Tô Văn Trường

Hơn hai thập niên đã trôi qua kể từ khi dự án Khu đô thị mới Thủ Thiêm (TP.HCM) được phê duyệt. Từ một kỳ vọng về biểu tượng phát triển hiện đại, nơi đây đã trở thành một trong những phép thử khắc nghiệt nhất đối với năng lực quản trị công, tính thượng tôn pháp luật và mức độ tôn trọng quyền con người trong quá trình phát triển.

Khi các sai phạm đã dần được chỉ ra qua thanh tra, kiểm tra và phản ánh của dư luận, điều xã hội chờ đợi không còn là sự thừa nhận hay những lời xin lỗi mang tính hình thức. Điều cần thiết hơn là một nền công lý được thực thi đầy đủ, minh bạch và đến tận cùng. Bởi lẽ, với Thủ Thiêm, công lý không thể dừng lại ở biểu đạt thiện chí, mà phải được đo bằng hành động và kết quả cụ thể.

Chuỗi sai lệch tích tụ và sự xói mòn nguyên tắc

Khởi đầu từ những năm cuối thế kỷ XX, Thủ Thiêm được định hình như một trung tâm tài chính – thương mại mang tầm vóc khu vực. Tuy nhiên, vấn đề không nằm ở tầm nhìn quy hoạch, mà ở cách thức triển khai kéo dài qua nhiều giai đoạn với những sai lệch ngày càng chồng chất.

Nghiêm trọng nhất là việc thu hồi đất vượt ra ngoài ranh giới quy hoạch đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt. Đây không còn là sai sót kỹ thuật đơn lẻ, mà là biểu hiện của sự buông lỏng nguyên tắc pháp lý trong quản trị nhà nước. Khi quyền lực hành chính vận hành vượt ra ngoài khuôn khổ pháp luật, tính chính danh tất yếu bị bào mòn.

Hệ quả là niềm tin của người dân bị tổn thương sâu sắc. Trong bối cảnh đó, mọi phương án bồi thường dù có điều chỉnh đến đâu cũng khó có thể bù đắp được sự mất mát về niềm tin – yếu tố nền tảng của sự ổn định xã hội.

Đáng chú ý, việc không thực hiện đầy đủ các cam kết về tái định cư tại chỗ đã khiến nhiều chính sách vốn mang tính nhân văn trở thành dang dở, đẩy người dân vào tình thế bấp bênh ngay trên chính quê hương mình.

Cái giá của sự chậm trễ: Những mất mát không thể đo đếm

Những văn bản hành chính không thể phản ánh đầy đủ những gì người dân đã mất. Đó không chỉ là nhà cửa, đất đai, mà còn là thời gian, cơ hội và cả một phần đời.

Có những gia đình theo đuổi khiếu nại suốt hơn 20 năm. Có những người đã ra đi trước khi kịp chứng kiến một kết luận công bằng. Một thế hệ trẻ lớn lên trong tình trạng pháp lý bất định, không thể ổn định cuộc sống, học tập và phát triển như những công dân bình thường khác.

Ở đây, thời gian không chỉ là dòng chảy vô hình mà là một dạng “chi phí công lý” khổng lồ. Mỗi năm trôi qua là một phần cơ hội bị đánh mất, là những thiệt hại không thể bù đắp bằng bất kỳ cơ chế tài chính nào. Khi công lý đến quá muộn, nó không còn giữ được giá trị trọn vẹn vốn có.

Nhiều sai phạm trong quá trình triển khai dự án khu đô thị mới Thủ Thiêm gắn với trách nhiệm lãnh đạo thành phố qua các thời kỳ. Ảnh: TTXVN

Vì sao vẫn chưa thể khép lại?

Dù đã có kết luận thanh tra từ năm 2018 và nhiều nỗ lực đối thoại, vấn đề Thủ Thiêm vẫn chưa thể giải quyết dứt điểm. Nguyên nhân không chỉ nằm ở kỹ thuật chính sách, mà sâu xa hơn là ở cách tiếp cận.

Việc bồi thường vẫn chủ yếu dựa trên khung giá hành chính, trong khi thiệt hại thực tế của người dân bao gồm cả chi phí cơ hội, sinh kế bị gián đoạn và tổn thất tinh thần kéo dài qua nhiều thập kỷ. Sự chênh lệch này khiến khoảng cách giữa “giải quyết trên giấy tờ” và “cảm nhận công bằng thực tế” ngày càng lớn.

Bên cạnh đó, một vấn đề cốt lõi khác là trách nhiệm cá nhân vẫn chưa được làm rõ ở mức độ tương xứng với tính chất và quy mô của sai phạm. Với một dự án có ranh giới quy hoạch đã được phê duyệt rõ ràng, việc để xảy ra sai lệch kéo dài đặt ra yêu cầu phải xem xét đầy đủ vai trò, trách nhiệm của các cá nhân liên quan qua từng giai đoạn.

Công lý không chỉ là kết quả cuối cùng, mà còn là quá trình minh bạch, có trách nhiệm giải trình và bảo đảm rằng mọi sai phạm, nếu có, đều được xử lý một cách nghiêm minh, tương xứng.

Cần một cách tiếp cận thực chất

Thủ Thiêm không chỉ là câu chuyện của quá khứ, mà còn là phép thử cho tương lai phát triển của TP.HCM. Một trung tâm tài chính quốc tế không thể được xây dựng trên nền tảng còn tồn tại tranh chấp kéo dài và niềm tin chưa được khôi phục.

Để giải quyết tận gốc, cần một cách tiếp cận vượt ra ngoài tư duy hành chính thông thường.

Trước hết, cần thiết lập một cơ chế đặc thù để đánh giá toàn diện thiệt hại của người dân, bao gồm cả yếu tố thời gian, cơ hội và những tổn thất phi vật chất.

Thứ hai, phải minh bạch hóa toàn bộ quá trình sai phạm và xác định rõ trách nhiệm cá nhân, từ đó thiết lập lại kỷ cương và chuẩn mực trong quản trị công.

Thứ ba, cần xây dựng một cơ chế đối thoại thực chất, trong đó người dân không chỉ là đối tượng được giải quyết mà là chủ thể tham gia vào quá trình tìm kiếm giải pháp trên cơ sở tôn trọng pháp luật và đạo lý.

Lời kết

Thủ Thiêm đã vượt xa phạm vi của một “vấn đề tồn đọng”. Nó đã trở thành biểu tượng cho những thách thức lớn nhất trong quản trị và thực thi pháp quyền.

Lời xin lỗi là cần thiết, nhưng không thể thay thế cho công lý. Một nền công lý trọn vẹn phải được thể hiện bằng việc khắc phục hậu quả một cách thực chất, làm rõ trách nhiệm và bảo đảm rằng những sai lầm tương tự không còn tái diễn.

Giải quyết dứt điểm Thủ Thiêm không chỉ là khép lại một chương đau buồn, mà còn là cơ hội để xác lập một chuẩn mực mới cho phát triển bền vững – nơi quyền lợi của người dân thực sự trở thành trung tâm, và pháp luật được thực thi với đầy đủ ý nghĩa của nó.