Khi khoa học lần bước theo một chuỗi thảm họa từ băng đá trên nóc nhà thế giới

Ngô Thế Vinh

Lời Giới thiệu: “Ba tuần sau thảm họa Nepal–Tây Tạng ngày 26 tháng 8 năm 2026, bài viết này điểm lại những gì khoa học đã làm rõ và những câu hỏi vẫn còn bỏ ngỏ về chuỗi tai biến khởi đầu từ sườn bắc Langtang Lirung. Đây không phải tường thuật cứu nạn, mà là một tổng thuật khoa học–môi sinh với ba nhận định chính.Thứ nhất, đây không phải một trận Lũ do Hồ Băng Vỡ / GLOF điển hình, mà là chuỗi liên hoàn: sườn đá–băng sụp đổ => thác lở đá–băng => dòng bùn đá => lũ đậm đặc trầm tích.Thứ hai, khí hậu nóng lên, băng hà thoái lui và permafrost suy thoái tạo bối cảnh bất ổn lâu dài; nhưng những nghiên cứu mới cũng chỉ tới yếu tố cấu trúc địa chất và sự suy yếu của khối đá. Nguyên nhân trực tiếp của vụ sụp đổ vẫn chưa được xác định dứt khoát. Thứ ba, điều con người còn có thể chủ động là cảnh báo sớm và hợp tác xuyên biên giới, bởi nước lũ không cần sổ thông hành. Từ tín hiệu địa chấn lúc 08:37 giờ Nepal đến “ký ức địa hình” / landscape memory của trận GLOF năm 2025, bài viết của BS Ngô Thế Vinh cho thấy tai biến Himalaya không dừng lại trên Nóc Nhà Thế giới. Tính tương thuộc ấy cũng gợi một cái nhìn xuống Mekong và Đồng bằng sông Cửu Long.

KS PHẠM PHAN LONG
Chair, Viet Ecology Foundation

 Lê Nguyên Phương

Cách đây vài tối, trong buổi AMA (Ask Me Anything) của chương trình Psychology for Transformation (PTC), một học viên đang theo học mô-đun Chuyển hóa Hiện sinh–Tâm linh đã chia sẻ sự bối rối của mình trước khái niệm “vô nghĩa” trong triết học hiện sinh. Theo em ấy, em có thể hiểu được ba khái niệm hay ba mối quan tâm còn lại nhưng đến “vô nghĩa” thì chịu “bất khả tư nghì”. Có lẽ vốn xuất thân từ một nền văn hóa và giáo dục nơi tập hợp những ý nghĩa hiếu để, trung quân ái quốc, chẳng hạn là nền tảng cho sự tồn tại, chúng ta cũng khá bối rối khi tiếp cận khái niệm này. Sự bối rối ấy hoàn toàn dễ hiểu, bởi khi nghe rằng đời sống không có sẵn một ý nghĩa khách quan hay tối hậu, chúng ta rất dễ diễn giải điều đó thành một kết luận bi quan: cuộc đời này chẳng có giá trị gì, mọi nỗ lực đều vô ích, và con người không còn lý do để sống hay hành động. Nhưng có phải các nhà hiện sinh thực sự muốn nói như vậy? Hay “sự vô nghĩa” không nhất thiết là điểm kết thúc của hy vọng và chỉ dẫn đến tuyệt vọng mà có thể chính là điểm khởi đầu cho tự do, trách nhiệm và khả năng kiến tạo một đời sống đích thực?

 Vũ Tiến Lập

Một cuộc đối thoại kéo dài gần nửa thế kỷ

Tuyển tập thơ Ngu Yên 1978-2026 ghi lại toàn bộ hành trình tinh thần của một người cầm bút suốt bốn mươi tám năm không ngừng viết.

 Mùa Thu Đang Tới

Có phải trên gáy em

Hương chanh vừa đọng lại

Đúng rồi, trời vào thu

  Trường ca du ký

Đỗ Quyên

Chương 6

Trường Ca Trường Chinh

Bất độc (đáo) bất trường ca^[1]                                                                                        (mà cái trường ca tạng này dễ bị gọi là chán chường ca)                                                                                                                                                                     

Bất đáo trường ca phi hảo hán^[2]                                                                        

(mà cái trường ca dạng này thường bị coi là chướng ca) 

 Lê Thọ Bình

Đoàn Huy Giao. Ảnh: Dương Minh Long

Đoàn Huy Giao người “lật đá vá trời”

Từ một chàng trai xứ Quảng làm báo phản chiến, Đoàn Huy Giao bước vào truyền hình, rong ruổi qua những cánh rừng Tây Nguyên, dựng Bảo tàng Đồng Đình và cuối cùng tìm thấy sự “cứu rỗi” trong trường ca. Một đời đi qua nhiều biến động, nhưng những miền ký ức về đất, người và nghệ thuật vẫn âm thầm kết tinh trong ông.

 Nguyễn Phượng

Khi bị chỉ trích kịch liệt, kiểm điểm và khai trừ khỏi Hội Nhà văn Liên Xô vào năm 1958 do xuất bản cuốn tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago ở nước ngoài, nhà văn Boris Pasternak không tham gia phiên họp kỷ luật nhưng đã gửi một bức thư gửi ban lãnh đạo Hội.

Thi sĩ Hữu Loan là tác giả của bài thơ MÀU TÍM HOA SIM viết năm 1949 xuất phát từ nỗi đau đớn tột cùng khi người vợ đầu tiên là Lê Đỗ Thị Ninh đột ngột qua đời vì chết đuối lúc mới 16 tuổi. Bài thơ của người chiến binh kháng Pháp được nâng lên qua những giai điệu tuyệt vời do các nhạc sĩ Phạm Duy, Anh Bằng, Dzũng Chinh phổ nhạc. Có thể nói là mọi thế hệ trước 75 của miền Nam hầu như đều thuộc lòng hoặc nhớ một số ca từ xúc động từ những bài nhạc phổ thơ kỳ ảo này.

 Trần Mộng Tú

Trước năm 2000 (trước khi có dịch COVID) chúng tôi, những di dân Việt, tụ họp bạn hữu cung cấp những bữa ăn cho người vô gia cư ở Bellevue, thành phố tôi cư ngụ (Bắc Seattle) rất thường xuyên. Lúc đó các bạn ở tuổi trên dưới 60, nhưng ai ai cũng còn sức khỏe và nhiều nhiệt huyết. Vợ chồng tôi kêu gọi các bạn cùng nhau nấu ăn cho những người vô gia cư.

 Lê Hồng Lâm

Xem xong bộ phim Mãi nợ một lời tạm biệt (nhan đề tiếng Anh là Chrysalis – Chiếc kén), dù có một vài điểm chưa thoả mãn, tôi phải thừa nhận rằng đây là một bộ phim nặng tình, đặc biệt là những tình cảm chưa được nói ra có thể khiến người ta ân hận suốt cả cuộc đời còn lại.

 Nguyên Hưng

Sự đồng nhất hoá đang phát triển trong cảm nhận về cái đẹp và cách nghĩ ở Việt Nam ngày nay không phải bắt đầu từ trí tuệ nhân tạo. Đó là chuyện đã diễn ra âm thầm lâu lắm rồi, và không chừng nằm ngay trong “bản tính người Việt”.

 Nguyễn Hồng Lam

Nghệ sĩ Ưu tú Hồ Kiểng có một gia tài nghệ thuật rất đồ sộ. Cả đời, như tự tổng kết, ông có vai trong 203 bộ phim, lồng tiếng thú (chó, mèo, cọp, gà…) cho 16 vở múa rối, vẽ 4 bộ phim hoạt hình, có mặt trong 304 vở kịch Chuyện trong nhà ngoài phố, 50 vở chính kịch, 12 vở tuồng cải lương. Ông Mạc Can suốt sự nghiệp còn có 1 lần được đóng vai chính (Trưởng thôn trong phim Cải ơi!), còn Hồ Kiểng thì cả đời chỉ nhận vai phụ. Chưa hết, ông còn sáng tác được 664 bài thơ, đạt giải cấp phường cấp quận 19 lần, viết được 241 bài vọng cổ, tiểu phẩm, tấu hài...

 Bùi Chí Vinh

Bằng sáng tác của mình

Tôi đánh tan những điều nghi hoặc

Tôi trồng cỏ khắp nơi trên mặt đất

Chuẩn bị cho cổ tích loài bò

Tôi nắm tay Whitman, tôi quàng cổ Rousseau

Đem cỏ bao vây triều đình và nhà ngục

Đem cỏ tấn công bọn vua quan phàm tục

Làm rêu mọc đầy râu, làm hoang phế mọi lâu đài

Tôi sẽ dùng cỏ trong thơ đeo lủng lẳng ở vành tai

Thay các trang sức, các huân chương hèn mọn

Tôi sẽ tròng vào khuôn mặt háo danh một sợi dây thòng lọng

Được tết bằng cỏ mọc ở nơi mất vệ sinh nhất trên đời

Còn loài cỏ đẹp mà tôi hằng chúc tụng

Chính là vòng nguyệt quế dân tôi

 Thơ người cao tuổi

KHÚC TẤU HÀI CỦA MỘT LÃO DỞ HƠI

Tai lão thường nghe ve kêu và chim hót

Tiếng bào chao trong lũy tre làng

Gợi hoài niệm thời niên thiếu xa xăm.

Khi không mang trợ thính,

Người 81 tuổi tưởng chừng như con mình nạt nộ

Cô tính tiền quá chừng thô lỗ

(Sao có quá nhiều người bắt nạt trên đời!)

                                                                                                                         Trường ca du ký

Đỗ Quyên

Chương 5

 Hình đất nước như trái tim Nam tiến

Hình đất nước như trái tim ta đó!

Hình đất nước như trái tim Nam tiến^[1]!

Trái tim Việt Nam bao nhiêu tượng hình

Đất nước có bấy nhiêu cách xuống phương Nam

 Vũ My Lan

Chiều cuối tuần, tôi soạn lại kỷ vật của cha. Dưới lớp giấy đã ố vàng, tay tôi chạm vào một tập bản thảo dày, gáy sờn, mấy góc quăn lên vì thời gian. Khúc quân hành lặng lẽ – hàng chữ viết tay quen thuộc của cha đề tên tác phẩm hiện trên trang bìa.

 Lý Đợi

… “Ma túy có thể từ bỏ. Ung thư là kết thúc. Hiện tại đã ung từ não tư tưởng. Ung trong máu lưu thông. Bạch cầu nhiều hơn Hồng cầu. Chính Máu giết Máu. Cái phải thực sự Đỏ bây giờ nó trắng nõn. Lợn cợn màu Bạch vệ. Cả hệ thống, tim gan phèo phổi ruột non ruột già nát nẩm. Cái này làm thối, chơi bẩn cái kia. Hết thuốc chữa cái tiền đồ này rồi”.

 (trích truyện “Một phần khí hậu” -  Cung Tích Biền)

 Nguyễn Minh Hùng

1.

Đề từ “tôi nhìn bầu trời xanh và công việc rộn rịp trên đồng ruộng, tôi đoán biết tai ương của anh trong các thành phố” – câu thơ này của Arthur Rimbaud[1] – chính là nguyên nhân cho nhan đề Bài thơ Không của hoàng hôn của Đoàn Huy Giao. Dòng thơ đó Rimbaud tạo nên một thế đối lập rất rõ: bầu trời xanh - tai ương; đồng ruộng - thành phố; tôi nhìn (trực diện) - sự linh cảm (suy đoán). Tai ương không đang nổi dông bão trên đồng ruộng mà đang ở cuộc sống phố phường. Đề từ có điểm nhìn rất xa, còn nhan đề kéo người đọc về đúng thời điểm xảy ra biến cố; đề từ mở ra không gian, nhan đề xác lập thời gian. Đề từ đã dự báo về một thế giới đang rạn nứt nhằm “ủng hộ” cho phủ định quy thuộc: Bài thơ Không của hoàng hôn. Chưa vào dòng đầu, nó đã hé lộ mối liên hệ nghịch hướng của vũ trụ và nhân sinh; hoàng hôn trở thành một trạng thái tinh thần làm nên cảm hứng thoát khỏi bóng tà huy êm đềm tồn tại cả ngàn năm trong thi ca trung đại, tạo nên trường dự cảm bao trùm toàn bộ tác phẩm. Mượn thơ Rimbaud làm đề từ là đồng thanh tương ứng: tai ương của anh chứ không phải tai ương trong các thành phố! Từ đó, chủ thể anh và nhân vật trữ tình em sẽ tạo nên mối liên hệ khá đặc biệt với cấu tứ của bài thơ dài 347 dòng này.

 Lê Nguyên Phương

Qua những câu chuyện kể về đời mình của 106 bạn gởi về để được phân tích theo phương pháp Tự sự Căn tính [Narrative Identity], một chủ đề vốn ám ảnh tôi từ thuở thiếu niên lại hiển hiện qua từng câu chuyện của các bạn. Sáng nay thức dậy bỗng nhiên xót xa nhớ lại những câu thơ đã ám ảnh một thời.

 Nguyễn Hữu Liêm

“Chân lý là một tiệc rượu say mèm mà ở đó chả có ma nào tỉnh thức!” (Hegel)

***