi U. Eco nhận học vị Tiến sĩ danh dự ngành Truyền thông và Văn hoá truyền thông đại chúng. Nguyên văn tiếng Ý đăng trên báo La Stampa 11.06.2015)

Truyền thông độc lập

Nguyễn Xuân Thọ

Mối nguy của độc quyền

Ngày 22.04 vừa qua khán thính giả phát thanh và truyền hình Tiệp (nước Cộng hòa Séc) bỗng ngạc nhiên khi thấy các chương trình toàn quốc dừng lại 15 phút. Rồi các đại diện nghiệp đoàn lên sóng phản đối dự luật báo chí của chính phủ[1]. Điều gì đã xảy ra?

Trong tháng hai 2026, chính phủ cánh hữu của thủ tướng Babis đã quyết định: Từ 2027 các đài phát thanh truyền hình công cộng sẽ không sống vào tiền cước phí truyền hình do dân đóng, mà sẽ được cấp bởi ngân sách nhà nước, lấy từ tiền thuế.

Người Việt sẽ bảo: Thế thì sao lại phản đối? Dân sẽ đỡ phải đóng cước phí truyền thông, trong khi nhà đài vẫn được nhà nước chu cấp cơ mà?

Ở một xã hội dân chủ thì việc sống bằng nguồn tài chính do dân đóng hay từ ngân sách do chính phủ cấp khác nhau hoàn toàn. Ai chi tiền sẽ chi phối được kẻ ăn tiền.

Người Việt thường chỉ nói về báo chí nhà nước và tư nhân, nhưng không biết rằng, quan trọng nhất cho nền dân chủ chính là truyền thông công cộng.

ĐÀI NHÀ NƯỚC thì hoàn toàn phụ thuộc vào chính phủ. Từ nhân sự, kinh phí và từ đó dẫn đến nội dung đều do trên quyết định. Ông Tổng biên tập nào quá khách quan hay trung lập sẽ bị cách chức ngay. Trong xã hội đa đảng, tuy ông Tổng biên tập do đảng cầm quyền chỉ định, nhưng các đảng phái và khuynh hướng chính trị khác vẫn hoạt động và lên tiếng. Do vậy vẫn có những ông Tổng biên tập “trung lập”. Ông trung lập không chỉ vì quan điểm, mà còn vì biết thời thế sẽ đổi thay trong kỳ bầu cử tới. Do đó chính phủ sẽ cách chức ông trung lập để đưa một ông trung thành lên thay.

Vậy làm sao có thể khách quan nhận định, phê phán chính phủ, quốc hội và các cơ quan nhà nước?

Rõ ràng trong một xã hội tuy dân chủ, đa nguyên nhưng truyền thông nhà nước bị mất đi tính trung lập, khách quan vì nó bị hành pháp khống chế. Nguyên tắc “Check & Balance” (kiểm soát và cân bằng) không tồn tại.

Điều này từng xảy ra ở Ba Lan dưới thời đảng PIS và ở Hungary dưới thời FIDESZ của Orban.

Sau khi thắng cử năm 2010 với tỷ số áp đảo trong quốc hội, ông Orban đã sửa đổi luật truyền thông, đưa các đài công cộng vào tay chính phủ. Từ đó dân Hungary chỉ biết đến các hoạt động, chính sách của chính phủ đã được tô hồng. Mọi phê phán của đối lập bị phớt lờ hoặc bôi đen. Trong các đợt tranh cử sau đó, các đảng đối lập không được vận động tranh cử trên các kênh nhà nước. Do vậy Orban thắng cử liên tiếp 3 kỳ liền. Thủ tướng mới đắc cử của Hungary Peter Magyar đã gặp muôn vàn khó khăn trong quá trình vân động tranh cử. Orban luôn áp đảo trên truyền thông nhà nước.

Ba ngày sau khi thắng cử, hôm 15.04.2026 đài truyền hình Hungary M1 (như VTV1 ở ta) vội mời Magyar đến phỏng vấn. Ông nói ngay với cô nhà báo: “Suốt 15 tháng vừa qua, đài của cô đã từ chối không cho tôi phát biểu và đó chính là lý do chúng tôi sẽ sửa đổi để điều này không xảy ra nữa”. Cô phóng viên bị sốc vội ngắt lời ông. Magyar bình tĩnh đợi cô phân bua xong mới nói:

- Cô thấy đấy, trước đây có bao giờ cô dám ngắt lời Orban không?

Bi hài kịch của truyền thông nhà nước chính là ở chỗ đó, dù ngay trong lòng một xã hội dân chủ.

Các nhà báo Tiệp lo sơ một kịch bản cho nước mình như vậy nên đình công.

BÁO TƯ NHÂN: Máy hơi nước và máy in ra đời không chỉ tạo ra chủ nghĩa tư bản mà còn tạo nền móng cho tự do tư tưởng. In ấn đã tạo ra báo chí và xuất bản tư nhân, một trụ cột quan trọng của chủ nghĩa tư bản. Từ hơn 200 năm trước xã hội tư bản đã đề cao tự do tư tưởng, tự do ngôn luận. Người ta coi việc phê phán nhà nước, phê phán pháp luật là điều cần thiết để giúp xã hội lành mạnh.

Vì vậy nên dù sợ “Bóng ma cộng sản” của ông Marx người ta vẫn phải để ông in sách, viết báo. Chính lý luận của Marx đã giúp nhà cầm quyền và các ông chủ hiểu rõ cách nhìn của của người lao động đối với chế độ tư hữu.

Báo tư nhân độc lập với chính phủ, nhưng không thể chống lại quyền lợi của ông chủ. Do đó thông tin của chúng cũng không tránh khỏi bị bóp méo. Một nhược điểm khác là đài báo tư nhân là phụ thuộc rất nhiều vào quảng cáo. Đằng sau quảng cáo luôn là một thế lực kinh tế. Cũng là một chương trình truyền hình y tế trên TV, nhưng sẽ có chương trình ngầm quảng cáo cho hệ thống này, chê bai phương pháp khác. Trong chính trị cũng vậy.

Tuy nhiên vì nguồn tiền đến từ các thế lực tài phiệt, các tập đoàn công nghiệp hoặc truyền thông khác nhau nên báo chí tư nhân cũng mang ý kiến của nhiều nhóm và khuynh hướng xã hội, giúp cho bức tranh không hoàn toàn bị bôi hồng và tô đen.

Nhưng sự đa dạng này sẽ bị đe dọa, khi nhà nước rơi vào tay những kẻ tôn sùng độc tài và tìm cách thoát khỏi nguyên tắc “Check & Balance”. Điều này từng xảy ra ở Đức sau 1933, khi Hitler lên cầm quyền. Khi đó đảng Quốc Xã NSDAP mới sở hữu khoảng 8% số tòa báo và nhà xuất bản. Nhưng dưới sức ép kinh tế của Hitler, dần dần các tòa báo tư nhân đều bị phát xít hóa. Tất cả các hợp đồng kinh tế béo bở đều rơi vào các tổ hợp công nghiệp và văn hóa ủng hộ Hitler. Ăn cơm chúa múa tối ngày, kể cả khi chúa cởi truồng vẫn khen đẹp.

Những tờ báo cứng đầu còn lại lần lượt bị hình sự hóa và đi đến quốc hữu hóa. Cho đến 1944 chỉ còn khoảng 17% báo in Đức nằm trong tay tư nhân và tất cả đều ngoan ngoãn nghe theo lện của Goebbels[2] (Việt Nam gọi là Gơ-Ben).

Hitler giao cho Goebbels nắm “Bộ Khai dân trí và Tuyên truyền đế chế” (Reichsministerium für Volksaufklärung und Propaganda). Ngay từ 1925, mặc dù chưa cầm quyền, đảng Quốc xã (NSDAP) đã thành lập “Cơ quan chỉ đạo tuyên truyền đế chế” (Reichspropagandaleiters der NSDAP ) trực thuộc Trung ương đảng.

Goebbels nhận ra rằng, báo in ít tác dụng hơn đài phát thanh và điện ảnh vì chỉ tác động đến giới trung lưu. Do vậy gã quyết nắm tất cả các đài phát thanh, ra lệnh cho công nghiệp Đức sản xuất máy thu thanh rẻ (bằng ¼ giá máy đang hiện hành) để phổ cập nhanh chóng trong toàn quốc. Đồng thời y quốc hữu hóa công nghiệp điện ảnh. Trước mỗi khi chiếu phim truyện, các rạp đều phải chiếu phim tuyên truyền “Wochenschau” (Tin hàng tuần) của điện ảnh nhà nước.

Phần lớn công nghiệp in ấn, báo tư nhân thì không dẹp hết, nhưng bị khống chế toàn bộ. Khi truyền thông bị “nhét vào chung một ống quần”, bắt nói gì phải nói nấy thì thảm họa đã xảy ra. Cả một dân tộc văn minh, nổi tiếng về triết học, văn học, âm nhạc, hội họa… bỗng bị tẩy não, thành một đám đông man rợ, bạc nhược đến thảm hại.

Sau chiến tranh thế giới thứ hai, người Đức nhận ra tác hại của báo chí nhà nước. Cả một hệ thống báo chí tư nhân khổng lồ của Đức đã bị Hitler thao túng là sao? Báo chí tư nhân sống được nhờ bú sữa của các nhà tư bản. Nhưng khi chế độ độc tài khống chế được đàn bò sữa thì thì bọn khát sữa chỉ còn biết hát theo kẻng. Và kẻ đánh kẻng là truyền thông nhà nước.

Từ nhận thức trên, ngay từ trước khi lập quốc năm 1949, CHLB Đức kiên quyết xóa bỏ truyền thông nhà nước. Thay vào đó là truyền thông công cộng (Rechtlich, öffentlliche Medien hay Public Media). Trong xã hội chỉ tồn tại báo chí công cộng và tư nhân. Nhà nước bị cấm không được làm báo để tự tuyên truyền cho mình.

Vậy sự khác biệt của truyền thông công cộng so với báo chí nhà nước và tư nhân là gì?

Cán bộ nhân viên đài phát thanh Tiệp biểu tình phản đối việc nhà nước hóa truyền thông công cộng

Tân thủ tướng Hungary Peter Magyar hôm 15.04.2026 lần đầu tiên đươc lên truyền hình nhà nước sau khi thắng cử. Ông tuyên bố sẽ cải cách luật truyền thông.

Hitler và Goebbels thăm hãng phim UFA sau khi đã quốc hữu hóa

Phim tuyên truyền của đảng quốc xã bắt dân phải xem hàng tuần trong các rạp chiếu bóng.

Đi hai chân

Sau 1945 người Đức coi truyền thông nhà nước là cái ổ tiềm ẩn cho chế độ độc tài. Khi xây dựng hiến pháp, bên cạnh việc phân chia đất nước theo thể chế liên bang, kiểm soát quyền lực bằng tam quyền phân lập người ta cũng xóa bỏ các đài phát thanh và truyền hình nhà nước, lập ra hệ thống phát thanh và truyền hình công cộng (öffentlicher Rundfunk, public broadcasting). Chính quyền từ địa phương đến liên bang bị cấm không được lập cơ quan truyền thông để tự tuyên truyền cho mình. Tư nhân vẫn có quyền làm báo, in ấn, lên sóng phát thanh, truyền hình, điện ảnh, sân khấu.

Tính trung lập và khách quan của truyền thông công cộng được coi là tài sản bất khả xâm phạm của nền dân chủ. Nó phải được bảo vệ bằng các nguyên tắc sau:

1- Nhà đài phải độc lập về kinh tế đối với nhà nước. Đài của dân thì chỉ được ăn tiền của dân. Dân nuôi hệ thống phát thanh truyền hình công cộng thông qua “Cước truyền thông” (Ở Đức gọi là Rundfunkgebühr). Tất cả gia đình nào có máy thu thanh, thu hình đều có nghĩa vụ đóng cước này hàng tháng để nuôi “cỗ máy thông tin quốc gia”. Đừng chày cối là tôi chỉ xem kênh tư nhân, không xem kênh công cộng! Khi có thiên tai, địch họa, khủng hoảng chính trị, ai rồi cũng sẽ cần đến nó. Anh có ghét thì cũng phải góp tiền nuôi nó. Hiện nay mỗi gia đình Đức đóng 18,36 EUR/tháng để nuôi hệ thống này. Đầu thế kỷ 21, con số này chỉ khoảng 15 EUR.

Vài năm một lần “Hội đồng tuyền hình quốc gia” sẽ xem xét nên tăng hay giảm cước, tùy theo lạm phát, theo nhu cầu xã hội. Hội đồng này cũng quyết định chia cái bánh “cước truyền thông” cho các đài phát thanh và truyền hình công cộng. Tỷ lệ chia phụ thuộc yêu cầu chi tiêu của từng đài, vào lượng khán thính giả (qua công cụ thăm dò). Thường thì họ cãi nhau cả tháng mới đi đến thỏa thuận.

Cơ quan quản lý cước truyền thông GEZ[3] là một tổ chức hoàn toàn độc lập với chính phủ. Năm 2024 GEZ có thu chi như sau:

-Toàn quốc có 46.992.947 hộ đăng ký máy thu, trong đó có 2,442 triệu hộ thu nhập thấp đươc miễn phí. Nếu nhân với 18,36 EUR (cước 2024) rồi nhân với 12 tháng thì năm 2024 thu khoảng 8,7 tỷ EUR. Chương trình 1 (ARD) gồm 9 đài được 6,2 tỷ. Chương trình 2 (ZDF) được 2,2 tỷ, đài phát thanh Đức được 251 triệu EUR.[4]

Có người nói, đằng nào cũng tiền từ trên rót xuống, vậy có khác gì kinh phí cấp từ ngân sách?

Thứ nhất: Nếu không có nguồn thu cước truyền thông GEZ thì kiểu gì chính phủ cũng tăng thuế lên để thu đủ 8,7 tỷ cho nhà đài. Chớ ảo tưởng rằng chính phủ bỏ cước truyền thông, cung cấp kinh phí qua ngân sách sẽ giảm gánh nặng cho dân.

Thứ hai: Nếu sống bằng ngân sách thì nhà đài phải lụy Bộ Tài chính mà ông bộ trưởng ắt theo đảng nào đó. Còn “Hội đồng truyền hình quốc gia” không phụ thuộc vào chính phủ và đảng cầm quyền. Do đó không có chuyện yêu, ghét đài nào vì “gu” chính trị của nó.

2- Độc lập kinh tế với các tập đoàn tài phiệt: Luật báo chí cấm giới kinh doanh tài trợ các đài công cộng. Ai có tiền muốn làm truyền thông thì phải lập đài riêng. Nhưng các đài công cộng than phiền rằng kinh phí eo hẹp, trong khi dân không chịu tăng cước vô hạn. Do đó các đài công cộng ở Đức được thu thêm 15% ngân sách qua quảng cáo. Nhưng quảng cáo không được phát vào các giờ cao điểm, vào các ngày nghỉ cuối tuần, ngày lễ. Đặc biệt khi phát phim, tường thuật sự kiện, bóng đá, v.v. thì không được chen, ngắt chương trình. (Ở một số nước cấm quảng cáo hoàn toàn)

Ngược lại, các đài tư nhân không bị hạn chế này vì họ sống bằng quảng cáo. Xem đua xe Formular1 trên RTL tức như bị bò đá, vì đúng lúc Schumacher bị Häkkinen vượt thì màn ảnh chui vào góc, nhường chỗ cho quảng cáo. Vì vậy mô hình đài công cộng là một thách thức lớn cho các đài tư nhân.

Để đảm bảo nhiệm vụ thay mặt quốc gia trên trường quốc tế và đưa tin thế giới một cách khách quan, đài công cộng chi rất nhiều cho các văn phòng hải ngoại, cho các loạt phim phóng sự quốc tế. Đài tư nhân không đủ sức và uy tín làm việc này.

Một nhiệm vụ nữa của đài công cộng là giáo dục công dân nên các chương trình về khoa học thường thức được làm rất công phu, mang tính khai phóng. Vì không chịu sức ép của giới kinh tế nên các chương trình giáo dục ở đây khá khách quan.

Khán giả muốn có thông tin khách quan đều không xem các chương trình thời sự, chính trị trên kênh tư nhân. Đài tư nhân chẳng dại gì đối đầu, cạnh tranh với đài công cộng trong các lính vực này. Vì sống bằng phí quảng cáo, cần lượng người xem lớn nên các đài tư nhân thường mạnh hơn trong lĩnh vực giải trí, phim truyện.

3- Độc lập về nội dung. Khi nhà nước không rót tiền, không chỉ định các ông Tổng biên tập, không có bộ truyền thông để quản lý nội dung thì vị thế của đài công cộng đối với nhà nước khác hẳn. Nó đủ độc lập để kiểm tra và phê phán hoạt động của nhà nước, từ Tổng thống, Thủ tướng, Quốc hội, Tòa án đến các bộ và chính quyền địa phương. Ông Tổng biên tập không phải khúm núm xin ông Bộ trưởng Tài chính kinh phí năm tới, không sợ Tổng thống quở mắng vì đưa tin số người thất nghiệp cao hơn ông ta mong muốn.

Vậy ai sẽ làm Tổng biên tập các đài này? Mỗi một đài đều chịu sự kiểm soát của một hội đồng. Hội đồng này bao gồm đại diện của các chính đảng trong quốc hội, của các bang và của các tổ chức ngoài quốc hội, ví dụ như hội đồng quân nhân, công đoàn, các tôn giáo, hội nghề nghiệp, hội bảo vệ người tàn tật, tổ chức môi trường v.v. Ví dụ “Hội đồng truyền hình” của đài ZDF (Kênh 2 của Đức) bao gồm 77 người[5]. Họ hưởng phụ cấp chỉ để theo dõi các hoạt động của đài và bầu hoặc phế truất tổng giám đốc đài. Các vị này đại diện cho các khuynh hướng chính trị và các nhóm quyền lợi trong xã hội nên vị Tổng biên tập nào được họ thống nhất lựa chọn phải có quan điểm chính trị hài hòa với tất cả. Vì được hội đồng này bầu ra nên Tổng biên tập chỉ chịu trách nhiệm trước họ, chứ không phải trước thủ tướng hay bộ trưởng nào.

Một thể chế chấp nhận truyền thông công cộng tức là tự nguyện chấp nhận sự giám sát của nhân dân đối với mình. Nhà nước dám từ bỏ đặc quyền làm báo của mình tức là hướng tới nền dân chủ thực sự.

Nếu công nghệ tạo ra truyền hình thì nền dân chủ tạo ra truyền hình công cộng. Mô hình “Công cộng & Tư nhân”, được gọi là hệ thống hai chân (Dualsystem) hiện được khoảng 40 nước áp dụng[6], ở Mỹ có VOA, PBS, ở anh có BBC, ở Pháp có Fr2, Fr3, Fr4, Fr5, ở Italia có RAI, ở Tiệp có CT… Đó là những trụ cột vững chắc cho nền dân chủ.

Từ hai năm qua chính phủ Mỹ đang từng bước xóa bỏ hệ thống truyền thông công cộng. Đài Voice Of America (VOA), tiếng nói của nước Mỹ bị đóng cửa ngay sau khi ông Trump nhậm chức. Tòa án tối cao đã cấm việc này, nhưng cho đến nay VOA vẫn không hoạt động trở lại.

Đài truyền hình PBS (Public Broadcasting Service) thì luôn chịu các sức ép chính trị và tài chính. Cơ quan quản lý nó là Corporation for Public Broadcasting (giống như Hội đồng truyền hình bên Đức) đã bị Quốc hội của đa số Cộng hòa giải tán hôm 05.01.2026.

Đánh vào các đài công cộng là một hành động nguy hiểm nhằm tháo dỡ nền dân chủ. May mắn là nước Mỹ đã cấm nhà nước không được lập đài, không thì sẽ có Trump-TV ngay. Hiện nay ở Mỹ chỉ có các đài, báo tư nhân, tức là hệ thống truyền thông một chân. Chính quyền Trump đã gây sức ép khá thành công lên các nhà tư bản. Không kể đến các đệ tử như Musk (X), Zuckerberg (Meta,Facebook, Whatsapp), Murdock (Fox news) thì nhiều tờ báo uy tín xưa nay đã bắt đầu khuất phục quyền và tiền chính phủ. Tháng 2.2026 Jeff Bezos, chủ sở hữu của tờ Waschington Post đã tuyên bố sa thải 1/3 nhân viên để định hướng lại nội dung (theo hướng thiên hữu).

Thiên tả hay thiên hữu không quan trọng, vì đó là chính kiến của người làm báo. Nhưng việc các đài báo ở Mỹ chửi nhau là fake news, là tay sai cộng sản, là phát xít, hoặc việc chính quyền chỉ cho các nhà báo “dễ bảo” vào dự các cuộc họp báo, việc tổng thống, bộ trưởng chửi mất mặt nhà báo khi gặp câu hỏi khó cho thấy tự do ngôn luận ở Mỹ đang xuống dốc. Dỡ bỏ truyền thông công cộng chỉ là bước đầu.

Cơ quan quản lý (thu và phân chia) cước phát thanh truyền hình GEZ tại Cologne là tổ chức độc lập trong nhà nước Đức.

90% thị trường truyền thông của Mỹ do 6 tập đoàn lớn nắm giữ. Hàng trăm tờ báo, kênh truyền hình, phát thanh chỉ bày tỏ ý kiến của 6 ông chủ. Dù sao 6 vẫn hơn 1.

Báo chí và đạo đức

Loạt bài viết này chỉ đề cập đến nền báo chí ở các nước dân chủ, nơi mà quyền lực được nhiều lực lượng chia sẻ và người dân được tự làm báo. Do vậy mọi so sánh với Việt Nam đều lạc đề.

Theo bảng xếp hạng 2025 của “The Economist Democracy Index” thì trong số 167 nước chỉ có 26 nước có chế độ dân chủ toàn diện và 47 nước có chế độ dân chủ khiếm khuyết. Còn lại khoảng 58% nhân loại ở 93 nước không được biết thế nào là dân chủ[7]. Do đó việc 100 triệu người Việt chỉ biết đến truyền thông nhà nước không phải là điều gì đặc biệt.

Có bạn hỏi bao giờ Việt Nam có truyền thông công cộng?

Việt Nam đã có kinh tế tư nhân. Phát triển kinh tế sẽ dẫn đến sự lớn mạnh của tầng lớp trung lưu. Khi đó đòi hỏi đa dạng thông tin ắt đẻ ra truyền thông tư nhân. Hiện nay tư nhân đã thâm nhập vào các kênh nhà nước. Người ta gọi sự thao túng của tư nhân trong truyền hình là "bán sóng". Còn bên tuyên huấn gọi là "xã hội hóa truyền hình". Trước đây An Viên TV (AVG) từng là của Vin Group. Việc giải thể một loạt kênh truyền hình nhà nước gần đây khiến nhiều nhà báo lập ra một số kênh Youtube có ảnh hưởng. Sớm hay muộn, truyền thông tư nhân sẽ hình thành, dù lúc đầu phải ẩn nấp.

Nhưng "Truyền thông công cộng" là một sản phẩm của nền dân chủ tự do thì sẽ còn rất lâu mới xuất hiện ở Việt Nam. Nó không phụ thuộc vào cấu trúc nền kinh tế, mà vào ý thức dân chủ của giới tinh hoa và lãnh đạo.

Cho dù ở bất cứ thể chế nào thì báo chí, dù là tư nhân, nhà nước hay công cộng đều do con người viết ra nên phẩm chất con người là quyết định. Trong các nền chuyên chế vẫn có nhiều nhà báo dũng cảm, trung thực. Tổ chức “Phóng viên không biên giới” thường xuyên nhắc đến họ, trong đó có những cái tên Việt như Phạm Đoan Trang, Phạm Chí Dũng, Trương Huy San….

Ngược lại, tại các nước dân chủ, vẫn có những nhà báo hay tòa báo xử sự không đúng mực. Việc đài truyền hình nhà nước Hungary cản trở thủ lĩnh đối lập Magyar lên sóng, thậm chí tung tin đồn thất thiệt là “Magyar bị các con khinh ghét” không phải là chuyện hiếm. Đài truyền hình tư nhân Fox News năm 2023 đã phải bồi thường cho Dominion 785 triệu USD để thoát vụ kiện về tin đồn nhảm “gian lận bầu cử 2020”. Đó là một vết nhơ của tỷ phú Rupert Murdoch.[8]

Tất nhiên, với truyền thông công cộng thì những chuyện bỉ ổi như vậy sẽ không thể xảy ra vì cơ chế đa nguyên của nó. Nhưng trong truyền thông tự do có tồn tại kiểm duyệt hoặc ăn bẩn không?

Mỗi tờ báo tư nhân đều có màu sắc riêng. Chính nhờ vậy mà nó mới được ông chủ chi tiền và quan trọng nhất là phải giữ được được khối bạn đọc cùng quan điểm. Rời khỏi đường ray này sớm muộn sẽ sập tiệm. Vì vậy khi nước Mỹ bị phân hóa thành hai phe: Cực hữu MAGA và Anti-Trump thì báo chí tư nhân cũng bị phân hóa theo hai hướng này. Một phần vì quan điểm, nhưng chủ yếu là họ không muốn bị mất khách. Vì vậy mỗi lần Fox News bị ông Trump chê là Murdoch sợ mất mật. Giả sử CNN ngày mai chuyển sang bênh MAGA thì đầu tiên sẽ mất đi lượng thuê bao từ các cử tri trung lưu tự do. Còn những người MAGA thì chắc chắn sẽ không đăng ký CNN, vì họ luôn cho là nó nặng mùi “thổ tả”. Dù có thay áo cũng không hết mùi.

Thời Đông Đức xã hội chủ nghĩa, báo “Nước Đức Mới” (Neues Deutschland, tương đương báo “Nhân Dân” ở Việt Nam) mỗi ngày in gần 1 triệu bản (cho 17 triệu dân). Sau thống nhất đất nước tờ báo Đảng chuyển thành báo tư nhân, được các nhóm cánh tả tài trợ. Nhờ giữ nguyên lập trường xã hội chủ nghĩa nên họ giữ được lượng độc giả trung thành, mỗi ngày vẫn ra 15.000 tờ báo in[9]. Lý tưởng xã hội chủ nghĩa vẫn sống được trong lòng chủ nghĩa tư bản vì nhà báo không chơi trò kỳ nhông.

Cũng có tờ báo tư nhân đổi màu theo giai đoạn. Lý do là tư chất của ông Tổng biên tập hoặc các nhân vật ảnh hưởng đến nó. Vai trò và trách nhiệm cá nhân của ông Tổng biên tập thường được ông chủ coi trọng. Chỉ khi nào giọt nước tràn ly thì ông mới ra tay.

Đài báo công cộng ít đổi màu sắc hơn, vì chúng được thành lập theo tiêu chí đa nguyên và bắt buộc phải giữ tính trung lập. Tôi vẫn nhớ câu chuyện của chàng bình luận viên đẹp trai Steffen Seibert.

Anh là bình luận viên chính trị, đẹp trai, thông minh nhưng điềm đạm. Khi nghe anh bình về chính trị không ai đoán ra anh bênh đảng nào. Năm 2009, khi nói về kết quả bầu cử, đã có người hỏi: Anh thích đảng nào?

Seibert nói luôn: Tôi có chính kiến rõ ràng, nhưng là người nhà đài, tôi không được phép nói ra. Khi biết điều đó khán giả sẽ có cảm giác là tôi không còn trung lập nữa!

Năm 2010, Seibert xin thôi ở ZDF, sang làm người phát ngôn cho bà Merkel. Lúc bấy giờ tôi mới biết anh ta là người của đảng CDU (trung hữu). Tôi phục anh ta sát đất, vì xưa nay không thấy “hương vị hữu” ở anh.

Đài ZDF cũng ngỡ ngàng và rất tiếc. Họ thanh lý hợp đồng lao động với Seibert, ghi thêm điều khoản cho phép anh quay lại ZDF bất cứ lúc nào. Chẳng ai biết bà Merkel cầm quyền được bao lâu, mà người như anh thì hiếm.

Từ đó anh luôn xuất hiện bên cạnh bà Merkel như một trợ lý thân cận. Trong nhiều cuộc họp quan trọng với những đối thủ cộm cán, bà Merkel chỉ kéo Seibert đi cùng. Seibert vừa là cánh tay trái, vừa là bộ nhớ của bà. Từ một nhà báo, anh đã vươn lên tầm một bộ trưởng.

Năm 2023 bà Merkel về hưu, người ta moi bản thanh lý hợp đồng 2010 ra và cho rằng Seibert nên quay về đài ZDF, nhưng với cương vị cao hơn. Ai cũng khoái một người nắm giữ nhiều thông tin cơ mật như Seibert quay lại làm báo.

Nhưng sau vài ngày suy nghĩ, đài ZDF chính thức thông báo: “Một nhà báo có thể chuyển sang làm việc cho chính phủ hay đảng phái. Nhưng khi đã dính sâu vào nền chính trị và gắn bó với một đảng như ở cương vị của Seibert thì việc quay lại làm việc cho một đài công cộng sẽ làm mất đi tính trung lập của nhà đài”.

Có nghĩa là Seibert chỉ có thể quay lại làm việc cho báo tư nhân, vì tính trung lập không bắt buộc.

Nhưng các đài công cộng cũng không thể trung lập tuyệt đối, vì cách nhìn của từng nhà báo, từng ông trưởng ban biên tập khác nhau. Xã hội tự do không có ban tuyên huấn chỉ đạo đường lối tuyên truyền, nhưng sự kiểm duyệt mạnh nhất là lượng khán giả, độc giả. Chất lượng đài, báo nào cũng được đo bởi số độc giả. Khi đám đông đang thích A mà anh nói B ắt “không có lợi”. Khi đó những ông chủ báo buộc phải uốn nắn biên tập viên của mình.

Báo chí Đức bị chia rẽ rất nhiều trong cuộc chiến GAZA của Israel. Ký ức tội lỗi khiến chính giới Đức luôn bênh vực nhà nước Do Thái, trong khi làn sóng phản đối tội ác của quân đội Israel trong xã hội rất mạnh. Lãnh đạo một số đài báo tìm cách bảo vệ các biện pháp của cảnh sát ngăn chặn biểu tình ủng hộ Palestine, coi những ai biểu tình là “Bài Do Thái”. Đã có nhà báo đang ở địa vị tốt trong đài công cộng phải bỏ ra ngoài làm để phản đối kiểm duyệt là vậy.

Dù sao thì kiểm duyệt trong xã hội dân chủ không đến từ một nơi, không theo một khuôn, một ý thức hệ mà tùy thuộc từng ông chủ, từng ông Tổng biên tập nên vẫn ra kết quả khác nhau.

Có thể ví nền truyền thông tự do là một khu rừng đa dạng sinh học, có cây quả ngọt, có cây độc, có cây cao tạo bóng mát, có cỏ dại chống xói mòn. Rừng cây này tạo điều kiện cho nhiều thú vật, côn trùng sinh sống. Cây này chết đi, cây khác mọc lên. Đó chính là điều khác biệt với rừng độc canh mà chỉ một loại cây được sống.