Diễn đàn Câu lạc bộ Văn đoàn Độc lập Việt Nam: Bài thơ Nguyên tiêu của Tô Đông Pha

Danh ngôn

“Thế giới này, như nó đang được tạo ra, là không chịu đựng nổi. Nên tôi cần có mặt trăng, tôi cần niềm hạnh phúc hoặc cần sự bất tử, tôi cần điều gì đó có thể là điên rồ nhưng không phải của thế giới này.”

“Ce monde, tel qu’il est fait, n’est pas supportable. J’ai donc besoin de la lune, ou du bonheur, ou de l’immortalité, de quelque chose qui ne soit dement peut-etre, mais qui ne soit pas de ce monde.”

(Albert Camus, Caligula)

“Tất cả chúng ta, để có thể sống được với thực tại, đều buộc phải nuôi dưỡng trong mình đôi chút điên rồ.”

“Nous sommes tous obligés, pour rendre la realite supportable, d’entretenir en nous quelques petites folies.”

(Marcel Proust, À l’ombre des jeunes filles en fleurs)

“Nghệ thuật và không gì ngoài nghệ thuật, chúng ta có nghệ thuật để không chết vì sự thật.”

“L’art et rien que l’art, nous avons l’art pour ne point mourir de la vérité.” (Friedrich Nietzsche, Le Crépuscule des Idoles)

“Mạng xã hội đã trao quyền phát ngôn cho những đạo quân ngu dốt, những kẻ trước đây chỉ tán dóc trong các quán bar sau khi uống rượu mà không gây hại gì cho cộng đồng. Trước đây người ta bảo bọn họ im miệng ngay. Ngày nay họ có quyền phát ngôn như một người đoạt giải Nobel. Đây chính là sự xâm lăng của những kẻ ngu dốt.”

“Social media danno diritto di parola a legioni di imbecilli che prima parlavano solo al bar dopo un bicchiere di vino, senza danneggiare la collettività. Venivano subito messi a tacere, mentre ora hanno lo stesso diritto di parola di un Premio Nobel. È l’invasione degli imbecilli.”

(Umberto Eco, trích từ bài phỏng vấn thực hiện tại Đại học Turin (Ý), ngày 10 tháng 6 năm 2015, ngay sau khi U. Eco nhận học vị Tiến sĩ danh dự ngành Truyền thông và Văn hoá truyền thông đại chúng. Nguyên văn tiếng Ý đăng trên báo La Stampa 11.06.2015)

Bài thơ Nguyên tiêu của Tô Đông Pha

Lê Học Lãnh Vân

Sáng hôm qua đọc một tút của giáo sư Trần Văn Thọ về Nguyên tiêu, đêm rằm tháng Giêng, đêm rằm đầu tiên của năm âm lịch. Người bạn đàn anh này bộc lộ tâm hồn tình tứ trẻ trung, nhìn trăng chiếu vườn khuya, hoa buồn vương gió mà thấy “hương yêu nhẹ nhàng say và lòng ta xao xuyến...” (FB Trần Văn Thọ, ngày 3/5/2026), khiến người đọc cảm thêm cảnh lửa ấm hồng bên dưới mái nhà tuyết phủ.

Bài thơ Xuân tiêu của Tô Đông Pha, được viết khi tác giả đã rất từng trải sự đời, văn học và Phật học cao thâm. Lúc ấy, ông đã qua xa thời cầm bút sửa thơ Vương An Thạch. Xin chép lại bài Xuân tiêu dưới đây:

春宵

春宵一刻値千金

花有清香月有陰

歌管樓臺聲細細

鞦韆院落夜沉沉

(Xuân tiêu nhất khắc trị thiên kim

Hoa hữu thanh hương nguyệt hữu âm

Ca quản lâu đài thanh tế tế

Thu thiên viện lạc dạ trầm trầm)

Bài thơ trên có thể được diễn văn xuôi như sau:

Một khắc của đêm xuân giá trị ngàn vàng

Hoa có hương thanh, trăng có bóng

[Tiếng] ca sáo từ đài các [vọng ra nghe] dịu dàng

Chiếc đu trong vườn, đêm lắng đọng

Và được tôi dịch từ trên mười năm trước:

Đêm xuân một khắc giá ngàn vàng

Hoa có hương thanh, trăng có bóng

Đài các tiếng ca nghe dịu dàng

Chiếc đu trong vườn, đêm lắng đọng

Cũng như nhiều người khác, tôi rất yêu quý tâm hồn và phong cách của Tô thi nhân đại bút. Phóng khoáng, tình tứ, hòa mình vào thiên nhiên. Đã có lòng yêu, giờ được anh Trần Văn Thọ nhắc, bèn nẩy ý dịch lại bài Xuân tiêu.

Bài thơ có câu “Hoa hữu thanh hương, nguyệt hữu âm” (Hoa có hương thanh, trăng có bóng) gợi nhớ những câu hoa nguyệt trong Chinh phụ ngâm:

“Hoa giãi nguyệt nguyệt in một tấm,

Nguyệt lồng hoa hoa thắm từng bông.

Nguyệt hoa hoa nguyệt trùng trùng,

Trước hoa dưới nguyệt trong lòng xiết đau”

Do đó, lần này, thay vì dịch sát, tôi nảy ý dịch thoát. Đưa ý nguyệt hoa của Chinh phụ ngâm vào bài dịch và luyến láy ý ấy sâu hơn. Cũng tình cờ, bài Xuân tiêu nói về đêm khiến người đọc liên tưởng đêm động phòng của Tô Tiểu Muội, em gái Tô Đông Pha, với Tần Thiếu Du, một đương thời danh sĩ. Giai thoại về đêm ấy cũng cho thấy phong cách Tô gia phóng khoáng và lãng mạn tình tứ như thế nào.

Theo phong cách đó, tôi xin dịch thoát bài Xuân tiêu như sau:

Ngàn vàng một khắc đêm xuân

Hương hoa bóng nguyệt ái ân trùng trùng

Lâu đài ca sáo não nùng

Chiếc đu vườn trống nỗi lòng đêm sâu...

Bài dịch này như tiếng lòng đối ứng và xin kính tặng anh Trần Văn Thọ, một nhà kinh tế học nổi tiếng, gắn bó với tương lai phát triển đất nước, và cũng gắn bó với văn chương nước nhà.

Ngày 4 tháng 3 năm 2026

Danh ngôn

Ban Biên tập

Tra cứu theo tên tác giả

Bài thơ Nguyên tiêu của Tô Đông Pha