Danh ngôn
“Thế giới này, như nó đang được tạo ra, là không chịu đựng nổi. Nên tôi cần có mặt trăng, tôi cần niềm hạnh phúc hoặc cần sự bất tử, tôi cần điều gì đó có thể là điên rồ nhưng không phải của thế giới này.”
“Ce monde, tel qu’il est fait, n’est pas supportable. J’ai donc besoin de la lune, ou du bonheur, ou de l’immortalité, de quelque chose qui ne soit dement peut-etre, mais qui ne soit pas de ce monde.”
(Albert Camus, Caligula)
.
“Tất cả chúng ta, để có thể sống được với thực tại, đều buộc phải nuôi dưỡng trong mình đôi chút điên rồ.”
“Nous sommes tous obligés, pour rendre la realite supportable, d’entretenir en nous quelques petites folies.”
(Marcel Proust, À l’ombre des jeunes filles en fleurs)
.
“Nghệ thuật và không gì ngoài nghệ thuật, chúng ta có nghệ thuật để không chết vì sự thật.”
“L’art et rien que l’art, nous avons l’art pour ne point mourir de la vérité.” (Friedrich Nietzsche, Le Crépuscule des Idoles)
.
“Mạng xã hội đã trao quyền phát ngôn cho những đạo quân ngu dốt, những kẻ trước đây chỉ tán dóc trong các quán bar sau khi uống rượu mà không gây hại gì cho cộng đồng. Trước đây người ta bảo bọn họ im miệng ngay. Ngày nay họ có quyền phát ngôn như một người đoạt giải Nobel. Đây chính là sự xâm lăng của những kẻ ngu dốt.”
“Social media danno diritto di parola a legioni di imbecilli che prima parlavano solo al bar dopo un bicchiere di vino, senza danneggiare la collettività. Venivano subito messi a tacere, mentre ora hanno lo stesso diritto di parola di un Premio Nobel. È l’invasione degli imbecilli.”
(Umberto Eco, trích từ bài phỏng vấn thực hiện tại Đại học Turin (Ý), ngày 10 tháng 6 năm 2015, ngay sau khi U. Eco nhận học vị Tiến sĩ danh dự ngành Truyền thông và Văn hoá truyền thông đại chúng. Nguyên văn tiếng Ý đăng trên báo La Stampa 11.06.2015)
Ban Biên tập
Địa chỉ liên lạc:
1. Thơ
tho.vanviet.vd@gmail.com
2. Văn
vanviet.van14@gmail.com
3. Nghiên cứu Phê Bình
vanviet.ncpb@gmail.com
4. Vấn đề hôm nay
vanviet.vdhn1@gmail.com
5. Thư bạn đọc
vanviet.tbd14@gmail.com
6. Tư liệu
vanviet.tulieu@gmail.com
7. Văn học Miền Nam 54-75
vanhocmiennam5475@gmail.com
Tra cứu theo tên tác giả
- A. A. Fadeev
- A. Puskin
- A. T.
- Abdulrazak Gurnah
- Abraham F. Lowenthal
- Ace Le
- Ace Lê
- Adam Gopnik
- Adonis
- Adrian Horton
- Agi Mishol
- Ái Điểu
- Ajar
- Akiko Miki
- Alain Guillemin
- Alan Phan
- Alăng Văn Gáo
- Alăng Văn Giáo
- Albert Camus
- Aldous Huxley
- Aleksandr Griboedov
- Alesandr Blok
- Alex Marshall
- Alex Smith
- Alex Thai
- Alex-Thái Đình Võ
- Alexander Fadeev
- Alexander Solzhenitsyn
- Alexandra Alter
- Alexandre FERON
- Alexandre Féron
- Alice Munro
- Alina Lesik
- Alison Flood
- Allen Ginsberg
- Alyssa I. Smith
- Amanda Gorman
- Amartya Sen
- Amelia Glaser
- Amos Oz
- An Nam
- Anatole France
- Anatoly Gavrilov
- Anders Olsson
- André Breton
- André Menras
- André Menras – Hồ Cương Quyết
- André Menras Hồ Cương Quyết
- Andrea Hoa Pham
- Andrea Kendall-Taylor
- Andreas Bernard
- Andreas Fulda
- Andreas Wimmer
- Andrew Postman
- Andy Cao
- Anh Anh
- Anh Hồng
- Anh Hồng (nhà thơ)
- Ánh Liên
- Anh Nhi
- Anh Văn
- Anika Zeller
- Anna Akhmatova
- Anna Maria Bracale Ceruti
- Anna Mitchell
- Anna Schmid
- Anne Carson
- Anne Cazaubon
- Anne Hébert
- Anne Henochowicz
- Anne Nguyễn
- Annie Ernaux
- António Jacinto
- Antôn Nguyễn Trường Thăng
- Archimedes L.A. Patti
- Arlette Quỳnh Anh Trần
- Arnold Schwarzenegger
- Artem Sakharov
- Arthur Koestler
- Arty Abel
- Arvind Subramanian
- Augustina
- Aurélie Coulon
- Aurelien Breeden
- Ba Đâu Thảo
- Ba Sàm
- Bá Thụ Đàm
- Bạch Cúc
- Bạch Hoàn
- Bách Mỵ
- Bách Thân
- Bạch X. Phẻ
- Bạch Xuân Phẻ
- Badiucao
- Bakhtin
- Ban Mai
- Bàn Văn Thòn
- Ban Vận động Văn đoàn Độc lập Việt Nam
- Bảo Chân
- Bảo Huân
- Bảo La
- Bảo Nhi Lê
- Bảo Ninh
- Bảo Phác
- Bảo Thư
- Bảo Tích
- Bão Vũ
- Bảo Yến
- Barbara Demick
- Bashô
- Bạt Xứ
- Batrioldman
- Bauxite Việt Nam
- Bắc Đảo
- Bắc Phong
- Bằng Việt
- BB Ngô
- Bei Dao
- Benjamin Péret
- Benjamin Ramm
- Bertolt Brecht
- Bertrand Russell
- Bettina Rheims
- Bích Ngân
- Biếm họa
- Biên Cương
- Biệt Hiệu
- Bilahari Kausikan
- Bill Hayton
- Billy Collins
- Bình Nguyên Lộc
- Brahma Chellaney
- Branko Milanovic
- Brett Reilly
- Brian Pascus
- Brian Wu
- Brice Pedroletti
- Brodsky
- Bryan
- Bùi An
- Bùi Bảo Trúc
- Bùi Bắc
- Bùi Bích Hà
- Bùi Chát
- Bùi Chí Trung
- Bùi Chí Vinh
- Bùi Công Thuấn
- Bùi Công Trực
- Bùi Đức Lại
- Bùi Giáng
- Bùi Hải Quảng
- Bùi Hoàng Tám
- Bùi Hoằng Vị
- Bùi Huệ Chi
- Bùi Huy
- Bui Huy Hoi Bui
- Bùi Mai Hạnh
- Bùi Mạnh Hùng
- Bùi Mẫn Hân
- Bùi Minh Quốc
- Bùi Ngọc Tấn
- Bùi Quang Thắng
- Bùi Suối Hoa
- Bùi Thanh Hiếu
- Bùi Thanh Phương
- Bùi Thanh Tuấn
- Bùi Thụy Băng
- Bùi Tiến An
- Bùi Trân Phượng
- Bùi Trọng Hiền
- Bùi Văn Kha
- Bùi Văn Nam Sơn
- Bùi Việt Sỹ
- Bùi Vĩnh Phúc
- Bùi Xuân Bách
- Bùi Xuân Đính
- Bùi-Viết Văn Đức
- Bulgakov
- Bửu Chỉ
- C. Edward Watson
- C.D.
- Cái Lư Hương
- Cái Trọng Ty
- Cam Ly
- Cameron Shingleton
- Cảnh Chánh
- Cao Bảo Vân
- Cao Bình Minh
- Cao Chi
- Cao Gia An
- Cao Hành Kiện
- Cao Huy Thọ
- Cao Huy Thuần
- Cao Kim Ánh
- Cao La
- Cao Quang Nghiệp
- Cao Tần
- Cao Thị Hồng
- Cao Thu Cúc
- Cao Tự Thanh
- Cao Việt Dũng
- Cao Viết Tuấn
- Cao Xuân Hạo
- Cao Xuân Huy
- Carl Bildt
- Carl O. Schuster
- Carlos Assunção
- Carolyn Mary Kleefeld
- Cát Linh
- Cẩm Tú
- Cấn Thị Thêu
- Chan Phuong
- Chanh Tam
- Charles Bo
- Charles Bukowski
- Charles S. Kraszewski
- Charles Simic
- ChatKP
- Chau Doan
- Châm Khanh
- Chân Minh
- Chân Pháp Xa
- Chân Phương
- Chân Xuân Tản Viên
- Châu Diên
- Châu Hải Đường
- Châu Hồng Thủy
- Châu Hữu Quang
- Chenn
- Chế Diễm Trâm
- Chế Lan Viên
- Chi Mai
- Chi Phương
- Chiêu Dương
- Chiêu Khiêm
- Chiharu Shiota
- Chim Hải
- Chim Trắng
- Chinh Ba
- Chính Tâm
- Chính Vĩ
- Chinua Achebe
- Chơn Không Cao Ngọc Phượng
- Christian Gampert
- Christian Welzel
- Christina Mary Hjortlund
- Christoph Giesen
- Christoph Sator
- Christopher Balding
- Christopher Goscha
- Christy Wampole
- Chu Dương
- Chu Hảo
- Chu Hoạch
- Chu Kim
- Chu Mộng Long
- Chu Quang Tiềm
- Chu Tử
- Chu Văn Lễ
- Chu Văn Sơn
- Chu Vĩnh Hải
- Chu Vương Miện
- Chu Xuân Diên
- Chung Le
- Claire Simon
- Claus Hecking
- Clay Phạm
- Clément Ghys
- Concepcion de Leon
- Connie Hoàng
- Cora Engelbrecht
- Costica Bradatan
- Cổ Ngư
- Công Nguyễn
- Cù An Hưng
- Cù Huy Hà Vũ
- Cù Mai Công
- Cù Tuấn
- Cung Minh Huân
- Cung Tích Biền
- Cung Trầm Tưởng
- Cư sĩ Minh Đạt
- D. S. Likhachev
- Da Màu
- Dạ Ngân
- Dạ Thảo Phương
- Dã Tượng
- DAD
- Dadolin Murak
- Daisetz Teitaro Suzuki
- Damien Cave
- Damien Keown
- Dan Bilefsky
- Dan Slater
- Dana Gioia
- Danh ngôn
- Dani Rodrik
- Daniel Halpern
- Daniel Hautzinger
- Daniela Prugger
- Daron Accemoglu
- David Brown
- David Gascoyne
- David Marchese
- David Weinberger
- Ðặng Thơ Thơ
- Demetrio Paparoni
- DEUTSCHE WELLE
- Di
- Di Li
- Diêm Liên Khoa
- Diễm Thi
- Diễm Tường
- Diễn đàn Thế kỷ
- Diệp Duy Liêm
- Diệp Huy
- Ðinh Cường
- Dino Buzatti
- Dipanjan Roy Chaudhury
- Dmitri Prokofyev
- Dmitry Burago
- Dmitry Muratov
- Dmitry Tsyganov
- Doãn Cẩm Liên
- Doãn Mạnh Dũng
- Doãn Mẫn
- Doãn Quốc Sỹ
- Dominique Lemieux
- Donald Inglehart
- Donna Ashworth
- Ðỗ Quang Nghĩa
- Ðỗ Quyên
- Du Tử Lê
- Dung Nguyễn
- Dũng Phan
- Dũng Trung Kqd
- Dũng Vũ
- Duy Lam
- Duy Tân
- Duy Thanh
- Duy Thông
- duyên
- Duyên Anh
- Duyên Khánh
- Dư Hoa
- Dư Kiệt
- Dư Thị Hoàn
- Dư Thu Vũ
- Dương Diên Hồng
- Dương Đại Triều Lâm
- Dương Đình Giao
- Dương Khánh Phương
- Dương Kiền
- Dương Ngạn
- Dương Nghiễm Mậu
- Dương Ngọc Thái
- Dương Như Nguyện
- Dương Phương Vinh
- Dương Thắng
- Dương Thiệu Tước
- Dương Thu Hương
- Dương Thuấn
- Dương Tú
- Dương Tường
- Dương Văn Ba
- Dương Vân
- Dylan Suher
- Đa Mi
- Đà Văn
- Đàm Hà Phú
- Đàm Hách Thành
- Đào An Khánh
- Đào Anh Kha
- Đào Công Tiến
- Đào Duy Anh
- Đào Hiếu
- Đào Lê Na
- Đào Ngọc Chương
- Đào Nguyên
- Đào Nguyễn
- Đào Nguyên Phương Thảo
- Đào Như
- Đào Phương Liên
- Đào Quang Toản
- Đào Tấn Phần
- Đào Thái Tôn
- Đào Thị Hương
- Đào Tiến Thi
- Đào Trung Đạo
- Đào Trường Phúc
- Đào Tuấn
- Đào Tuấn Ảnh
- Đào Văn Bình
- Đào Văn Thuỵ
- Đào Văn Tiến
- Đào Vũ Anh Hùng
- Đạt Nguyễn
- Đặng Anh Đào
- Đặng Bích Phượng
- Đặng Chương Ngạn
- Đặng Đình Cung
- Đặng Đình Mạnh
- Đặng Gia Mẫn
- Đặng Hà
- Đặng Hải Sơn
- Đặng Hoàng Giang
- Đặng Hồng Nam
- Đặng Hùng Võ
- Đặng Hương Giang
- Đặng Hữu
- Đặng Lưu
- Đặng Mai Lan
- Đặng Mậu Tựu
- Đăng Nguyên
- Đặng Nguyên Triết
- Đặng Phùng Quân
- Đặng Quốc Thông
- Đặng Sơn Duân
- Đặng Thái
- Đăng Thành
- Đặng Thân
- Đặng Thị Hảo
- Đặng Thơ Thơ
- Đặng Tiến
- Đặng Tiến (Thái Nguyên)
- Đặng Trung Nghĩa
- Đặng Túy
- Đặng Văn Dũng
- Đặng Văn Hùng
- Đặng Văn Ngữ
- Đặng Văn Sinh
- Đặng Vũ Vương
- Đặng Xuân Thảo
- Đặng Xuân Xuyến
- Đằng-Giao
- Đậu Anh Tuấn
- Điểm Thọ
- Đinh Bá Anh
- Đinh Cường
- Đinh Hoàng Thắng
- Đinh Hùng
- Đình Kính
- Đinh Lê Vũ
- Đinh Linh
- Đinh Ngọc Thu
- Đinh Phương
- Đinh Phương Thảo
- Đinh Quang Anh Thái
- Đinh Quang Tỉnh
- Đinh Thanh Huyền
- Đinh Thị Như Thúy
- Đinh Trường Chinh
- Đinh Từ Bích Thuý
- Đinh Từ Bích Thúy
- Đinh Văn Đức
- Đinh Vũ Hoàng Nguyên
- Đinh Ý Nhi
- Đinh Yên Thảo
- Đoàn Ánh Thuận
- Đoàn Bảo Châu
- Đoàn Cầm Thi
- Đoàn Công Lê Huy
- Đoàn Hồng Lê
- Đoàn Huy Giao
- Đoàn Huyền
- Đoàn Khắc Xuyên
- Đoàn Lê Giang
- Đoàn Nhã Văn
- Đoàn Thanh Liêm
- Đoan Trang
- Đoàn Tùng Nguyễn
- Đoàn Tử Huyến
- Đoàn Việt Hùng
- Đoàn Xuân Kiên
- Đỗ Anh Hoa
- Đỗ Anh Tuấn
- Đỗ Bích Thuý
- Đỗ Cao Bảo
- Đỗ Duy Ngọc
- Đỗ Đức
- Đỗ Đức Đông Ngàn
- Đỗ Đức Hiểu
- Đỗ Hòa
- Đỗ Hoàng Diệu
- Đỗ Hồng Ngọc
- Đỗ Hồng Nhung
- Đỗ Hữu Chí
- Đỗ Kh
- Đỗ Kh.
- Đỗ Khiêm
- Đỗ Kim Thêm
- Đỗ Lai Thuý
- Đỗ Lai Thúy
- Đỗ Lê Anh Đào
- Đỗ Mạnh Hoàng
- Đỗ Minh Tuấn
- Đỗ Nghê
- Đỗ Ngọc
- Đỗ Ngọc Thống
- Đỗ Quang Nghĩa
- Đỗ Quang Vinh
- Đỗ Quý Toàn
- Đỗ Quyên
- Đỗ Quỳnh Dao
- Đỗ Thái Bình
- Đỗ Thắng Cảnh
- Đỗ Thị Thu Trà
- Đỗ Thiên Anh Tuấn
- Đỗ Trí Vương
- Đỗ Trọng Khơi
- Đỗ Trung Quân
- Đỗ Trường
- Đỗ Tuyết Khanh
- Đồng Chuông Tử
- Đông Hoài
- Đông Hồ
- Đông Kha
- Đông Ngàn Đỗ Đức
- Đông Nghi
- Đức Ban
- Đức Đàm
- Đức Flying Bay
- Đức Hoàng
- Đức Lê
- Đức Phổ
- Đức Tâm
- Đức Tiến
- E. M. Forster
- E.E. Cummings
- E.M. Chernoivanenko
- Eamonn Butler
- Eckart Kleßmann
- Eduardo Galeano
- Edward Hirsch
- Elena Pucillo Truong
- Elias Canetti
- Ellen Bass
- Eloisa Amezcua
- Emiel Roothooft
- Emma Loffhagen
- Emmanuelle Jardonnet
- Eric Henry
- Eric Weiner
- Erica Frantz
- Erik Harms
- Erik Korling
- Euan Ward
- Éva Voszka
- Evgheni Dobrenko
- F.N.
- Federico García Lorca
- Feliks Kuznesov
- Filip Lech
- Flanny O’Connor
- Florence Noiville
- Florian Altenhöner
- France A. Córdova
- Francis Fukuyama
- Francis Fukuyma
- François Guillemot
- Frank Dikötter
- Frank O'Hara
- Frankfurt
- Fred Hiatt
- Friedrich Dürrenmatt
- Friedrich Nietzsche
- Friedrich Wilhelm Graf
- Fritz J. Raddatz
- Gã Khờ
- Gabriel García Márquez
- Gabriel Josipovici
- Gaither Stewart
- Gaiutra Bahadur
- Gary Leupp
- Gavin Butler
- Gặp gỡ và trò chuyện
- Georg Bönisch
- Georg Trakl
- George Burchett
- George Orwell
- George Perreault
- George Siemens
- Georges Condominas
- Gerhard Will
- Germain Droogenbroodt
- Giang Công Thế
- Giang Dang
- Giang Lại Đức
- Giang Nam
- Giáng Vân
- Giáo hoàng Leo XIV
- Giao Nguyễn
- Giáp Văn Dương
- Gideon Rachman
- Giuse Lê Công Đức
- Goethe
- Gonçalo Fernandes
- Gottfried Benn
- Graham Allison
- Grigory Yudin
- Günter Kunert
- Gyảng Anh Iên
- Hà Duy Phương
- Hà Dương Tuấn
- Hà Dương Tường
- Hà Đình Nguyên
- Hạ Đình Nguyên
- Hà Huy Khoái
- Hà Huy Sơn
- Hà Hương
- Hà Lệ Minh
- Hà Ngọc Hòa
- Hạ Nguyên
- Hà Nguyên Du
- Hà Nhân
- Hà Nhật
- Hà Phạm Phú
- Hà Quang Vinh
- Hà Sĩ Phu
- Hà Thanh Vân
- Hà Thế
- Hà Thị Minh Đạo
- Hà Thúc Sinh
- Hà Thủy Nguyên
- Hà Tùng Long
- Hà Tùng Sơn
- Hà Văn Tấn
- Hà Văn Thịnh
- Hà Văn Thùy
- Hà Vũ Trọng
- Hagi Kenaan
- Hai An Vu
- Hải Hạc
- Hải Ngọc
- Hai Thanh
- Hàm Anh
- Han Dang
- Hàn Giang
- Han Kang
- Hàn Vĩnh Diệp
- Hạnh Diễm
- Hạnh Nguyên
- Hạnh Phước
- Hạnh Viên
- Hannah Beech
- Hào Thiện Nhân
- Hari Kunzru
- Haruki Murakami
- Hân Hương
- Heiko Buschke
- Heinrich Heine
- Henri Michaux
- Henry David Thoreau
- Henry Wadsworth Longfellow
- Heriberto Araújo
- Hermann Hesse
- Hermann von Helmholtz
- Hiền Trang
- Hiệp Ikaria
- Hiệu Minh
- Hiếu Tân
- Ho Lai-Ming
- Hòa Bình Lê
- Hoa Níp
- Hoa Quỳnh Nguyễn
- Hoài Hương
- Hoài Nam
- Hoài Phương
- Hoài Thanh
- Hoài Việt
- Hoài Ziang Duy
- Hoan Doan
- Hoàn Nguyễn
- Hoàng Ánh
- Hoàng Anh Tuấn
- Hoàng Cát
- Hoàng Cầm
- Hoàng Chí Hiếu
- Hoàng Chính
- Hoàng Cường Long
- Hoàng Dũng
- Hoàng Dương Tuấn
- Hoàng Đăng Khoa
- Hoàng Đỗ
- Hoàng Đông
- Hoàng Đức Truật
- Hoàng Hà
- Hoàng Hải Thủy
- Hoàng Hải Vân
- Hoảng Hãn
- Hoàng Hôn
- Hoàng Hưng
- Hoàng Khởi Phong
- Hoàng Kim Oanh
- Hoàng Lại Giang
- Hoàng Lan
- Hoàng Lan Anh
- Hoàng Lan Chi
- Hoàng Lê
- Hoàng Lệ
- Hoàng Linh
- Hoàng Long
- Hoàng Luận
- Hoàng Mai Ðạt
- Hoàng Mạnh Hải
- Hoàng Minh Trí
- Hoàng Minh Tường
- Hoàng Nam
- Hoàng Nga
- Hoàng Ngọc Biên
- Hoàng Ngọc Hiến
- Hoàng Ngọc Nguyên
- Hoàng Ngọc Tuấn
- Hoàng Nguyễn
- Hoàng Nguyên Vũ
- Hoàng Nhơn
- Hoàng Nhuận Cầm
- Hoàng Phạm Gia Khang
- Hoàng Phong Tuấn
- Hoàng Phủ Ngọc Tường
- Hoàng Quân
- Hoàng Quốc Dũng
- Hoàng Quốc Hải
- Hoàng Thị Hường
- Hoàng Thị Thu Thủy
- Hoàng Thu Phố
- Hoàng Thúy
- Hoàng Thuỵ Anh
- Hoàng Tiến
- Hoàng Trung Thông
- Hoàng Tuấn Công
- Hoàng Tuấn Phổ
- Hoàng Tùng
- Hoàng Tuỵ
- Hoàng Tư Giang
- Hoàng Văn Sơn
- Hoàng Việt
- Hoàng Vũ Sơn
- Hoàng Vũ Thuật
- Hoàng Xuân Phú
- Hoàng Xuân Sơn
- Hoàng Xuân Tuyền
- Hoàng Yến
- Honoré de Balzac
- Horst Bienek
- Howard Gardner
- Hồ Anh Thái
- Hồ Bạch Thảo
- Hồ Bất Khuất
- Hồ Diệu Vân
- Hồ Dzếnh
- Hồ Đắc Vũ
- Hồ Đình Nghiêm
- Hồ Hải Thụy
- Hồ Hữu Tường
- Hồ Khánh Vân
- Hồ Minh Tâm
- Hồ Ngọc Đại
- Hồ Như
- Hồ Phú Bông
- Hồ Thanh Bình
- Hồ Tịnh Tình
- Hồ Trường An
- Hồ Tú Bảo
- Hội những người ủng hộ GS. Chu Hảo
- Hồng Anh
- Hồng Hoang
- Hồng Lê Thọ
- Hồng Phú
- Huệ Đan
- Huệ Hương Hoàng
- Huguette Bertrand
- Huong Nguyen
- Huy Bảo
- Huy Cận
- Huy Đức
- Huy Tưởng
- Huyền Thương
- Huỳnh Duy Lộc
- Huỳnh Hoa
- Huỳnh Hữu Uỷ
- Huỳnh Hữu Ủy
- Huỳnh Kim Báu
- Huỳnh Kim Quang
- Huỳnh Lê Nhật Tấn
- Huỳnh Liễu Ngạn
- Huỳnh Ngọc Chênh
- Huỳnh Như Phương
- Huỳnh Sơn Phước
- Huỳnh Tấn Mẫm
- Huỳnh Thế Du
- Huỳnh Thục Vy
- Huỳnh Trọng Khang
- Huỳnh Tuấn Anh
- Hứa Chương Nhuận
- Hứa Lập Chí
- Hương Lan
- Hường Thanh
- Hướng Thiện
- Hương Thủy
- Hữu Danh
- Hữu Đông
- Hữu Loan
- Hữu Mai
- Hữu Ngọc
- Hữu Phương
- Ian Bui
- Ian Johnson
- Igor Poglazov
- Iio Sōgi
- Ilza Burchett
- Inrasara
- Iris Radisch
- Isabella Kwai
- Issa
- Issac Bashevis Singer
- Italo Calvino
- Iya Kiva
- J. M. Lotman
- J.B Nguyễn Hữu Vinh
- Jacques Attali
- Jacques Prévert
- Jacqui Palumbo
- Jake Johnson
- James Borton
- James Daniel Spears
- James G. Zumwalt
- James Grossman
- James Joyce
- James Poniewozik
- James Stavridis
- James WrightJuan Felipe Herrera
- Jang Kều
- Janos Kornai
- Jared Carters
- Jason Lopata
- Jason Morris-Jung
- Jay Nordlinger
- Jaya K.
- Jean Chesnaux
- Jean d'Ormesson
- Jean Piaget
- Jean Przyluski
- Jean Toomer
- Jean-Jacques Brochier
- Jean-Jacques Roth
- Jean-Louis Rocca
- Jean-Luc Chalumeau
- Jean-Marc Roberts
- Jean-Patrick Géraud
- Jean-Paul Sartre
- Jefferson Cowie
- Jeffrey Hanfover
- Jeffrey Nall
- Jessica Swoboda
- Jessie Yeung
- Jiayang Fan
- Jimmy Carter
- Joan Hua
- João Guimarães Rosa
- Joaquin Nguyễn Hòa
- Johann Grolle
- John Ashbery
- John Barrow
- John Cheever
- John D. Howard
- John Freeman
- John Keane
- John McCain
- Jon Fosse
- Jonathan Dee
- Jonathan London
- Jonathan Scott Holloway
- Jörg Wischermann
- Jorge Amado
- Jorge Luis Borges
- Joschka Fischer
- José Antonio Bowen
- Josée Lapointe
- Joseph Wong
- Joseph Wright
- Josh Rogin
- Joshua Rothman
- Juan Pablo Cardenal
- Juan Pablo Cardenal & Heriberto Araújo
- Julia Cagé
- Julie Thi Underhill
- Julio Cortázar
- Jun’ichiro Tanizaki
- Kahil Gibral
- Kai Hoàng
- Kale
- Kalynh Ngô
- Kamel Daoud
- Kao Phú
- Kap Seol
- Karel Appel
- Karen Tongson
- Kate Chopin
- Katie Razzall
- Kazuo Shiraga
- Kenneth Nguyen
- Kenzaburo Oe
- Keorapetse Kgositsile
- Kerstin Holm
- Kều Jang
- Kha Lương Ngãi
- Kha Tiệm Ly
- Khải Đơn
- Khái Hưng
- Khaled Juma
- Khaly Chàm
- Khang Quốc Ngọc
- Khánh
- Khánh Bình
- Khánh Duy
- Khánh Khánh
- Khánh Ly
- Khánh Mai
- Khanh Nguyen
- Khanh Pham
- Khánh Phương
- Khánh Trâm
- Khánh Trường
- Khét
- Khế Iêm
- Khiêm Nhu
- Khổng Đức Thiêm
- Khuất Đẩu
- Khuất Thu Hồng
- Khuê Minh Nguyệt
- Khuê Phạm
- Khuyết Thư
- Kiệm Hoàng
- Kiến Văn
- Kiệt Anh Hùng
- Kiệt Tấn
- Kiều Duy Vĩnh
- Kiều Loan
- Kiều Mai Sơn
- Kiều Maily
- Kiều Phong
- Kiều Thị An Giang
- Kim Ân
- Kim Chi
- Kim Dung
- Kim Hạnh
- Kim Thúy
- Kim Trần
- Kim Yi-deum
- Kinh Bắc
- Kính Hòa
- Klaus Wiegerefe
- Kobayashi Issa
- Kúm
- Kumar Vikram
- Kurt-Martin Mayer
- Kỳ Duyên
- Kyoko Numano
- L. N.
- L. N. Tolstoy
- L. V. H.
- La Khắc Hoà
- La Khắc Hòa
- Lã Nguyên
- Lại Nguyên Ân
- Lam Điền
- Lam Hạnh
- Lam Ngọc
- Lam Thái Hòa
- Lan Nguyên
- Lang Anh
- Langston Hughes
- LAP
- Larry Diamond
- Lars Vargö
- László Krasznahorkai
- Laura Cappelle
- Laurent Sagalovitsch
- Lawrence Ferlinghetti
- Lâm Chương
- Lâm Duyên
- Lâm Hạnh
- Lâm Lê
- Lâm Ngân Mai
- Lâm Quang Mỹ
- Lâm Thị Mỹ Dạ
- Lenin
- Leon Trotsky
- Leonard Cohen
- Leonardo da Vinci
- Lê An Thế
- Lê Anh Hoài
- Lê Anh Hùng
- Lê Ân
- Lê Bá Đảng
- Lê Bảo Nhi
- Lê Bích Vượng
- Lê Chiều Giang
- Lê Công Định
- Lê Công Giàu
- Lê Công Tư
- Lê Ðình Nhất Lang
- Lê Dũng
- Lê Duy Nam
- Lê Đạt
- Lê Đăng Doanh
- Lê Đình Cai
- Lê Đình Khẩn
- Lê Đình Thắng
- Lê Đỗ Huy
- Lê Đức Dục
- Lê Đức Thôn
- Lê Giang Trần
- Lê Hải
- Lệ Hằng
- Lê Hiệp
- Lê Hoài Nguyên
- Lê Hoàng Diễm Trang
- Lê Hoàng Lân
- Lê Học Lãnh Vân
- Lê Hồ Quang
- Lê Hồng Hà
- Lê Hồng Hiệp
- Lê Hồng Lâm
- Lê Hùng
- Lê Hùng Vọng
- Lê Huy Hòa
- Lê Huyền Ái Mỹ
- Lê Huỳnh Lâm
- Lê Hữu
- Lê Hữu Khoá
- Lê Hữu Khóa
- Lê Hữu Nam
- Lê Kế Lâm
- Lê Khải
- Lê Kim Duy
- Lê Ký Thương
- Lê Lạc Giao
- Lê Luân
- Lê Mã Lương
- Lê Mai
- Lê Mai Lĩnh
- Lê Mạnh Chiến
- Lê Mạnh Đức
- Lê Minh
- Lê Minh Chánh
- Lê Minh Hà
- Lê Minh Hiền
- Lê Minh Khuê
- Lê Minh Phong
- Lê Ngân Hằng
- Lê Ngọc Luân
- Lê Ngọc Sơn
- Lê Nguyễn
- Lê Nguyễn Duy Hậu
- Lê Nguyễn Hương Trà
- Lê Nguyên Long
- Lê Nguyên Phương
- Lê Nguyên Vỹ
- Lê Như Bình
- Lê Oa Đằng
- Lê Phan
- Lê Phú Khải
- Lê Quang
- Lê Quang Đức
- Lê Quảng Hà
- Lê Quang Hợp
- Lê Quang Thành
- Lê Quân
- Lê Quốc Anh
- Lê Quỳnh
- Lê Quỳnh Mai
- Lê Sa Long
- Lê Si Na
- Lê Sơn
- Lê Tất Đạt
- Lê Tất Điều
- Lê Thanh Dũng
- Lê Thanh Hải
- Lê Thanh Phong
- Lê Thanh Trường
- Lê Thanh Tuấn
- Lê Thân
- Lê Thế Thắng
- lê thi diem thuý
- Lê Thị Hồng Minh
- Lê Thị Huệ
- Lê Thị Hường
- Lê Thị Oanh
- Lê Thị Thanh Tâm
- Lê Thị Thấm Vân
- Lê Thiết Cương
- Lê Thiếu Nhơn
- Lê Thọ Bình
- Lê Thời Tân
- Lê Thời Thôi
- Lê Thu Hiền
- Lê Thúy Bảo Liên
- Lê Tiên Long
- Lê Trí Tuệ
- Lê Trinh
- Lê Trọng Nghĩa
- Lê Trọng Nguyễn
- Lê Trung Tĩnh
- Lê Trường Thanh
- Lê Tuấn Huy
- Lê Tuyết Hạnh
- Lê Uyên Phương
- Lê Văn Bỉnh
- Lê Văn Hảo
- Lê Văn Hiếu
- Lê Văn Hòa
- Lê Văn Hùng Vĩ
- Lê Văn Luân
- Lê Văn Sơn
- Lê Văn Trung
- Lê Văn Tùng
- Lê Vĩnh Tài
- Lê Vĩnh Triển
- Lê Vũ Trường Giang
- Lê Xuân Khoa
- Lê Xuyên
- Li Edelkoort
- Li Tana
- Li Zhongqin
- Liêu Diệc Vũ
- Liêu Thái
- Liễu Trương
- Linh Nguyên
- Linh Phạm
- Linh Văn
- Linh Vân
- Linh-Chân Brown
- LKH
- Lorca
- Louis Aragon
- Louise Glück
- Lộc Vàng
- Lợi Phan Mai
- Luân Hoán
- Ludwig von Mises
- Luke Hunt
- Luke Turner
- Lữ Kiều
- Lữ Minh Trí
- Lữ Quỳnh
- Lương Đào
- Lương Thiệu Quân
- Lương Thư Trung
- Lưu Á Châu
- Lưu Bình Nhưỡng
- Lưu Diệu Vân
- Lưu Đình Long
- Lưu Đức Trung
- Lưu Hà
- Lưu Hiểu Ba
- Lưu Khánh Thơ
- Lưu Mê Lan
- Lưu Minh Hải
- Lưu Na
- Lưu Nhi Dũ
- Lưu Quang Vũ
- Lưu Thuỷ Hương
- Lưu Thủy Hương
- Lưu Trọng Tưởng
- Lưu Trọng Văn
- Lưu Uyên Khôi
- Lý Đợi
- Lý Gia Trung
- Ly Hoàng Ly
- Lý Ngang
- Ly Phạm
- Lý Quang Hoàn
- Lý Thanh
- Lý Tiến Dũng
- Lý Toàn Thắng
- Lý Trực Dũng
- Lý Xuân Hải
- Lydia Davis
- Lynh Bacardi
- LysP
- M. Gorky
- M. Trần
- M.L. Gasparov
- Mạc Phong Tuyền
- Mạc Văn Trang
- Mạc Việt Hồng
- Mạch Nha
- Mạch Quang Thắng
- Madeleine Riffaud
- Madlovics Bálint
- Magyar Bálint
- Mahmoud Darwish
- Mai An Nguyễn Anh Tuấn
- Mai Anh Tuấn
- Mai Bá Ấn
- Mai Bá Kiếm
- Mai Chanh
- Mai Đỗ
- Mai Hiền
- Mai Khôi
- Mai Kim Ngọc
- Mai Lý
- Mai Nhật
- Mai Ninh
- Mai Quốc Ấn
- Mai Quỳnh
- Mai Quỳnh Nam
- Mai Sơn
- Mai Thái Lĩnh
- Mai Thanh Sơn
- Mai Thảo
- Mai Tú Ân
- Mai Văn Hoan
- Mai Văn Phấn
- Mai Văn Tính
- Maki Starfield
- Mamleev
- Mạnh Kim
- Manuel Casimiro
- Mão Xuyên
- Marc Andrus
- Marcel Cohen
- Marcel Reich-Ranicki
- Marci Shore
- Marco Ferrarese
- Margarita Lyutova
- Marguerite Duras
- Maria Donovan
- Maria Ressa
- Marie Lê Thị Hoa
- Mário de Andrade
- Mario Vargas Llosa
- Marion Hennebert
- Mark B. Hamilton
- Mark Binelli
- Mark Frankland
- Mark Osaki
- Mark Strand
- Marta Hillers
- Martin Jankowski
- Martin Kulldorff
- Marty Robbins
- Mary Morose
- Mary Walsh
- Masaoka Shik
- Matei Vişniec
- Mathias Mayer
- Matsunaga Teitoku
- Matthew Clayfield
- Matthew Crawford
- Maurice Blanchot
- Maximilian Steinbeis
- May
- Maya Angelou
- Mặc Đỗ
- Mặc Lâm
- Mân Côi
- McAmmond Nguyễn Thị Tư
- Media Văn Việt
- Mia Pluger
- Michael Burawoy
- Michael Scammell
- Michel de Montaigne
- Miêng
- Mike Ives
- Mikhail Shishkin
- Mikhail Sholokhov
- Mikhail Viktorovich Zygar
- Milan Kundera
- Mimmi Diệu Hường Bergström
- MInh Anh
- Minh Hạo
- Minh Huệ
- Minh Hùng
- Minh Luật
- Minh Phúc
- Minh Quang – Lê Chiên
- Minh Quang Ho
- Minh Tâm
- Minh Thùy
- Minh Thư
- Minh Toàn
- Minh Tuấn
- Minh Tự
- Mireille Sacotte
- Miura Chora
- Monica Berlin
- Mường Mán
- Mỹ Hằng
- Mỹ Lan
- N. S. Khrushchev
- Nadine Murtaja
- Nam Dao
- Nam Dao Nguyễn Mạnh Hùng
- Nam Đan
- Nam Đông
- Nam Nguyên
- Nam Sơn
- Naowarat Pongpaiboon
- Natalia lacovelli
- Nataliya Zhynkina
- Natsume Sōseki
- Nay Aung
- ng. anhanh
- Ng.Uyển Nicole Dương
- Ngải Vị VỊ
- Ngân Xuyên
- Nghệ
- Nghệ thuật
- Nghĩa Đặng
- Nghiêm Lương Thành
- Nghiêm Phương Mai
- Nghiêm Thanh Hương
- Nghiêm Xuân Hồng
- Nghiên Cứu Phê Bình
- Ngo Thu
- Ngọc Anh
- Ngọc Duy Phan
- Ngoc Hien Bui
- Ngọc Hoan
- Ngọc Linh
- Ngô Anh Tuấn
- Ngô Bảo Châu
- Ngô Đình Thẩm
- Ngô Đồng
- Ngô Hương Giang
- Ngô Khắc Tài
- Ngộ Không Phí Ngọc Hùng
- Ngô Kim Khôi
- Ngô Kim-Khôi
- Ngô Liêm Khoan
- Ngô Lực
- Ngô Mai Phong
- Ngô Mạnh Hùng
- Ngô Minh
- Ngô Minh Khôi
- Ngô Ngọc Loan
- Ngô Ngọc Trai
- Ngô Nguyên Dũng
- Ngô Nhật Đăng
- Ngô Quốc Phương
- Ngô Quốc Thịnh
- Ngô Thế Vinh
- Ngô Thị Kim Cúc
- Ngô Thị Thanh Lịch
- Ngô Thị Thu Ngần
- Ngô Tùng Phong
- Ngô Tự Lập
- Ngô Văn
- Ngô Văn Giá
- Ngô Viết Nam Sơn
- Ngô Viết Trọng
- Ngô Việt Trung
- Ngô Vĩnh Long
- Ngô Xuân Hội
- Ngô Xuân Phúc
- Ngô Xuân Thảo
- Ngu Yên
- Nguyen Duc Thanh
- Nguyễn Hải Hoành
- Nguyễn Anh Dũng
- Nguyễn Anh Sơn
- Nguyễn Anh Tuấn
- Nguyễn Anh Tuấn - đạo diễn
- Nguyễn Bá Chung
- Nguyễn Bách Việt
- Nguyễn Bảo Chân
- Nguyễn Bắc Sơn
- Nguyên Bình
- Nguyễn Bính
- Nguyễn Cảnh Bình
- Nguyên Cầm
- Nguyên Cẩn
- Nguyên Chánh
- Nguyễn Chí Hoan
- Nguyễn Chí Thuật
- Nguyễn Chí Trung
- Nguyễn Chí Tuyến
- Nguyễn Chinh Trung
- Nguyễn Công Lý
- Nguyễn Cung Thông
- Nguyễn Cường
- Nguyễn Danh Bằng
- Nguyễn Danh Huế
- Nguyễn Danh Lam
- Nguyễn Ðăng Thường
- Nguyễn Duy
- Nguyễn Dương Quang
- Nguyễn Đạt
- Nguyễn Đắc Kiên
- Nguyễn Đắc Xuân
- Nguyễn Đăng Điệp
- Nguyễn Đăng Hưng
- Nguyễn Đăng Khoa
- Nguyễn Đăng Mạnh
- Nguyễn Đăng Na
- Nguyễn Đăng Quang
- Nguyễn Đăng Thường
- Nguyễn Đình Ấm
- Nguyễn Đình Bin
- Nguyễn Đình Bổn
- Nguyễn Đình Chú
- Nguyễn Đình Cống
- Nguyễn Đình Đăng
- Nguyễn Đình Huỳnh
- Nguyễn Đinh Phong
- Nguyễn Đình Phượng Uyển
- Nguyễn Đình Thắng
- Nguyễn Đình Thi
- Nguyễn Đình Toàn
- Nguyễn Đông A
- Nguyễn Đổng Chi
- Nguyễn Đông Thức
- Nguyễn Đức
- Nguyễn Đức Dương
- Nguyễn Đức Hiệp
- Nguyễn Đức Lộc
- Nguyễn Đức Lực
- Nguyễn Đức Mậu
- Nguyễn Đức Sơn
- Nguyễn Đức Thắng
- Nguyễn Đức Tiến
- Nguyễn Đức Tùng
- Nguyễn Đức Tường
- Nguyễn Gia Trí
- Nguyên Giác
- Nguyên Giác Phan Tấn Hải
- Nguyễn Hà Luân
- Nguyễn Hải Hoành
- Nguyễn Hải Yến
- Nguyễn Hàn Chung
- Nguyễn Hiến Lê
- Nguyễn Hoa Lư
- Nguyễn Hoài Nam
- Nguyễn Hoài Văn
- Nguyễn Hoài Vân
- Nguyễn Hoàn
- Nguyễn Hoàn Nguyên
- Nguyễn Hoàng Ánh
- Nguyễn Hoàng Anh Thư
- Nguyễn Hoàng Diệu Thủy
- Nguyễn Hoàng Diệu Thúy
- Nguyễn Hoàng Giao
- Nguyễn Hoàng Linh
- Nguyễn Hoàng Trung
- Nguyễn Hoàng Văn
- Nguyễn Hồ Quân
- Nguyễn Hồng Anh
- Nguyễn Hồng Giao
- Nguyễn Hồng Hưng
- Nguyễn Hồng Lam
- Nguyễn Hồng Nhung
- Nguyễn Hồng Thục
- Nguyễn Huệ Chi
- Nguyễn Hùng
- Nguyễn Huy Hoàng
- Nguyễn Huy Thắng
- Nguyễn Huy Thiệp
- Nguyễn Huy Vũ
- Nguyên Hưng
- Nguyễn Hưng Quốc
- Nguyễn Hương
- Nguyễn Hữu Đễ
- Nguyễn Hữu Hồng Minh
- Nguyễn Hữu Liêm
- Nguyễn Hữu Nhật
- Nguyễn Hữu Sơn
- Nguyễn Hữu Thiết
- Nguyễn Hữu Việt Hưng
- Nguyễn Hữu Vinh
- Nguyễn kc Hậu
- Nguyễn Khải
- Nguyễn Khánh Duy
- Nguyễn Khánh Trường
- Nguyễn Khắc An
- Nguyễn Khắc Bình
- Nguyễn Khắc Giang
- Nguyễn Khắc Mai
- Nguyễn Khắc Ngân Vi
- Nguyễn Khắc Phê
- Nguyễn Khắc Phi
- Nguyễn Khắc Phục
- Nguyễn Khiêm
- Nguyễn Khôi
- Nguyễn Kiến Phước
- Nguyễn Kiều Dung
- Nguyễn Kiều Hưng
- Nguyễn Kim Hưng
- Nguyên Lạc
- Nguyễn Lam Điền
- Nguyễn Lãm Thắng
- Nguyễn Lan Phương
- Nguyễn Lâm Cẩn
- Nguyễn Lân Bình
- Nguyễn Lân Thắng
- Nguyễn Lê Hồng Hưng
- Nguyễn Lê Tuyên
- Nguyễn Lệ Uyên
- Nguyễn Linh Giang
- Nguyễn Linh Quang
- Nguyễn Lộ Trạch
- Nguyễn Lộc
- Nguyễn Luận
- Nguyễn Lương Hải Khôi
- Nguyễn Lương Ngọc
- Nguyễn Lương Thịnh
- Nguyễn Lương Vỵ
- Nguyễn Mai
- Nguyễn Man Nhiên
- Nguyễn Mạnh An Dân
- Nguyễn Mạnh Côn
- Nguyễn Mạnh Đẩu
- Nguyễn Mạnh Tiến
- Nguyễn Manh Trinh
- Nguyễn Mạnh Trinh
- Nguyễn Mạnh Tuấn
- Nguyễn Mạnh Tường
- Nguyễn Minh Anh
- Nguyễn Minh Cao
- Nguyễn Minh Hòa
- Nguyễn Minh Hùng
- Nguyễn Minh Kính
- Nguyễn Minh Nhị
- Nguyễn Minh Nhựt
- Nguyễn Minh Thuyết
- Nguyễn Mộng Giác
- Nguyên Ngọc
- Nguyễn Ngọc Chu
- Nguyễn Ngọc Đức
- Nguyễn Ngọc Giao
- Nguyễn Ngọc Hoa
- Nguyễn Ngọc Lanh
- Nguyễn Ngọc Liễm
- Nguyễn Ngọc Lung
- Nguyễn Ngọc Phương
- Nguyễn Ngọc Tâm
- Nguyễn Ngọc Thiện
- Nguyễn Ngọc Thuần
- Nguyễn Ngọc Tú Anh
- Nguyễn Ngọc Tư
- Nguyên Nguyên
- Nguyễn Nguyên
- Nguyễn Nguyên Bình
- Nguyễn Nguyệt Cầm
- Nguyễn Nhật Lệ
- Nguyễn Nhật Tín
- Nguyên Nhi
- Nguyễn Như Huy
- Nguyễn Như Mây
- Nguyễn Phạm Hùng
- Nguyễn Phan Quế Mai
- Nguyễn Phú Yên
- Nguyễn Phúc Vĩnh Ba
- Nguyễn Phượng
- Nguyễn Phương Điền
- Nguyễn Phương Đình
- Nguyễn Phương Mai
- Nguyễn Phương Mạnh
- Nguyễn Quang
- Nguyễn Quang A
- Nguyễn Quang Bình
- Nguyễn Quang Duy
- Nguyễn Quang Dy
- Nguyễn Quang Đồng
- Nguyễn Quang Hồng
- Nguyễn Quang Hưng
- Nguyễn Quang Lập
- Nguyễn Quang Thạch
- Nguyễn Quang Thân
- Nguyễn Quang Thiều
- Nguyễn Quang VInh
- Nguyễn Quân
- Nguyễn Quốc Bảo
- Nguyễn Quốc Chánh
- Nguyễn Quốc Chính
- Nguyễn Quốc Lâm
- Nguyễn Quốc Tấn Trung
- Nguyễn Quốc Thái
- Nguyễn Quốc Toàn
- Nguyễn Quốc Trụ
- Nguyễn Quốc Tuấn
- Nguyễn Quốc Vương
- Nguyễn Quỳnh Hương
- Nguyên Sa
- Nguyễn Sĩ Dũng
- Nguyễn Sơn Hùng
- Nguyễn Sơn Lâm
- Nguyễn Sỹ Phương
- Nguyễn Sỹ Tế
- Nguyễn Tà Cúc
- Nguyễn Tài Cẩn
- Nguyễn Tấn Cứ
- Nguyễn Tất Nhiên
- Nguyễn Thạch Giang
- Nguyễn Thái Hòa
- Nguyễn Thái Hợp
- Nguyễn Thái Sơn
- Nguyễn Thái Tuấn
- Nguyễn Thanh Bình
- Nguyễn Thanh Châu
- Nguyễn Thanh Giang
- Nguyễn Thanh Hiện
- Nguyễn Thanh Hùng
- Nguyễn Thanh Huy
- Nguyễn Thanh Huyền
- Nguyễn Thanh Mỹ
- Nguyễn Thành Nam
- Nguyễn Thanh Nghị
- Nguyễn Thanh Nguyệt
- Nguyễn Thành Phong
- Nguyễn Thanh Sơn
- Nguyễn Thành Sơn
- Nguyễn Thanh Tâm
- Nguyễn Thành Thi
- Nguyễn Thanh Tùng
- Nguyễn Thanh Tuyền
- Nguyễn Thanh Văn
- Nguyễn Thanh Việt
- Nguyễn Thế Hùng
- Nguyễn Thế Thanh
- Nguyễn Thị Ái Tiên
- Nguyễn Thị Bích Hậu
- Nguyễn Thị Bích Ngà
- Nguyễn Thị Bình
- Nguyễn thị Cỏ May
- Nguyễn Thị Dư Khánh
- Nguyễn Thị Hải
- Nguyễn Thị Hậu
- Nguyễn Thị Hiền
- Nguyễn Thị Hoàng
- Nguyễn Thị Hoàng Bắc
- Nguyễn Thị Hồng
- Nguyễn Thị Khánh Minh
- Nguyễn Thị Khánh Trâm
- Nguyễn Thị Kim Chi
- Nguyễn Thị Kim Phụng
- Nguyễn Thị Kim Thoa
- Nguyễn Thị Minh Ngọc
- Nguyễn Thị Minh Thái
- Nguyễn Thị Minh Thương
- Nguyễn Thị Ngọc Hải
- Nguyễn Thị Ngọc Nhung
- Nguyễn Thị Như Ngọc
- Nguyễn Thị Oanh
- Nguyễn Thị Phước
- Nguyễn Thị Thanh Bình
- Nguyễn Thị Thanh Hải
- Nguyễn Thị Thanh Lưu
- Nguyễn Thị Thanh Xuân
- Nguyễn Thị Thanh Yến
- Nguyễn Thị Thảo An
- Nguyễn Thị Thúy Hạnh
- Nguyễn Thị Thùy Linh
- Nguyễn Thị Thụy Vũ
- Nguyễn Thị Thuyền
- Nguyễn Thị Tịnh Thy
- Nguyễn Thị Từ Huy
- Nguyễn Thị Vinh
- Nguyễn Thiện Tống
- Nguyễn Thiện Tơ
- Nguyễn Thói Đời
- Nguyễn Thông
- Nguyễn Thu Quỳnh
- Nguyễn Thu Trang
- Nguyễn Thụy Anh
- Nguyễn Thùy Dương
- Nguyễn Thúy Hạnh
- Nguyễn Thụy Long
- Nguyễn Thuỵ Phương
- Nguyễn Thùy Song Thanh
- Nguyễn Thỵ
- Nguyễn Thy Anh
- Nguyễn Tiến Dũng
- Nguyễn Tiến Lập
- Nguyễn Tiến Trung
- Nguyễn Tiến Văn
- Nguyễn Trần Bạt
- Nguyễn Tri Phương Đông
- Nguyễn Triệu Nam
- Nguyễn Trọng Bình
- Nguyễn Trọng Chức
- Nguyễn Trọng Huân
- Nguyễn Trọng Khôi
- Nguyễn Trọng Tạo
- Nguyễn Trung
- Nguyễn Trung Bảo
- Nguyễn Trung Dân
- Nguyễn Trung Hiếu
- Nguyễn Trung Kiên
- Nguyễn Trung Lương
- Nguyễn Trung Thuần
- Nguyễn Trường Giang
- Nguyễn Trường Huy
- Nguyễn Trường Uy
- Nguyễn Tuấn
- Nguyễn Tuấn Anh
- Nguyễn Tuấn Khoa
- Nguyễn Tùng
- Nguyễn Tùng Linh
- Nguyễn Tuyết Lan
- Nguyễn Tuyết Lộc
- Nguyễn Tư Nghiêm
- Nguyễn Tử Siêm
- Nguyễn Tường Bách
- Nguyễn Tường Thiết
- Nguyễn Tường Thụy
- Nguyễn Ước
- Nguyễn Vạn An
- Nguyễn Vạn Phú
- Nguyễn Văn
- Nguyễn Văn Ba
- Nguyễn Văn Chính
- Nguyễn Văn Ðậu
- Nguyễn Văn Dũng
- Nguyễn Văn Đài
- Nguyễn Văn Gia
- Nguyễn Văn Hạnh
- Nguyễn Văn Hiệp
- Nguyễn Văn Hòa
- Nguyễn Văn Hùng
- Nguyễn Văn Huyên
- Nguyễn Văn Lợi
- Nguyễn Văn Lục
- Nguyễn Văn Miếng
- Nguyễn Văn Nghệ
- Nguyễn Văn Nho
- Nguyễn Văn Phong
- Nguyễn Văn Phú
- Nguyễn Văn Phước
- Nguyễn Văn Sâm
- Nguyễn Văn Sơn
- Nguyễn Văn Tao
- Nguyễn Văn Thiệu
- Nguyễn Văn Thọ
- Nguyễn Văn Trọng
- Nguyễn Văn Trung
- Nguyễn Văn Tuấn
- Nguyễn Văn Vĩnh
- Nguyễn Văn Xuân
- Nguyễn Vi Khải
- Nguyễn Vi Yên
- Nguyễn Viện
- Nguyên Việt
- Nguyễn Việt Anh
- Nguyễn Việt Chiến
- Nguyễn Viết Dũng
- Nguyễn Viết Lãm
- Nguyễn Viết Sáng
- Nguyễn Vĩnh Nguyên
- Nguyễn Vũ Hiệp
- Nguyễn Vũ Tiềm
- Nguyễn Vỹ
- Nguyễn Vy Khanh
- Nguyễn Xuân Diện
- Nguyễn Xuân Hằng
- Nguyễn Xuân Hoàng
- Nguyễn Xuân Hưng
- Nguyễn Xuân Khánh
- Nguyễn Xuân Khoát
- Nguyễn Xuân Nghĩa
- Nguyễn Xuân Nha
- Nguyễn Xuân Quang
- Nguyễn Xuân Thiệp
- Nguyễn Xuân Thọ
- Nguyễn Xuân Tiệp
- Nguyễn Xuân Tường Vy
- Nguyễn Xuân Vượng
- Nguyễn Xuân Xanh
- Nguyễn Ý Thuần
- Nguyên Yên
- Nguyễn-Chương Mt
- Nguyễn-hòa-Trước
- Nguyệt Chu
- Nguyệt Quỳnh
- Nguyệt Vi
- Ngự
- Ngự Thuyết
- Người Buôn Gió
- Ngyễn Trung Bảo
- Nh. Tay Ngàn
- Nhã
- Nhã Ca
- Nhã Duy
- Nhã Thuyên
- Nhan Do Thanh
- Nhân Hồng
- Nhật Chiêu
- Nhật Lệ
- Nhất Linh
- Nhật Thanh
- Nhật Tiến
- Nhật Tuấn
- Nhất Uyên
- Nhị Linh
- Nhị Ngã
- Nhóm Vì một Hà Nội xanh
- Như Huy
- Như Không
- Như Quỳnh
- Như Quỳnh de Prelle
- Như Ý
- Nhược Thủy
- Niall Ferguson
- Nick Hilden
- Nicolas Casey
- Nikulin
- Nina McPherson
- Ninh Dương
- Ninh Kiều
- Nobert Hummelt
- Norbert Seitz
- Nozawa Boncho
- Nông Hồng Diệu
- NP Phan
- Obama
- Ocean Vương
- Octavio Paz
- Ogden Nash
- Oksana Zabuzhko
- Oleg Kashin
- Olga Berggolts
- Ondrej Slowik
- onggiaolang
- Orlando Figes
- Orwell
- Oscar Salemink
- Oscar Wilde
- Pablo Neruda
- Pablo Picasso
- Palmer
- Pamela N. Corey
- Patrick Frater
- Patrick Lodge
- Paul Auster
- Paul Celan
- Paul Dahlke
- Paul Éluard
- Paul Hoover
- Paul Mendez
- Paul Mozur
- Paul Theroux
- Paul-François Paoli
- Paulus Lê Sơn
- Pavel Basinsky
- Pavel Basynski
- Pavlo Vyshebaba
- Paweł Kubiak
- Pawel Kuczynski
- Paweł Łepkowski
- Percy Mabandu
- Pervez Hoodbhoy
- Peter B. Zinoman
- Peter Bradshaw
- Peter Hansen
- Peter Harvey
- Peter Kleiner
- Peter Singer
- Phạm Anh Tuấn
- Phạm Biểu Tâm
- Phạm Cảnh Thượng
- Phạm Cao Hoàng
- Phạm Châu
- Phạm Chí Dũng
- Phạm Chi Lan
- Phạm Chu Sa
- Phạm Công Luận
- Phạm Công Thiện
- Phạm Công Trứ
- Phạm Công Út
- Phạm Duy
- Phạm Duy Nghĩa
- Phạm Đình Chương
- Phạm Đình Trọng
- Phạm Đình Vy
- Phạm Đoan Trang
- Phạm Hải Anh
- Phạm Hải Âu
- Phạm Hiền Mây
- Phạm Hoàng Quân
- Phạm Hồng Sơn
- Phạm Hùng Việt
- Phạm Huy Thông
- Phạm Khánh Duy
- Phạm Khiêm Ích
- Phạm Kiều Tùng
- Phạm Kỳ Đăng
- Phạm Lệ Quyên
- Phạm Lê Vương Các
- Phạm Linh
- Phạm Lưu Vũ
- Phạm Minh Hoàng
- Phạm Minh Ngọc
- Phạm Minh Quân
- Phạm Minh Trung
- Phạm Ngọc
- Phạm Ngọc Lư
- Phạm Ngọc Thái
- Phạm Ngọc Tiến
- Phạm Nguyên Trường
- Phạm Ngữ
- Phạm Phan Long
- Phạm Phú Cường
- Phạm Phú Hải
- Phạm Phú Minh
- Phạm Phú Phong
- Phạm Phú Thứ
- Phạm Phú Viết
- Phạm Phúc Thịnh
- Phạm Phương
- Phạm Quang Ái
- Phạm Quang Long
- Phạm Quang Trung
- Phạm Quang Tuấn
- Phạm Sỹ Sáu
- Phạm Tăng
- Phạm Thành
- Phạm Thành Hưng
- Phạm Thanh Nghiên
- Phạm Thảo Nguyên
- Phạm Thế Cường
- Phạm Thị
- Phạm Thị Anh Nga
- Phạm Thị Điệp Giang
- Phạm Thị Hoài
- Phạm Thị Hồng Ân
- Phạm Thị Kiều Ly
- Phạm Thị Ngọc
- Phạm Thị Phương
- Phạm Thiên Ân
- Phạm Thiên Thư
- Phạm Tín An Ninh
- Phạm Toàn
- Phạm Trần
- Phạm Trọng Chánh
- Phạm Trung Nghĩa
- Phạm Tuấn
- Phạm Tư Thanh Thiện
- Phạm Tường Cán
- Phạm Tường Vân
- Phạm Văn
- Phạm Văn Khoái
- Phạm Văn Quang
- Phạm Văn Tình
- Phạm Văn Vũ
- Pham Viem Phuong
- Phạm Viêm Phương
- Phạm Viết Đào
- Phạm Việt Hưng
- Phạm Vũ Lửa Hạ
- Phạm Xuân Đài
- Phạm Xuân Hùng
- Phạm Xuân Nguyên
- Phạm Xuân Trường
- Phan An Sa
- Phan Ba
- Phan Bội Châu
- Phan Cẩm Thượng
- Phan Châu Thành
- Phan Cự Đệ
- Phan Dương Hiệu
- Phan Đan
- Phan Đạo
- Phan Đắc Lữ
- Phan Đình Diệu
- Phan Độc Lập
- Phan Hải-Đăng
- Phan Hồng Giang
- Phan Huy Chú
- Phan Huy Dũng
- Phan Huy Đường
- Phan Huy Lê
- Phan Huyền Thư
- Phan Kế Toại
- Phan Khôi
- Phan Kim Hổ
- Phan Lặng Yên
- Phan Mạnh Quỳnh
- Phan Nam Sinh
- Phan Ngọc
- Phan Nguyên
- Phan Nhật Nam
- Phan Nhiên Hạo
- Phan Ni Tấn
- Phan Phương Đạt
- Phan Quang
- Phan Quỳnh Trâm
- Phan Tấn Hải
- Phan Tấn Uẩn
- Phan Thanh Bình
- Phan Thanh Sơn Nam
- Phan Thanh Tâm
- Phan Thắng
- Phan Thế Hải
- Phan Thị Hà Dương
- Phan Thị Kim Phúc
- Phan Thị Trọng Tuyển
- Phan Thị Vàng Anh
- Phan Thu Vân
- Phan Thuý Hà
- Phan Thúy Hà
- Phan Trang Hy
- Phan Trí Đỉnh
- Phan Trọng Hoàng Linh
- Phan Trọng Văn
- Phan Văn Giưỡng
- Phan Văn Song
- Phan Văn Thắng
- Phan Vũ
- Phan Xine
- Phan Xuân Sinh
- Phannguyên Psg
- Phanxipăng
- Phaolô VI
- phap
- Pháp Hoan
- Pháp Vân
- Phapxa Chan
- Phát biểu nhận giải Văn Việt
- Phi Hà
- Phil Caputo
- Philip Larkin
- Philip Roth
- Philipp Felsch
- Phong Âm
- Phong Linh
- Phong Nguyen
- Phong Quang
- Phố Văn
- Phú Quang
- Phù Sa
- Phúc Lai GB
- Phúc Tiến
- Phunchok Stobdan
- Phùng Anh Kiệt
- Phùng Gia Lộc
- Phùng Hi
- Phùng Hoài Ngọc
- Phùng Học Vinh
- Phùng Khắc Khoan
- Phùng Ngọc Kiên
- Phùng Nguyễn
- Phùng Quán
- Phùng Thành Chủng
- Phùng Thị Hạ Nguyên
- Phùng Thị Như Hà
- Phuong Ta
- Phương Chi
- Phương Hương
- Phương Phương
- Phương Thảo
- Phương Thuý
- Phương Uy
- Phương Xích Lô
- Pierre Bayard
- Pierre Darriulat
- Pierre Lemieux
- Prashanth Parameswaran
- Qladimir Pyljow
- Quách Cường
- Quách Hạo Nhiên
- Quách Tấn
- Quách Thoại
- Quảng Diệu Trần Bảo Toàn
- Quang Dũng
- Quang Đức
- Quang Minh
- Quang Phan
- Quảng Tánh Trần Cầm
- Quang Việt
- Quậy Nguyễn
- Quế Hương
- Quốc Dũng
- Quốc Phương
- Quốc Toản
- Quyên Di
- Quyên Hoàng
- Quỳnh Dao
- Quỳnh Hợp
- Quỳnh Iris de Prelle
- Quỳnh Vi
- Rabindranath Tagore
- Rachel Adams
- Rainer Maria Rilke
- Ralph Chaplin
- Rasul Gamzatov
- Rebecca Mead
- Rebecca Solnit
- Reiner Traub
- Remo Verdickt
- Ricardo Piglia
- Riccardo Gazzaniga
- Richard C. Paddock
- Richard Millet
- Richard Serra
- Richard Seymur
- Rita Dove
- Robert Desnos
- Robert McCrump
- Roger Vu
- Roger-Pol Droit
- Roland Barthes
- Romain Rolland
- Ronald F. Inglehart
- Rory O’Sullivan
- Ruben David Gonzalez Gallego
- Russell Edson
- Ruth Ingram
- Ryszard Legutko
- Saint-John Perse
- Salman Rushdie
- Salvatore Babones
- Sam Dresser
- Sạn chữ
- San Phi
- Sandra Kerschbaumer
- Sara Teasdale
- Sarah Pulliam Bailey
- Sarah Thornton
- Sáu Nghệ
- Semyon Skrepetsky
- Sergio Bitar
- Shaimaa El Sabbagh
- Shakespeare
- Shannon Van Sant
- Sheikha A
- Sheila Fischman
- Sheila Ngoc Pham
- Sheri Berman
- Shigeeda Yutaka
- Shirin Ebadi
- Shukshin
- Silke Fokken
- Simon Book
- Simon Johnson
- Sire Apm Lukwesa
- Slavoj Žižek
- Sohaniim
- Son Kieu Mai
- Song Chi
- Song Hà
- Song Nguyễn
- Song Phạm
- Song Phan
- Song Thao
- Sophie Trịnh
- Số đặc biệt
- Sơn Ca
- Sơn Hoàng Liên
- Sơn Kiều Mai
- Sơn Nam
- Stalin
- Stefan Dege
- Stefano Harney
- Stephan Koester
- Stephen B. Young
- Steve Earle
- Stuart Russel
- Sugita Hisajo
- Suleiman Mansour
- Susan Sontag
- Suzuki Katsuhiko
- Sương Nguyệt Minh
- Sương Quỳnh
- Svetlana Alexievich
- Svetlana Alexievitch
- Svetlana Alexiévitch
- Sylvia Plath
- T. Đ.
- T.Vấn
- Tạ Anh Thư
- Tạ Chí Đại Trường
- Tạ Duy Anh
- Tạ Tỵ
- Tạ Văn Tài
- Tạ Văn Thông
- Tạ Xuân Hải
- Tadeusz Rósewicz
- Taigu Ryōkan
- Tam Ích
- Tamarchenko
- Tàn Tuyết
- Tanaami Keiichi
- Taneda Santoka
- Taras Shevchenko
- Tarik Khaldi
- Tawada Yoko
- Tawfiq Zayyad
- Tăng Quang
- Tâm An
- Tâm Bình
- Tâm Chánh
- Tâm Don
- Tâm Thường Định
- Tâm Việt
- Tấn An
- Teolinda Gersão
- Teresa Mỹ Chúc
- Thạch Đạt Lang
- Thạch Quỳ
- Thạch Thảo
- Thái Bá Tân
- Thái Bá Vân
- Thái Bảo
- Thái Hà
- Thái Hạo
- Thái Kế Toại
- Thái Kim Lan
- Thái Mai Lan
- Thái Ngọc San
- Thái Phan Vàng Anh
- Thái Sinh
- Thái Thanh
- Thái Thanh Sơn
- Thái Thăng Long
- Thái Tuấn
- Thái Văn
- Thái Văn Đào
- Thái Vũ
- Thanh Chung
- Thạnh Đà
- Thanh Hằng
- Thanh Hằng - Anh Khoa
- Thành Lộc
- Thanh Nam
- Thanh Ngọc
- Thanh Phương
- Thanh Tâm Tuyền
- Thanh Thảo
- Thanh Thuỷ
- Thanh Trúc
- Thanh Tùng
- Thanh Xuân
- Thanhhà Lại
- Thảo Dân
- Thao Dinh
- Thảo luận
- Thảo Nguyên
- Thảo Trường
- Thảo Vy
- Thẩm Đống
- Thẩm Hoàng Long
- Thận Nhiên
- Thân Trọng Mẫn
- Thân Trọng Sơn
- Thế Dũng
- Thế Giang
- Thế Quân
- THẾ THANH
- Thế Uyên
- Thi Hoàng
- Thi Nguyên
- Thi sỹ ỦA
- Thi Vũ
- Thích Ngộ Chánh
- Thích Nhất Hạnh
- Thích Nữ Chân Không
- Thích Phước An
- Thích Quảng Độ
- Thierry Leclère
- Thierry Lentz
- Thiên Di
- Thiên Điểu
- Thiền Lâm
- Thiền Nguyễn
- Thiên Thai
- Thiện Tùng
- Thiện Ý
- Thiền Zen Paul Vân Thuyết
- Thiết Thạch
- Thiếu Khanh
- Thiều Mai Lâm
- Tho Nguyen
- Thọ Nguyễn
- Thomas A. Bass
- Thomas Bo Pedersen
- Thomas J. Corcoran
- Thomas Mahler
- Thomas S. Mullaney
- Thomas Schmid
- Thông Đặng
- Thơ
- Thơ Marie Howe
- Thụ Nguyên
- Thu Phong
- Thu Vàng
- Thuận
- Thuần Ngô
- Thuận Paris
- Thuận Thiên
- Thục Quyên
- Thụy An
- Thùy Dung
- Thụy Khuê
- Thùy Linh
- Thụy My
- Thủy Tiên
- Thư Bạn Đọc
- Thường Quán
- Thy An
- Thy Sinh
- Tịch Ru
- Tiet Hung Thai
- Tiền Giang
- Tiêu Dao Bảo Cự
- Tiêu Kiện Sinh
- Tiêu Toàn
- Tiểu Tử
- Tiểu Vũ
- Tillman Miller
- Timothy Brennan
- Timothy Garton Ash
- Timothy Snyder
- Tina Hà Giang
- Tino Cao
- Tobi Trần
- Tobias Rapp
- Tom Fawthrop
- Tomas Tranströmer
- Tô Đăng Khoa
- Tô Hà Lâm
- Tô Hải
- Tô Hoàng
- Tố Hữu
- Tô Lan Hương
- Tô Lê Sơn
- Tô Ngọc Vân
- Tô Thẩm Huy
- Tô Thùy Yên
- Tô Văn Trường
- Tôi Đây
- Tôn Thất Thông
- Tôn Thất Tùng
- Tống Văn Công
- Trà Bình
- Trà Đóa
- Trà Nhiên
- Tracy K. Smith
- Tran Dinh Dung
- Tran Nam Dung
- Trang Châu
- Trang Hạ
- Trang Thanh
- Trang Thế Hy
- Trangđài Glassey Trầnguyễn
- Trangđài Glasssey-Trầnguyễn
- Trao đổi
- Trầm Tử Thiêng
- Trần Anh Hùng
- Trần Bá Đại Dương
- Trần Bang
- Trần Bình Nam
- Trần C. Trí
- Trần Cao Lĩnh
- Trần Cao Tường
- Trần Chí Kông
- Trần Công Tâm
- Trần Công Tín
- Trần Dạ Từ
- Trần Dần
- Trần Doãn Nho
- Trần Dũng Thanh Huy
- Trần Duy
- Trần Duy Phiên
- Trần Duy Trung
- Trần Đăng Khoa
- Trần Đăng Tuấn
- Trần Đĩnh
- Trần Đình Bút
- Trần Đình Hoành
- Trần Đình Lương
- Trần Đình Sơn Cước
- Trần Đình Sử
- Trần Đình Thắng
- Trần Đình Triển
- Trần Đình Trợ
- Trần Độ
- Trần Đồng Minh
- Trần Đức Anh Sơn
- Trần Đức Nguyên
- Trần Đức Thảo
- Trần Đức Tiến
- Trần Đức Tín
- Trần Đức Toản
- Trần Gia Huấn
- Trần Gia Ninh
- Trần Hà Linh
- Trần Hạ Tháp
- Trần Hạ Vi
- Trần Hải
- Trần Hạnh
- Trần Hậu
- Trần Hoài Anh
- Trần Hoài Thư
- Trần Hoàng Phố
- Trần Hoàng Trúc
- Trần Hoàng Vy
- Trần Hùng
- Trần Huy Bích
- Trần Huy Mẫn
- Trần Huy Minh Phương
- Trần Huy Quang
- Trần Huyền Sâm
- Trần Huỳnh Duy Thức
- Trần Hữu Dũng
- Trần Hữu Khánh
- Trần Hữu Quang
- Trần Hữu Tá
- Trần Hữu Thục
- Trần Khánh Triệu
- Trần Kiêm Đoàn
- Trần Kiêm Trinh Tiên
- Trần Kim Trắc
- Trần Kỳ Trung
- Trần Lam
- Trần Lê Hoa Tranh
- Trần Lê Sơn Ý
- Trần Lương
- Trần Lý Trí Tân
- Trần Mạnh Hảo
- Trần Mạnh Tuấn
- Trần Minh Phi
- Trần Minh Quốc
- Trần Mộng Tú
- Trần Nam Anh
- Trần Nam Bình
- Trần Ngân Hà
- Trần Nghi Hoàng
- Trần Ngọc Cư
- Trần Ngọc Hiếu
- Trần Ngọc Trác
- Trần Ngọc Tuấn
- Trần Ngọc Vương
- Trần Nguyên Đán
- Trần Nhã Thụy
- Trần Nho Thìn
- Trần Nhương
- Trần Phong Giao
- Trần Phong Vũ
- Trần Quang Đức
- Trần Quang Lộc
- Trần Quốc Anh
- Trần Quốc Nam
- Trần Quốc Thuận
- Trần Quốc Toàn
- Trần Quốc Trọng
- Trần Quốc Vượng
- Trần Quyết Thắng
- Trân Sa
- Trần Song Hào
- Trần Thành
- Trần Thanh Ái
- Trần Thanh Cảnh
- Trần Thanh Huy
- Trần Thanh Vân
- Trần Thắng
- Trần Thế Vĩnh
- Trần Thị Băng Thanh
- Trần Thị Diệu Tâm
- Trần Thị Lai Hồng
- Trần Thị Lam
- Trần Thị NgH.
- Trần Thị Nguyệt Mai
- Trần Thị Phương Phương
- Trần Thị Thanh Thoả
- Trần Thị Thu Hoài
- Trần Thị Trường
- Trần Thiện Đạo
- Trần Thùy Mai
- Trần Tiến
- Trần Tiễn Cao Đăng
- Trần Tiến Dũng
- Trần Tiễn Khanh
- Trần Tố Nga
- Trần Trọng Dương
- Trần Trọng Hoàng
- Trần Trọng Thức
- Trần Trọng Vũ
- Trần Trung Chính
- Trần Trung Đạo
- Trần Tuấn
- Trần Từ Mai
- Trần Vàng Sao
- Trần Văn Cẩn
- Trần Văn Chánh
- Trần Văn Chung
- Trần Văn Đỉnh
- Trần Văn Khê
- Trần Văn Minh
- Trần Văn Nam
- Trần Văn Thọ
- Trần Văn Thủy
- Trần Văn Tý
- Trần Vấn Lệ
- Trần Viết Điền
- Trần Việt Hà
- Trần Viết Ngạc
- Trần Vinh Dự
- Trần Vũ
- Trần Vũ Hải
- Trần Vương Thuấn
- Trần Vương Thuận
- Trần Wũ Khang
- Trần Xuân Hoài
- Trần Xuân Kiêm
- Trần Xuân Linh
- Trần Xuân Lĩnh
- Trần Xuân Thảo
- Trần Ý Dịu
- Trần Yên Hòa
- Trần Yên Nguyên
- Trên
- Trên Facebook
- Trên Facebook/Minds
- Trên kệ sách
- Trên trang diaCRITICS
- Trí Hiệu Dân
- Triều Anh
- Triều Hoa Đại
- Triêu Nhan
- Triều Sơn
- Triệu Tử Dương
- Trịnh Anh Tuấn
- Trịnh Bá Phương
- Trịnh Bách
- Trịnh Cao Hòa Thanh
- Trịnh Chu
- Trịnh Công Sơn
- Trịnh Cung
- Trịnh Duy Kỳ
- Trịnh Hữu Long
- Trịnh Kim Tiến
- Trịnh Lữ
- Trịnh Minh Tuấn
- Trịnh Sơn
- Trịnh Thanh Thủy
- Trịnh Thu Tuyết
- Trịnh Vĩnh Phúc
- Trịnh Xuân Thuận
- Trịnh Xuân Thủy
- Trịnh Y Thư
- Trọng Anh
- Trọng Phú
- Trọng Thành
- Tru Sa
- Trúc Giang
- Trúc Thông
- Trúc Ty
- Trump
- Trung Bảo
- Trung Dũng Kqd
- Trung Dũng Kqđ
- Trùng Dương
- Trung Đào
- Trung Trung Đỉnh
- Trư Sa
- Trường An
- Trương Anh Ngọc
- Trương Anh Thụy
- Trương Châu Hữu Danh
- Trương Chính
- Trương Cừ
- Trương Duy Nhất
- Trương Đăng Dung
- Trương Điện Thắng
- Trương Đình Phượng
- Trương Hồng Quang
- Trương Huy San
- Trường Minh
- Trương Ngọc Chương
- Trương Nguyên
- Trương Nguyện Thành
- Trương Nhân Tuấn
- Trương Phượng
- Trương Quang
- Trương Quang Đệ
- Trương Quang Nhuệ
- Trương Quang Vĩnh
- Trương Quốc Cường
- Trương Thanh Thuận
- Trương Thị An Na
- Trương Thị Ngọc Hân
- Trương Thiên Phàm
- Trương Thu Hiền
- Trương Tố Hoa
- Trương Trọng Nghĩa
- Trương Tửu
- Trương Văn Dân
- Trương Văn Vĩnh
- Trương Vũ
- Trương Xuân Thiên
- Tú Mỡ
- Tù Quốc Hoài
- Tù Sâm
- Tú Trung Hồ
- Tuấn Duy
- Tuấn Khanh
- Tuân Nguyễn
- Tuấn Thảo
- Tuệ Anh
- Tuệ Đăng
- Tuệ Nguyên
- Tuệ Nhân
- Tuệ Nhật
- Tuệ Sĩ
- Tuệ Sỹ
- Tùng Dương Cola
- Tung Nguyen
- Turner
- Túy Hồng
- Tuyết Nghi
- Tư
- Từ Dung
- Tư liệu
- Tử Linh
- Từ Mai Trần Huy Bích
- Từ Quốc Hoài
- Từ Sâm
- Từ Thức
- Tưởng
- Tương Lai
- Uejima Onitsura
- Umberto Eco
- Uông Tăng Kỳ
- Uông Triều
- Uyển Ca
- Uyên Nguyên
- Uyên Nguyễn
- Uyên Thao
- Uyên Vũ
- V. Erofiev
- V. N.
- Václav Havel
- Vàng A Giang
- Varlam Shalamov
- Vasco Gargalo
- Vasily Makarovich
- Vasyl Stus
- văn
- Văn
- Văn Biển
- Văn Cao
- Văn Chinh
- Văn Công Hùng
- Văn Giá
- Văn học
- Văn học Miền Nam 54-75
- Văn Như Cương
- Văn Quang
- Văn Tâm
- Văn Văn Của
- Văn Việt
- Văn;
- Văn.
- Vấn đề hôm nay
- Vận Động Ứng Cử Đại Biểu Quốc Hội 2016
- Vân Hạ
- Vân Phi
- Velcrow Ripper
- Veronica Melkozerova
- Vi Lãng
- Vi Trần
- Vi Yên
- Viet Thanh Nguyen
- Viên Linh
- Việt Bách
- Việt Bình
- Việt Dzũng
- Việt Khang
- Việt Lang
- Việt Phương
- Viktor Astafyev
- Viktor Maslov
- Vinh Anh
- Vĩnh Điện
- Vĩnh Hảo
- Vĩnh Quyền
- Virginia Heffernan
- Virginia Woolf
- Vladimir Britanishsky
- Vladimir Nabokov
- Vladimir Voronov
- Võ An Đôn
- Võ Anh Minh
- Võ Anh Thơ
- Võ Bá Cường
- Võ Đắc Danh
- Võ Định Hình
- Võ Đức Phúc
- Võ Hồng
- Võ Huy Tâm
- Võ Hương Quỳnh
- Võ Kỳ Điền
- Võ Ngàn Sông
- Võ Phiến
- Võ Thị Ánh Ngọc
- Võ Thị Hảo
- Võ Thị Thu Hằng
- Võ Tiến Cường
- Võ Tòng Xuân
- Võ Trí Hảo
- Võ Văn Quản
- Võ Văn Tạo
- Võ Văn Thôn
- Võ Xuân Quế
- Võ Xuân Sơn
- Volker Weidermann
- Volodymyr Vynnychenko
- Volodymyr Zelenskyy
- Vũ
- Vũ Bằng
- Vũ Biện Điền
- Vũ Cao Đàm
- Vũ Cát Tường
- Vũ Đình Hòe
- Vũ Đình Huỳnh
- Vũ Đình Liên
- Vũ Đình Phòng
- Vũ Đức Khanh
- Vũ Đức Phúc
- Vũ Đức Sao Biển
- Vu Gia
- Vũ Hà Văn
- Vũ Hạnh
- Vũ Hoàng Chương
- Vũ Hoàng Thư
- Vũ Hồng Ánh
- Vũ Huy Ngọc
- Vũ Huy Quang
- Vũ Khắc Hoè
- Vũ Khắc Khoan
- Vũ Kim Hạnh
- Vũ Kim Thu
- Vũ Lâm
- Vũ Lập Nhật
- Vũ My Lan
- Vũ Ngọc Giao
- Vũ Ngọc Hoàng
- Vũ Ngọc Tâm
- Vũ Ngọc Tiến
- Vũ Nho
- Vũ Oanh
- Vũ Quang Việt
- Vũ Quí Hạo Nhiên
- Vũ Quốc Ngữ
- Vũ Quỳnh Hương
- Vũ Quỳnh Nh.
- Vũ Thành Sơn
- Vũ Thanh Tâm
- Vũ Thanh Tùng
- Vũ Thành Tự Anh
- Vũ Thế Khôi
- Vũ Thế Thành
- Vũ Thị Hải
- Vũ Thị Nhuận
- Vũ Thị Phương Anh
- Vũ Thị Phương Lan
- Vũ Thị Thanh
- Vũ Thị Thanh Mai
- Vũ Thư Hiên
- Vũ Tiến Lập
- Vũ Trọng Khải
- Vũ Trọng Phụng
- Vũ Tuấn Hoàng
- Vũ Từ Trang
- Vũ Tường
- Vũ Viết Tuân
- Vũ Xuân Tửu
- Vương Bích Ngọc
- Vương Đan
- Vương Hỗ Ninh
- Vương Huy
- Vương Ngọc Minh
- Vương Tiểu Nhị
- Vương Trí Nhàn
- Vương Trọng
- Vương Trùng Dương
- Vương Trung Hiếu
- Vương Tuấn
- Vy Thảo
- W. H. Auden
- Wa Praong
- Walt Whitman
- Walter Isaacson
- Wayne Karlin
- Wells
- Wendy Barker
- Wiesiek Powaga
- Wilhelm Schmid
- Will Nguyen
- William Carlos Williams
- William Nee
- William Stafford
- William Stanley Merwin
- Winston Phan Đào Nguyên
- Wislawa Szymborska
- Władysław Reymont
- Wolf Biermann
- Wolfgang Borchert
- Wulf Noll
- Wynn Gadkar Wilcox
- Xang Hứng
- Xì Trum
- Xie Tao
- Xuân Ba
- Xuân Diệu
- Xuân Dương
- Xuân Đài
- Xuân Minh
- Xuân Phượng
- Xuân Sách
- Xuân Thọ
- Xuân Uyên
- Xuân Vũ
- Xương Văn
- Y Chan
- Ỷ Lan
- Ý Nhi
- Y Uyên
- Yan Frenkel
- Yanis Varoufakis
- Yasmine M’Barek
- Yevgeny Yevtushenko
- Yên Ba
- Yên Khắc Chính
- Yến Năng
- Yên San
- Yên San Thụy Miên
- Yên Thao
- Yiyun Li
- Yoko Ogawa
- Yōko Ogawa
- Yoko Tawada
- Yosano Akiko
- Young Sang Lee
- Yuliya Ilchuk
- Yuno Bigboi
- Yves Sintomer
- Yvette Tan
- Zac Herman
Đời sống tăng đoàn ở Nalanda (Ấn Độ) vào thế kỉ 7: nghi thức tắm (gội) Phật - pháp sư Nghĩa Tịnh
Nguyễn Cung Thông[1]
Phần này bàn về chương 31 trong cuốn Nam Hải Kí Quy Nội Pháp Truyện của pháp sư Nghĩa Tịnh. Chương/điều khoản 31 灌沐尊儀 quán mộc tôn nghi - tạm dịch/NCT: nghi thức tắm (gội) Phật trong PG. Ở Việt Nam thường dùng 'tắm Phật' hay lễ Mộc Dục[2] so với Trung Hoa thường dùng dục Phật 浴佛, quán Phật 灌佛, quán mộc 灌沐 như chương 31 này; cũng có khi ghép với các danh từ khác cho rõ nghĩa hơn như dục Phật tiết 浴佛節 (tết/ngày lễ Phật đản), quán Phật hội 灌佛會, v.v. Các cách dùng như lễ, tết (tiết HV) dục Phật cho thấy là hoạt động bình thường như tắm gội đã trở thành một nghi thức mang tính chất cộng đồng và trang nghiêm trong tôn giáo. Các chữ viết tắt trong bài là NCT (Nguyễn Cung Thông), PG (Phật giáo), HV (Hán Việt), VN (Việt Nam), A (tiếng Anh), P (tiếng Pháp), NHKQNPT (Nam Hải Kí Quy Nội Pháp Truyện). Chương 31 có tất cả 816 chữ không kể tựa đề có 4 chữ (quán mộc tôn nghi). Phần dịch ra tiếng Việt cận đại gồm có 1263 chữ, không kể các ghi chú trong ngoặc (... ), nghĩa là phải thêm ít nhất 54.8% để hiểu rõ ý của bản Hán văn. Tuy nhiên, nên cần thận trọng khi đọc các tài liệu cổ đại vì Hán văn vào thời trung cổ có khác hơn ngày nay: có lúc ý nghĩa không rõ ràng hay tối nghĩa, không như ý của tác giả, dẫn đến cách hiểu khác nhau; hay có chữ hiếm không còn dùng nữa và ngay cả quá trình sao chép lại cũng dễ gây nhầm lẫn, v.v. Thí dụ như trong đoạn giữa có câu HV nhi toại tính lan tác 而遂省嬾作 hàm ý 'và vì lười biếng' (nên không đi hái hoa cúng dường), nhưng nếu chữ toại 遂 viết thành chữ trục 逐 như ghi chú [10], thì nghĩa có khác hơn: 'và sinh ra lười biếng' (vì không đi hái hoa để cúng dường). Một thí dụ khác là trong phần đầu chương 31 có câu 或可香花每設 hoặc khả hương hoa mỗi thiết HV có thể hiểu như là a) mỗi lần bày biện (cúng dường) bằng hoa thơm (hương ~ thơm) hay b) mỗi khi bày biện (cúng dường) bằng nhang (hương ~ nhang) và bông hoa - đây là hàm ý trong bài viết của Nghĩa Tịnh.
1. Pháp sư Nghĩa Tịnh và Nam Hải Kí Quy Nội Pháp Truyện
Pháp sư Nghĩa Tịnh 義淨, tên tục là Trương Văn Minh 张文明, sinh năm 635 ở Tế Châu (Sơn Đông, Trung Quốc) và xuất gia năm 14 tuổi. Ngài đã nghe tiếng thiền sư Pháp Hiển và Huyền Trang hành hương xứ Phật, nên nhất định theo đuổi ý định này để tìm hiểu Phật pháp thấu đáo hơn. Tới năm 37 tuổi, ngài mới có cơ hội đi tàu Ba Tư[3] từ Quảng Châu (Trung Quốc) qua Srivijaya, bây giờ là Palembang ở Sumatra, từng là một trung tâm Phật giáo lớn trong vùng Đông Nam Á vào thời trung cổ; ở đây 6 tháng học tiếng Phạn và tiếng Mã Lai, sau đó đi tàu sang Ấn Độ. Sau khi đậu ‘kì thi nhập học’ rất cam go, ngài được nhận vào chùa[4] (tu viện, tự viện) Nalanda với 12 năm tu học, so với 25 năm sống ở hải ngoại và thăm viếng được hơn 30 quốc gia. Ngài đem về nước khoảng 400 bộ kinh luận tiếng Phạn, cùng khoảng 300 viên ngọc xá lợi. Cho đến cuối đời vào năm 713, ngài luôn chăm chú dịch kinh từ tiếng Phạn (được hơn 50 bộ kinh). Một số tác phẩm nổi tiếng của Nghĩa Tịnh là Đại Đường Tây Vực Cầu Pháp Cao Tăng Truyện, Trọng Quy Nam Hải Truyện, Nam Hải Kí Quy Nội Pháp Truyện, Phạn Ngữ Thiên Tự Văn 梵語千字文 còn gọi là Phạm Đường Thiên Tự Văn, Đường Tự Thiên Man Thánh Ngữ 梵唐千字文, 唐字千鬘聖語, Phật Thuyết Tam Chuyển Pháp Luân Kinh 佛說三轉法輪經, v.v. Mặc dù là người sau cùng trong ba cao tăng nổi tiếng qua Ấn Độ du học thời trung cổ - td. pháp sự Pháp Hiển, Huyền Trang - nhưng Nghĩa Tịnh lại ở ngoại quốc lâu nhất và dĩ nhiên giao lưu với các văn hóa/ngôn ngữ nước ngoài sâu đậm hơn, do đó các ghi chép và phê bình của ngài rất đáng được lưu ý. Đặc biệt là cách phân tích ngữ nghĩa của Nghĩa Tịnh, dựa vào phiên thiết (Hứa Thận, Thuyết Văn Giải Tự) và tiếng Phạn và tiếng địa phương, cũng như từ góc nhìn thời gian (xưa và nay/TK 7) và không gian (đất Phật/Ấn Độ so với các nước có đạo Phật). Khác với các nhà sư thời trước như Pháp Hiển, Huyền Trang: trong các tác phẩm cùa mình, pháp sư Nghĩa Tịnh không ngần ngại vạch ra các điều không đúng hay tiêu cực trong tập tục của ‘Phật giáo nước nhà’ (Trung Hoa) trong khi so sánh, dù có thể không làm ' hài lòng' người đọc; td. phần cuối của chương 9 Thụ trai quỹ tắc (lề luật về ăn chay), Nghĩa Tịnh đã bọc lộ một góc nhìn đáng chú ý - phỏng dịch/NCT: " … Tôi đã ghi lại các lề luật đúng đắn và thí dụ thực tế của các vị tiền bối (hàm ý các giới luật rất nghiêm túc từ Phật giáo nguyên thủy/NCT); tất cả đều là lề luật từ trước truyền lại và không phải là ý kiến hay mong ước của cá nhân tôi. Hi vọng người đọc không 'mất lòng' vì các nhận xét thẳng thắn này, vì sẽ có ích cho người muốn đi xa học đạo (hàm ý chia sẻ trải nghiệm hiếm hoi của mình/NCT). Nếu tôi không ghi lại chính xác điều hay và dở cho người đọc, thì ai có thể biết[5] được điều gì tốt hay xấu? …". Trong tinh thần gìn giữ Phật pháp sao cho trong sáng và nguyên vẹn (như từ thời Đức Phật Tổ/Thích Ca Mâu Ni), ta còn thấy trong chương 38 Thiêu thân bất hợp, Nghĩa Tịnh đặt vấn đề cho một số người xuất gia: khi mới học giới luật Phật giáo mà chỉ chạy theo cảm tích cá nhân, bắt chước các vị Bồ tát đắc đạo trước đây mà không hiểu mình đã tạo nghiệp dữ " … coi việc đốt ngón tay như là hoạt động trau dồi nhẫn nhục/sức chịu đựng và đốt bắp thịt như tạo phúc lớn... mong là đã đạt đước chánh giác!”. Nghĩa Tịnh đã ghi lại nhiều chi tiết về cách ứng xử và sinh hoạt trong tăng đoàn vào TK 7, so với các ghi nhận sâu sắc về triết lý, chính trị và địa lý của Huyền Trang và trải nghiệm tâm linh của Pháp Hiển.
Nam Hải Kí Quy Nội Pháp Truyện gồm 4 quyển: phần đầu giới thiệu hoàn cảnh ra đi, các nơi tạm trú cùng 40 điều khoản (chương/mục) được coi như là nội quy cho các sa môn (tăng sĩ hay ni cô Phật giáo) phải noi theo kèm theo các lý do và phê bình chi tiết của pháp sư Nghĩa Tịnh. Một số điều khoản trong NHKQNPT tiêu biểu:
1) Phá hạ phi tiểu 破夏非小 (phá hạ[6] không phải là chuyện nhỏ - tạm dỉch/NCT)
2) Đối tôn chi nghi 對尊之儀 (cách ứng xử với đức Phật Tổ)
3) Thực toạ tiểu sàng 食坐小床 (ngồi ghế nhỏ trong bữa ăn)
4) Xan phân tịnh xúc 餐分淨觸 (phân biệt thức ăn sạch và dơ)
5) Thực bãi khứ uế 食罷去穢 (vệ sinh sau bữa ăn)
6) Thủy hữu nhị bình 水有二瓶 (hai loại bình đựng nước)
7) Thần đán quan trùng 晨旦觀蟲 (kiểm tra phẩm chất nước vào sáng sớm)
8) Triêu tước xỉ mộc 朝嚼齒木(sáng sớm phải nhai/chà răng bằng xỉ mộc)
9) Thụ trai quỹ tắc 受齋軌則 (lề luật về ăn chay)
...
16) Thi trợ hợp phủ 匙筯合否 (tục dùng thìa[7]/muỗng và đũa[8] có phù hợp không?)
17) Tri thì nhi lễ 知時而禮 (chào nhau sao cho hợp thời/biết lúc nào đảnh lễ)
18) Tiện lợi[9] chi sự 便利之事 (cách thức vệ sinh cá nhân)
…
20) Tẩy dục tùy thì 洗浴隨時 (tắm rửa vào lúc nào)
…
38) Thiêu thân bất hợp 燒身不合 (thiêu xác thân là không hợp lẽ trong PG)
39) Bàng nhân hoạch tội 傍人獲罪 (người ngoài cuộc mắc tội)
40) Cổ đức bất vi 古德不為 (các điều sa môn cao tuổi và đạo đức không làm)
Trong các tác phẩm, Pháp sư Nghĩa Tịnh ghi lại cuộc sống rất kỷ luật của tăng đoàn Phật Giáo của các môn phái PG, các hoạt động xã hội tổng quát hỗ trợ cho tăng đoàn vào TK 7. Nếu pháp sư Huyền Tăng chỉ ghi khoảng 100 làng cúng dường cho tự viện Nalanda, thì Nghĩa Tịnh ghi nhận là thời mình có khoảng 200 làng địa phương cúng dường gạo, bơ và sữa cho tự viện Nalanda. Nếu Huyền Trang giải thích Nalanda hàm ý thi vô yếm 施無厭 hay công đức cho không ngưng (trong Đại Đường Tây Vực Kí), thì Nghĩa Tịnh lại giải thích Nalanda là tên con rồng ở gần đó, tên là 那伽爛陀 na *cà lan đà (trong Đại Đường Tây Vực Cầu Pháp Cao Tăng Truyện, quyển hạ), là vị thần chăm sóc cho địa phương này (~ thành hoàng). Các tài liệu trên đều rất quan trọng để hiểu rõ hơn lịch sử địa phương, hoạt động xã hội và quá trình hình thành/biến đổi hay sự mất dần của các môn phái Phật giáo ở những quốc gia liên hệ. Không phải chỉ giúp cho các ngành sử học, ngôn ngữ học, văn hóa/tôn giáo mà các tài liệu này cũng cung cấp thông tin rất bổ ích cho khảo cổ học trong quá trình khai quật và xác định dữ kiện thêm chính xác. Bài viết này chú trọng vào chương/điều khoản 31 trong NHKQNPT.
2. Hán văn - trích từ trang https://cbetaonline.dila.edu.tw/zh-tw/T2125_004
Chương 31 - Nghi thức tắm Phật
三十一灌沐尊儀
詳夫修敬之本無越三尊,契想之因寧過四諦。然而諦理幽邃事隔麁心,灌洗聖儀實為通濟。大師雖滅形像尚存,翹心如在理應遵敬。或可香花每設,能生清淨之心;或可灌沐恒,為足蕩昏沈之業。以斯摽念,無表之益自收;勸獎餘人,有作之功兼利。冀希福者,宜存意焉。
但西國諸寺灌沐尊儀,每於禺中之時,授事便鳴[1]健稚(授事者,梵云羯磨陀那。陀那是授,羯磨是事。意道以眾雜事指授於人。舊云維那者,非也。維是[2]唐語,意道綱維。那是梵音,略去羯磨陀[3]字),寺庭張施寶蓋,殿側羅列香瓶,取金銀銅石之像置以銅金[4]木石槃,內令諸妓女奏其音樂,塗以磨香灌以香水(取栴檀沈水香木之輩,於礎石上以水磨使成泥,用塗像身,方持水灌),以淨白[5]疊而揩拭之,然後安置殿中布諸花[6]綵。此乃寺眾之儀,令羯磨陀那作矣。然於房房之內自浴尊儀,日日皆為,要心無闕。但是草木之花咸將奉獻,無論冬夏芬馥恒然,市肆之間賣者亦眾。且如東夏,蓮華石竹則夏秋散彩,金荊桃杏乃春日敷榮,木槿石榴隨時代發,朱櫻[7]素柰逐節揚葩。園觀蜀葵之流、山莊香草之類,必須持來布列,無宜遙指樹園,冬景片時或容闕乏。剪諸繒綵坌以名香,設在尊前斯實佳也。至於銅像無問小大,須細灰甎末揩拭光明,清水灌之澄華若鏡。大者月半月盡合眾共為,小者隨己所能每須洗沐,斯則所費雖少而福利尤多。其浴像之水,[8]即舉以兩指瀝自頂上,斯謂吉祥之水,冀求勝利。奉獻殘花不合持嗅,[9]棄水棄花不應履踐,可於淨處而傾置之。豈容白首終年,尊像曾不揩沐;紅花遍野,本自無心奉薦。而[10]遂省嬾作,遙指池園即休;畏苦惰為,開堂普敬便罷。此則師資絕緒,遂使致敬無由。造泥制底及拓摸泥像,或印絹紙隨處供養,或積為聚以塼裹之即成佛塔,或置空野任其銷散,西方法俗莫不以此為業。又復凡造形像及以制底,金銀銅鐵泥漆甎石或聚沙雪。當作之時,中安二種舍利:一謂大師身骨、二謂緣起法頌。其頌曰。
「諸法從緣起,
如來說是因;
彼法因緣盡,
是大沙門說。」
要安此二,福乃弘多。由是經中廣為譬喻,歎其利益不可思議。若人造像如穬麥、制底如小棗,上置輪相竿若細針,殊因類七海而無窮,勝報遍四生而莫盡。其間委細具在別經,幸諸法師等時可務哉。洗敬尊容,生生值佛之業;花香致設,代代富樂之因。自作教人,得福無量。曾見有處四月八日,或道或俗持像路邊,灌[11]濯隨宜不知揩拭,風飄日[12]暴未稱其儀矣。
[1] Thời nhà Tống/Nguyên viết là 楗 bộ mộc
[2] Thời nhà Tống/Nguyên/Minh viết là chu 周
[3] Thời nhà Tống/Nguyên/Minh viết là 字也 tự dã
[4] Thời nhà Tống/Nguyên/Minh viết là thạch mộc bàn 石木盤
[5] Thời nhà Tống/Nguyên/Minh viết là 㲲 (điệp: 徒協切 đồ hiệp thiết/Quảng Vận)
[6] Thời nhà Tống/Nguyên/Minh viết là thái/thải 彩
[7] Thời nhà Tống/Nguyên/Minh viết là lí 李
[8] Thời nhà Tống/Nguyên/Minh không viết chữ tức 即 (để trống)
[9] Thời nhà Tống/Nguyên/Minh không viết hai chữ khí thủy 棄水 (để trống)
[10] Thời nhà Tống/Nguyên/Minh viết là trục 逐
[11] Thời nhà Tống/Nguyên/Minh viết là tẩy 洗
[12] Thời nhà Tống/Nguyên/Minh viết là bộc 曝
Tạm dịch và diễn nghĩa/NCT: Chương 31 Nghi thức tắm gội Phật.
Không có mức tôn kính nào vượt qua khỏi Tam Tôn, và không có sự thiền định/chánh giác nào bằng tư duy Tứ Đế. Chân lí rất khó cảm thông (vì ý nghĩa thâm thúy/cao siêu - NCT) đối với một người bình thường, so với hoạt động tắm gội Phật thì rất dễ thực hiện cho đại chúng. Tuy đức Phật đã nhập Niết bàn (đã qua đời/NCT), nhưng hình tượng ngài vẫn còn - do đó phải tôn kính hình tượng ngài như khi vẫn còn sống trong thế giới này. Người dâng hoa và hương (nhang/NCT) thì tâm được thanh tịnh; hay hằng tắm gội Phật thì tẩy sạch được các lỗi lầm vì vô minh. Từ việc này cho ta suy ngẫm rằng: ta sẽ được nhiều lợi ích không nhìn thấy (cảm nhận/NCT) được; hay nếu khuyến khích người khác làm như trên thì có lợi cho cả ta và người đó. Nếu muốn được phúc đức về sau thì hãy ghi nhớ là phải luôn làm việc này (~ việc tắm gội Phật thường xuyên/NCT). Trong các tự viện Ấn Độ (Tây quốc ~ cổ Ấn Độ theo cách gọi của người Hán/NCT), vào buổi sáng trước giờ Ngọ, sư quản lí (~ Thủ sự - thuật ngữ Phật giáo vào thời tiền Đường/NCT) gõ chuông báo hiệu; ghi chú của Nghĩa Tịnh: Thụ sự tương ứng với tiếng Phạn yết ma đà na - đà na là thụ (trao cho/NCT), yết ma là sự (hành động/công việc/NCT) - hàm ý người giao các việc cho người khác làm. Trước kia gọi sư quản lí là Duy na, gọi vậy là không đúng. Duy thời Đường (Đường ngữ theo Nghĩa Tịnh) có nghĩa là dây buộc (danh từ) hay trói buộc (động từ) hàm ý gắn kết/duy tri đạo pháp/trật tự, còn na là âm giản lược hay âm tiết cuối của tiếng Phạn yết ma đà. Trong sân tự viện dựng một màn che lộng lẫy, các bình đựng nước hoa bày thành từng hàng ở bên cạnh tự viện, Một bức tượng của đức Phật làm bằng vàng, bạc, đồng hay đá được đặt trong một cái bồn cùng một nguyên liệu trong lúc một nhóm ca sĩ nữ (kĩ nữ HV theo Nghĩa Tịnh) hát nhạc chào mừng. Tượng đức Phật được bôi bằng một loại hồ thơm, và tưới bằng nước hoa. (Nghĩa Tịnh chú thích thêm về cách làm hồ thơm): lấy gỗ thơm như đàn hương hay trầm hương, mài nhuyễn với nước trên một mặt đá bằng để làm thành hồ thơm (Nghĩa Tịnh dùng chữ nê ~ giống như bùn/hồ - NCT) - lấy hồ thơm này bôi vào tượng đức Phật trước khi tưới bằng nước hoa. Sau đó dùng một miếng vải trắng sạch để lau và đặt tượng đức Phật trong điện thờ cùng với nhiều bông hoa và lụa màu sực sỡ. Đây là nghi thức của chúng tăng phải làm trong tự viện theo sự chỉ đạo của vị sư quản lí. Trong phòng riêng của tự viện thì hàng ngày các nhà sư cũng thực hành nghiêm túc nghi thức tắm gội Phật tùy theo lúc nào thuận tiện, nhưng không bỏ một nghi thức nào. Các loại hoa, từ cây lớn hay nhỏ hay rau thơm, đều có thể dùng để cúng dường. Hoa thơm thường nở trong mọi mùa, và phố xá đều có người bán các loại hoa này. Thí dụ như ở Trung Hoa (~ Đông Hạ theo Nghĩa Tịnh), hoa sen và hoa thạch thảo khoe sắc màu vào mùa hè và mùa thu; vào mùa xuân thì hoa đào, hoa mơ và hoa gai vàng nở rộ ở mọi nơi. Các loài hoa dâm bụt, hoa lựu, hoa đào đỏ và hoa mai đua nhau nở theo mùa. Các loài hoa như thục quỳ từ vườn nhà hay hoa thơm hái từ rừng phải được đem về tự viện và sắp xếp chuẩn mực (trước hình/tượng đức Phật/NCT), không phải chỉ để chúng trong vườn mà ngắm nhìn từ xa. Đôi khi hoa trở nên khan hiếm vào mùa đông, thì có thể cắt những mảnh lụa và tẩm bằng hương thơm loại tốt (để làm hoa 'giả' - NCT), rồi đặt trước hình/tượng của đức Phật - được vậy thì rất tốt. Các tượng bằng đồng, dù lớn hay nhỏ, đều phải được đánh bóng bằng cách chà với tro mịn hoặc bột gạch, rồi rửa bằng nước sạch cho đến khi bóng và sáng như gương vậy. Tượng Phật lớn thì tập hợp hết các sư lại để rửa vào giữa và cuối tháng, còn tượng nhỏ thỉ rửa mỗi ngày bởi một người nếu có thể được. Tổn phí để làm như thế tuy là nhỏ, nhưng phúc đức lại là lớn. Nước tắm gội tượng là nước cát tường (cách dùng của Nghĩa Tịnh hàm ý tốt/thuận lợi), dùng hai ngón tay để rưới nước đó lên đầu khi muốn cầu may mắn (cầu thắng lợi theo Nghĩa Tịnh). Không nên ngửi hoa đã cúng dường, hay đạp lên chúng mà bỏ chúng vào một nơi sạch sẽ. Làm sao mà một nhà sư được phép không tắm gội Phật trong suốt đời mình? Hoa đỏ (hồng hoa theo Nghĩa Tịnh, hàm ý hoa màu sặc sỡ/NCT) nở rộ khắp nơi mà lại không có ý hái về để cúng dường. Cũng như chỉ tay về hướng bông hoa trong vườn hay hồ từ xa mà không muốn mất công đi hái vì lười biếng, sợ mệt nhọc khi phải tắm gội Phật mà chỉ mở cửa tự viện để đại chúng vào đảnh lễ như bình thường. Kết quả là nghi thức tắm gội Phật sẽ bị thất truyền (~ không còn ai dạy lại đúng theo truyền thống ban đầu). Người ta nặn đất sét thành chế để (~ một loại miếu thờ) hay đúc tượng, dùng tượng để in hình trên giấy hay lụa cho việc thờ phượng ở nơi mình đi đến; hay gom đất sét lại để xây bảo tháp với các viên gạch bao quanh, còn có khi để chúng ngoài những cánh đồng bỏ hoang và từ từ đổ nát suy tàn (~ tiêu tán HV theo Nghĩa Tịnh), người dân ở đây (cổ Ấn Độ, Nghĩa Tịnh dùng danh từ Tây phương) đều làm việc này để sinh nhai. Khi đúc tượng hay chế để bằng vàng, bạc, đồng, sắt, đất sét, sơn mài, gạch, đá, hay thậm chí bằng cát hay tuyết, cần đặt hai loại xá lợi vào bên trong: thứ nhất là xương cốt của đức Phật (Nghĩa Tịnh dùng danh từ Đại Sư ở đây), thứ hai là bài Duyên Khởi Kệ đọc như sau:
Các pháp đều do nhân duyên sinh,
Đức Phật Như Lai đã chỉ rõ nhân sinh khởi của chúng,
Và cũng chỉ rõ sự đoạn diệt của chúng,
Đó là giáo pháp của bậc Đại Sa-môn (hàm ý đức Phật Như Lai/Thích Ca Mâu Ni)
Nếu để hai loại xá lợi trên trong các pho tượng hay chế để thì ta sẽ hưởng nhiều phúc đức. Đây là lý do nhiều khiến kinh kệ thường dùng truyện ngụ ngôn để ca ngợi các lợi ích 'không thể kể/bàn luận được' (bất khả tư nghị HV theo Nghĩa Tịnh) của chúng. Giả sử như một người đúc một pho tượng nhỏ chỉ bằng hạt lúa mì, và một chế để nhỏ bằng quả táo Tàu, rồi đặt lên đỉnh tháp một hình bánh xe gắn trên một cái tháp nhỏ như cây kim, thì sẽ nhận được công đức phi thường, rộng lớn như Bảy biển và khắp cùng cho Bốn loại sinh ra (tứ sinh HV ~ khắp cùng chúng sinh/các loài/NCT). Chi tiết về vấn đề này được ghi chép cụ thể trong các kinh khác, mong các tu sĩ (~ pháp sư theo Nghĩa Tịnh) nỗ lực tu tập điều này. Tắm và tôn kính Phật cho ta gặp đức Phật khi tái sinh, cúng dường hương và hoa là nhân cho các quả tốt như được giàu sang và hạnh phúc cho đời sau. Khi tự mình thực hành việc trên (tắm gội Phật/NCT) hay chỉ bảo kẻ khác làm vậy thì tạo phúc đức vô lượng. Vào mồng Tám tháng Tư (âm lịch/NCT), tôi đã từng chứng kiến các tu sĩ hay dân thường đem tượng Phật ra ngoài đường phố và tắm gội Phật một cách tùy tiện, và lại không biết lau chùi sao cho đúng cách, để mặc cho gió và nắng (mặt trời) làm cho khô (~ phơi cho khô): làm vậy là không theo đúng nghi thức tắm gội Phật truyền thống.
3. Các cách dùng HV trong chương 31
Một số cách dùng hay kí âm HV như chế để, Sa môn … đã bàn trong các bài viết trước đây: td. Tam Tôn 三尊 trong bài "Đời Sống Tăng Đoàn Ở Nalanda (ấn Độ) Vào Thế Kỉ 7: Thiêu Xác Thân Là Không Hợp Lẽ - Pháp Sư Nghĩa Tinh”. Một số cách dùng HV và thuật ngữ PG được khai triển thêm ở phần này.
3.1 Tứ đế
Tứ đế HV 四諦 xuất hiện 2 lần trong NHKQNPT, là dạng đơn giản hơn của Tứ thánh đế 四聖諦 không thấy Nghĩa Tịnh dùng cụm danh từ Tứ thánh đế trong NHKQNPT. Tuy nhiên, để ý là Tứ thánh đế xuất hiện 2 lần trong Phật Thuyết Tam Chuyển Pháp Luân Kinh 佛說三轉法輪經 của Nghĩa Tịnh (không dùng Tứ đế). Tứ đế là giáo lý cốt lõi, quan trọng nhất của đạo Phật. Đây là bài kinh đầu tiên (Kinh Chuyển Pháp Luân) mà Đức Phật Thích Ca Mâu Ni đã giảng cho 5 anh em Kiều Trần Như tại Vườn Nai (Lộc Uyển) sau khi Ngài thành đạo. Ngay từ đoạn đầu của chương 31, Nghĩa Tịnh đã khẳng định là không có sự thiền định/quán tưởng nào vượt qua khỏi Tứ đế (hàm ý là vi diệu > Tứ thánh đế) hay chính là mục tiêu cuối cùng, đây cũng là căn bản chung của các tông phái Phật giáo như Đại Thừa và Tiểu Thừa. Trong chương giới thiệu của NHKQNPT, Nghĩa Tịnh nhận xét rằng 考其致也,則律檢不殊,齊制五篇,通修四諦 - tạm dịch/NCT: khi xem xét kỹ mục tiêu tối hậu thì các giới luật (của Đại Thừa và Tiểu Thừa) không khác nhau bao nhiêu, đều tuân theo Ngũ thiên[10] và học tập Tứ đế. Câu trích trên là lần thứ 2 cụm từ Tứ đế được Nghĩa Tịnh sử dụng. Tứ diệu đế là một cách dịch nghĩa của tiếng Phạn चत्वार्यार्यसत्यानि catvāryāryasatyāni: một từ ghép gồm các từ catvāri चत्वारि (nghĩa là số bốn) với ārya आर्य (nghĩa là thần thánh, cao cả, mầu nhiệm) và satyāni सत्यानि (hàm ý chân lí, sự thật). Có nhiều cách dịch nghĩa từ tiếng Phạn như Tứ thánh đế (phổ thông từ thời Huyền Trang, xu hướng tân dịch 新譯), Tứ đế (tên gọi tắt trong kinh A Hàm, Đại thừa, Nghĩa Tịnh), Tứ chân đế (nhấn mạnh thuộc tính chân lí/sự thật của Tứ đế), Tứ thánh thật (四聖實 - trước thời Cưu Ma La Thập hay các triều đại Ngụy, Tấn, Nam Bắc Triều/cổ dịch 古譯), Tứ chân 四真 (tên gọi tắt của Tứ chân đế), Tứ đại pháp (四大法, hiện diện trong một số tài liệu cổ, An Thế Cao 安世高, Chi Lô Cát Tần 支婁迦讖/Lokakṣema), Tứ đế pháp/Tứ thánh đế pháp (四諦法/ 四聖諦法 hiện diện trong các bài giảng kinh hoặc luận thư, ghép với chữ pháp để chỉ hệ thống giáo pháp này), v.v. Tứ đế là cách dịch rút gọn tương ứng với tiếng Phạn catvāri satyāni चत्वारि सत्यानि, thường được sử dụng phổ biến hơn trong các bối cảnh chung, giao tiếp hàng ngày và giáo lí căn bản; cách dùng này lược bỏ chữ āryas hàm ý thần diệu, cao thượng... Tính chất này thể hiện rõ nét trong văn cảnh nên Nghĩa Tịnh không cần lặp lại nhiều lời, dựa vào tính cách trực tiếp, tối giản - phản ánh phong cách chất trực 質直.
Tứ đế gồm có bốn phần: Khổ đế 苦諦 từ tiếng Phạn Duḥkha (दुःख), Tập đế 集諦 từ tiếng Phạn Samudaya (समुदय), Diệt đế 滅諦 từ tiếng Phạn Nirodha (निरोध) và Đạo đế 道諦 từ tiếng Phạn Mārga (मार्ग). Với bốn giai đoạn rất đơn giản như vây, Tứ đế là một phương pháp tư duy/giải quyết vấn đề (Problem solving/A) có khả năng ứng dụng rất cao so với những phương pháp khác phức tạp hơn mà mức áp dụng lại rất thấp (rất hạn chế). Đây là một chủ đề rất thú vị nhưng không nằm trong phạm vi bài viết này[11]. Đoạn đầu chương 31 đề cập đến Tứ đế, tuy không đi vào chi tiết, nhưng đoạn cuối lại ghi bài kệ Duyên khởi: đây là một cách diễn dịch hay thi vị hóa (td. thơ 5 chữ) 4 giai đoạn của Tứ đế. Câu kệ thứ nhất Chư pháp tùng duyên khởi hàm ý các vấn đề xẩy ra là có nguyên nhân (nhận diện ra vấn đề, sự cố/khó khăn là có thật ~ Khổ đế). Câu kệ thứ hai Như lai thuyết thị nhân nhấn mạnh đến các thành tố tạo ra vấn đề hay khó khăn (~ Tập đế). Câu kệ thứ ba Bỉ pháp nhân duyên tận hàm ý đoạn diệt các nguyên nhân trên thì vấn đề hay khó khăn sẽ chấm dứt (~ Diệt đế). Câu kệ thứ tư Thị Đại Sa môn thuyết hàm ý đức Phật Thích Ca đã hướng dẫn phương pháp này, hay con đường dẫn đến giải thoát (~ Đạo đế). Cũng nên nhắc lại ở đây về tác động sâu sắc của quá trình dịch thuật kinh Phật (từ tiếng Phạn/Sanskrit) đối với ngôn ngữ và từ vựng tiếng Hán, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến hệ thống từ Hán-Việt; đây là không kể đến cấu trúc thành lập chữ và cú pháp như mô hình [vô/bất/phi + tính từ] dựa vào cấu trúc tiếng Phạn [tiền tố a + ngữ căn]: td. td. vô minh, vô ngã, bất thường, bất tử, phi thì, phi pháp... Có những học giả (như GS. Peter Hu từ Đại học Giang Tô trong bài viết "Adapting English to Chinese") thậm chí còn ước tính vốn từ tiếng Hán (Cổ) tăng thêm khoảng 35.000 từ mượn từ tiếng Phạn và thông qua con đường dịch kinh Phật.
3.2 Hương hoa
Nghĩa Tịnh viết 香花 hương hoa: có thể hiểu là hoa thơm (hương là hình dung từ hàm ý thơm, ngon) hay nghĩa bóng chỉ sự vật hay khái niệm có ích cho xã hội, văn hóa...; Hay còn có thể hiểu trong PG là hương (nhang) và hoa - nhang, chỉ vật gì hay cây cỏ có mùi thơm) và hoa - hai lễ vật truyền thống thường dùng cho việc thờ cúng. Hương hoa xuất hiện 6 lần trong NHKQNPT, 1 lần trong chương 31. Phật tử dâng hương và hoa lên Đức Phật như những nghi thức mang tính biểu tượng nhằm tu dưỡng chánh niệm, bày tỏ lòng kính trọng và rèn luyện tâm thức, chứ không phải để nuôi dưỡng hay làm hài lòng các vị thần thánh nào đó. Mùi thơm từ trầm hương tạo cảm giác lan tỏa của hành nghiệp thiện; khói và hương thơm giúp xua tan những phiền nhiễu thường ngày, làm dịu các giác quan và chuẩn bị tâm trí cho việc thiền định và tu tập. Hoa tươi tự nhiên sẽ héo tàn và phân hủy theo thời gian, trở thành một đối tượng thiền định trực quan về bản chất tạm bợ của mọi sự sống và vẻ đẹp - gợi lại khái niệm vô thường của sự vật; do đó từ sự quan sát những bông hoa tàn phai giúp người tu tập rèn luyện tâm trí - không chấp trước, vượt qua sự kiêu ngạo/tự mãn và buông bỏ lòng tham sân si (tam căn). Hoa còn tượng trưng cho những phẩm chất cao quý của Đức Phật (td. hoa sen) hoặc là biểu tượng của việc gieo những hạt giống thiện (nhân) lành (giống như một cây hoa nở hoa trước khi kết trái) để gặt hái sự giác ngộ tâm linh trong tương lai (quả): phần nào nhắc nhở chúng ta đang sống trong vòng luân hồi cũng như quy trình Tứ diệu đế - tham khảo thêm loạt bài viết về Tứ diệu đế và phương pháp giải quyết vấn đề cùng tác giả (NCT).
3.3 Thụ sự
Trong lịch sử Phật giáo Trung Quốc và Việt Nam, sư trụ trì xưa kia từng được gọi là Thụ sự授事, bên cạnh một số danh xưng cổ khác. Danh từ Thụ sự chỉ xuất hiện 2 lần trong NHKQNPT, đều ở trong chương 31 này.
Cụm từ HV Thụ sự 授事 mang nghĩa là nhận việc hoặc trao việc, biểu thị cho người khác - trong phần này là từ một người được đại chúng tin tưởng giao phó trách nhiệm quản lý các công việc chung của tăng đoàn và tự viện. Vào thời kỳ đầu khi Phật giáo mới truyền vào Trung Quốc (từ thời Hán đến thời Lục Triều), hệ thống chức danh trong chùa chưa được định hình rõ ràng như sau này. Người đứng đầu một ngôi chùa đảm nhận việc điều hành công việc hàng ngày thường được gọi là Thụ sự, Duy na (维那), hoặc Tăng chủ (僧主). Trong chương 31, Nghĩa Tịnh cho rằng Duy na là cách dịch không đúng.
Chương 31 giải thích Thụ sự là một cách dịch nghĩa từ tiếng Phạn karmadana कर्मादान: ghép từ karma (tiếng Pali là kamma) chỉ hành động, việc làm với adana आदान là nhận; adana có cấu trúc [a + dana]: dana दान có nghĩa là cho (bố thí), tiền tố a- आ mang nghĩa phản/ngược/ hàm ý phủ định hay ngược với cho là nhận (~ thụ HV). Một cách kí âm của karmadana là yết ma đà na 羯磨陀那 như trong chương 31, các cách dịch nghĩa là Thụ sự, Tri sự, Doanh sự, Duyệt chúng, Thứ đệ, Tự hộ 授事,知事, 營事, 悅眾, 次第, 寺護, v.v.
3.4 Đông Hạ
Đông Hạ 東夏 là một từ cổ được pháp sư Nghĩa Tịnh sử dụng trong các ghi chép của mình để chỉ nước Trung Hoa. Khi sang Ấn Độ du học và dịch kinh tại tu viện Nalanda vào thế kỷ 7, Nghĩa Tịnh thường dùng nhiều danh từ mang sắc thái văn hóa khác nhau để chỉ quê hương Trung Hoa của mình. Từ thời cổ đại, Trung Hoa đã có truyền thống lễ nghi/trung tâm văn hóa và được gọi là (nước) Hạ 夏 (hay Hoa Hạ 华夏, hàm ý nước Hạ lộng lẫy như bông hoa), còn Đông hàm ý Trung Hoa - quê nhà của Nghĩa Tịnh - ở phía đông Ấn Độ. Ngoài ra, còn các danh từ cổ khác mà Nghĩa Tịnh cũng thường dùng trong NHKQNPT chỉ Trung Hoa như Thần Châu (神州), Xích Huyện (赤縣) hay Đông Xuyên (東川, thử phương 此方 (phương ấy), v.v. Cách dùng Đông Hạ xuất hiện 10 lần trong NHKQNPT (1 lần ở chương 31). Cần phân biệt từ Đông Hạ (東夏) chỉ Trung Hoa nói chung của Nghĩa Tịnh với Đông Hạ Quốc (東夏國, hay Đại Chân Quốc) – một quốc gia do Bồ Tiên Vạn Nô thành lập tại vùng Đông Bắc Trung Quốc vào thế kỷ 13 (thời nhà Kim/Nguyên). Tham khảo thêm chi tiết về cách dùng Đông Hạ trong bài viết "Đời sống Tăng đoàn ở Nalanda (Ấn Độ) vào thế kỷ VII: Tục dùng thìa (muỗng) và đũa - Pháp sư Nghĩa Tịnh" cùng tác giả (NCT).
3.5 Vô biểu
Vô biểu HV 無表, một thuật ngữ Phật giáo, là một cách dịch nghĩa của tiếng Phạn avijñapti अविज्ञप्ति, có cấu trúc [a + vijñapti] hay tiền tố a- अ + vijñapti विज्ञप्ति. Tiền tố a- hàm ý phủ định hay ngược lại, còn ngữ căn jñap hàm ý biểu hiện, cho thấy... Để cho ra dạng HV vô biểu, chỉ trạng thái bên trong không thấy được hay không thể hiện ra bên ngoài, cho nên không cảm nhận được qua giác quan. Vô biểu chỉ xuất hiện 1 lần trong NHKQNPT hay chỉ trong chương 31. Xem thêm cấu trúc tiền tố a- của tiếng Phạn adana trong mục 3.2 Thụ sự bên trên, cũng như tham khảo bài viết A Di Đà Phật hay A Mi Đà Phật? cùng tác giả (NCT).
3.6 Tứ sinh
Tứ sinh 四生 là một cách dịch nghĩa của tiếng Phạn caturyoni चतुर्योनि, là sự kết hợp giữa các từ catur (có nghĩa là “bốn”) và yoni (có nghĩa là “tử cung, nơi sinh ra, nguồn gốc”). Tứ sinh xuất hiện 2 lần trong NHKQNPT, 1 lần trong chương 31. Nghĩa Tịnh cũng dùng thuật ngữ này - đã hiện diện từ thời trước - trong cuốn Nhập Định Bất Định Ấn Kinh 入定不定印經. Khái niệm Tứ sinh từng hiện diện trong Ấn Độ giáo, đề cập đến mối tương quan vũ trụ, dùng để chỉ bốn hình thức luân hồi của chúng sinh/loài hữu tình:
3.6.1 जरायुज jarāyuja ~ thai sinh HV 胎生: sinh ra từ trong bào thai hoặc tử cung - thí dụ: loài người, một vài vị thần thánh, các loài thú có vú như voi, ngựa, trâu, bò, chó, v.v. Thập nhị nhân duyên kinh gọi là Phúc sinh.
3.6.2 अण्डज aṇḍaja ~ noãn sinh HV 卵生: sinh ra từ trứng - thí dụ: các loài chim, gà, vịt, cá, rắn, động vật bò sát, côn trùng đẻ trứng, v.v.
3.6.3 स्वेदज svedaja ~ thấp sinh HV 濕生 hay hợp sinh HV 濕生: snh từ môi trường có hơi nước/ẩm, chất nhầy hoặc chất hữu cơ đang phân hủy - thí dụ: các loại giun, sán, muỗi, vi sinh vật sinh trưởng trong môi trường ẩm thấp, v.v. Do đó Thập nhị nhân duyên kinh còn được gọi là Hàn nhiệt hòa hợp sinh.
3.6.4 उद्भिद udbhida/पपादुक opapāduka ~ hóa sinh HV 化生: sinh ra một cách tự nhiên do nghiệp lực mà không cần cha mẹ, không qua thai hay trứng, thân hình tự nhiên đầy đủ lớn lớn ngay lập tức - thí dụ: chư thiên (cõi trời), chúng sinh ở cõi địa ngục, ngạ quỷ, hoặc thân trung ấm, v.v.
Câu 遍四生而莫盡 biến tứ sinh nhi mạc tận (~ trải rộng khắp bốn loài/chúng sinh mà không có điểm dừng) trong chương 31 (lễ tắm tượng Phật/灌沐尊儀) cần phải giải thích thêm cho rõ nghĩa: ý của câu này là những phúc báo và công đức phát sinh từ việc tôn kính Đức Phật là vô cùng to lớn, đến nỗi chúng lan tỏa và mang lại lợi ích cho tất cả chúng sinh hiện hữu/các loài hữu tình, bất kể hình tướng hay cách thức sinh ra của chúng.
3.7 Tuyệt tự
Tuyệt tự HV 絕緒 nghĩa đen là cắt đứt đầu mối sợi tơ - hai chữ tuyệt tự đều dùng bộ mịch - mở rộng nghĩa là không có người ghi chép lại, không có hậu duệ (không có con) - đây là nghĩa thông dụng trong tiếng Việt hiện đại. Thí dụ như trong Hậu Hán thư[12] (TK 5) 王肆侈於漢庭兮,卒銜恤而絕緒 kể lại chuyện Hoàng đế (Vương Mãng 王莽) phóng túng xa xỉ nơi triều đình nhà Hán, cuối cùng mang nỗi đau buồn mà tuyệt tự (Trương Hành liệt truyện - 張衡列傳).
Chương 31 bày tỏ sự thất vọng với khả năng các bậc tôn sư đã qua đời mà không còn ai biết hay nhớ lại nghi thức tắm Phật theo truyền thống ban đầu nữa - khi các vị này còn sống và thực hành nghi thức tắm Phật hàng ngày: không khác gì tình huống tuyệt tự[13]!
3.8 Bất khả tư nghị
Bất khả tư nghị HV 不可思議 ~ không thể (bất khả) nghĩ (tư) hay bàn (nghị): là một cách dịch nghĩa của tiếng Phạn acintya अचिन्त्य: từ này ghép tiền tố a- अ (hàm ý phủ định/không) với ngữ căn cintya चिन्त्य (nghĩa là suy nghĩ, tư duy); do đó acintya hàm ý không thể nào nghĩ ra được, ngoài giới hạn của tư duy con người... Đây là một khái niệm hiện diện từ thời cổ đại trong Ấn Độ giáo, Kì Na giáo - phản ánh khả năng siêu phàm của các vị Bà La Môn hay của linh hồn. Cách dùng này chỉ xuất hiện 1 lần trong chương 31 của NHKQNPT. Trong Phật giáo, thuật ngữ này dùng để chỉ những cảnh giới tuyệt đối, những hiện tượng siêu hình, thần kì/huyền diệu hoặc trạng thái chứng ngộ mà trí óc phàm phu không thể hiểu hay hình dung ra được. Theo Tăng nhật bộ kinh, đức Phật Thích Ca nhắc đến bốn điều bất khả tư nghị:
- năng lực vô cùng của chư Phật (Buddha- viṣaya बुद्धविषय): td. trí tuệ của chư Phật.
- định lực hay sức mạnh vô cùng khi thiền định thâm sâu (Dhyāna-viṣaya ध्यानविषय): td. khi hành giả nhập vào trạng thái thiền định sâu sắc (như thiền diệt tận), khả năng kiểm soát thân thể và không gian của tâm thức họ vượt xa sự hiểu biết của khoa học hiện đại
- nghiệp lực hay quá trình vận hành phức tạp, tinh vi của nhân quả và nghiệp báo (Karma-vipāka कर्मविपाक): td. nghiệp được tạo ra trong chớp mắt, ảnh hưởng sau đó lại vô cùng to lớn và sức kéo kéo dài sâu sắc, không thể tính toán hết bằng trí tuệ của người phàm.
- tư duy về thế giới hay suy ngẫm, tìm hiểu nguồn gốc và biên độ của thế giới vũ trụ (Loka-cintā लोकचिन्ता): td. thế giới này có hạn hay vô hạn, ai tạo ra, v.v.
Đây là bốn điều thường nhắc đến trong kinh Phật (tứ bất khả tư nghị), nếu dùng tâm trí của người phàm để suy diễn quá mức, thậm chí có thể khiến tâm trí con người trở nên điên loạn/thống khổ chứ không phải giác ngộ hay đạt thành chánh quả/an lạc! Sau này, thuật ngữ này đã trở thành thành ngữ thông dụng trong đời sống hàng ngày, dùng để ví von những sự vật vô cùng kỳ diệu, vượt ngoài lẽ thường, khiến người ta khó tưởng tượng hoặc hiểu được.
3.9 Thất hải
Mô hình tiểu thế giới theo vũ trụ quan truyền thống của Phật giáo và Ấn Độ cổ đại: có chín núi và tám biển (cửu sơn bát hải, biểu tượng Mandala). Thất hải 七海 là Bảy biển lớn thơm ngát bao quanh 9 ngọn núi, trung tâm là núi Tu Di (Sumeru, cao 84000 do tuần[14]), vòng ngoài là biển thứ tám là biển mặn (Hàm Hải) có Tứ Đại Châu cũng là nơi ở của chúng sinh. Thất hải là biểu tượng cho sự bao la rộng lớn, lặp lại ý này bằng phó từ (trạng từ) vô cùng (hay không có giới hạn) trong chương 31. Cách dùng này chỉ xuất hiện 1 lần trong NHKQNPT hay trong chương 31 này. Hàm ý của Nghĩa Tịnh khi dùng phép so sánh này là dù làm một việc nhỏ như đúc tượng nhỏ bằng hạt gạo, hay xây tháp thờ nhỏ như quả táo để cúng dường đức Phật - thì công đức sẽ lớn như Bảy biển bao la vô cùng.
3.10 Xá lợi
Xá lợi 舍利 là một cách kí âm tiếng Phạn Śarīra शरीरम्, các cách kí âm khác là Thiết lợi la 設利羅, Thất lợi la 室利羅 có 3 âm tiết cận âm tiếng Phạn nhất; hay Thật lợi 實利 - nhưng dạng 2 âm tiết (bỏ âm -la/-ra cuối) xá lợi là phổ thông nhất. Các âm HV thiết, thất và thật HV đều có phụ âm đầu lưỡi/vô thanh/xát so với phụ âm đầu s- của tiếng Phạn Śarīra; còn âm lợi có một dạng âm cổ phục nguyên là *rits đọc gần như rị (> lị - lợi): do đó xá *lị - xá lợi là dạng kí âm rút gọn gần với âm tiếng Phạn Śarīra và trở nên quen thuộc nhất khi bỏ âm tiết cuối -ra. Một số trường hợp tương tự là A La hán thường giản lược thành La hán, Cà sa dã rút gọn thành Cà sa, Sa môn na rút gọn thành Sa môn, Bồ đề tát đóa rút gọn thành Bồ tát, v.v. Các cách dịch nghĩa của tiếng Phạn Śarīra là tử thi 死屍, thi thể 屍體, di cốt 遺骨, di hài 遺骸xác chết, thân, thể, thân cốt 身骨, di thân 遺身 hay Xá lợi tử[15] 舍利子, Phật cốt 佛骨, v.v. Cụm danh từ xá lợi xuất hiện 2 lần trong NHKQNPT, 1 lần trong chương 31 này và 1 lần trong chương 40 Cổ đức bất vi 古德不為 (các điều sa môn cao tuổi và đạo đức không làm). Trong chương 31, pháp sư Nghĩa Tịnh cho biết là có hai loại xá lợi hay di vật: thứ nhất là xương cốt của đức Phật Thích Ca, thứ hai là bài kệ Duyên Khởi - điều này cũng được nhắc lại trong Dục Phật Công Đức Kinh 浴佛功德經 của Nghĩa Tịnh (sđd). Hai loại này còn gọi là a) thân thể xá lợi, sinh thân xá lợi, thân cốt xá lợi[16] 身體舍利, 生身舍利, 身骨舍利 và b) pháp thân xá lợi 法身舍利. Kinh Phật - td. Kinh Trung Bộ, Kinh Tương Ưng Bộ, Kinh Tạp A Hàm, Kinh Trường Thọ Diệt Tội - thường nhắc nhở rằng "Ai thấy Duyên khởi là thấy Pháp, ai thấy Pháp là thấy Phật (hoặc Như Lai)".
Một dữ kiện nên ghi lại ở đây là tiếng Khme vẫn còn dùng dạng rarira សរីរ để chỉ thây người, hài cốt; so với dạng sarira dhatu សរីរធាតុ dùng để chỉ thân thể xá lợi của đức Phật.
3.11 Duyên khởi
Duyên khởi HV 緣起 là một cách dịch từ tiếng Phạn pratītyasamutpāda प्रतीत्यसमुत्पाद (tiếng Pali Paṭiccasamuppāda), ghép tiền tố pratītya प्रतीत्य (hàm ý hướng/đi về phía, phụ thuộc vào, dựa vào... dịch nghĩa giản lược là duyên) với samutpāda समुत्पाद (ngữ căn pad पद् nghĩa là đi/bước kết hợp với hai tiền tố sam सम् nghĩa là cùng nhau và ud उद् - lên/ra: hàm ý cùng sinh ra/khởi dậy, cùng hình thành... dịch nghĩa giản lược là khởi). Một dạng kí âm HV là bát lạt để để dạ tam mưu đát ba na 缽剌底底夜三牟怛波娜, v.v. Đây là khái niệm cốt lõi của đạo Phật: mọi sự vật và hiện tượng trong vũ trụ đều không tồn tại độc lập, mà sinh khởi, tồn tại và hoại diệt dựa trên mối quan hệ hỗ tương và điều kiện phối hợp lẫn nhau (cùng hình thành), tóm gọm bằng hai chữ duyên khởi. Một điều thú vị ở đây là cách dịch nghĩa duyên khởi có mâu thuẫn với ‘5 điều không được dịch’ (ngũ bất phiên 五不翻) theo gợi ý của cao tăng Huyền Trang hay không? Thí dụ như Bát nhã 般若 là kí âm của tiếng Phạn Prajñā chứ không dịch nghĩa vì phạm trù nghĩa tiếng Phạn khá rộng và bao gồm cả các yếu tố nhân quả, duyên khởi... Trường hợp của thuật ngữ pratītyasamutpāda thì đã có chữ duyên (phạm trù nghĩa rộng) và chữ khởi (sinh, hình thành) trong vốn từ truyền thống của tiếng Hán cổ, từ ghép duyên khởi rất tương thích với cấu trúc và phạm trù nghĩa của tiếng Phạn nguồn.
Duyên khởi pháp tụng đề cập đến trong chương 31 còn gọi là Kệ Duyên khởi, Pháp thân kệ hay Pháp thân xá lợi kệ, Nghĩa Tịnh đã dịch Duyên khởi kệ ra như sau - ghi theo âm Hán Việt
Chư pháp tòng duyên khởi,
Như lai thuyết thị nhân
Bỉ pháp nhân duyên tận,
Thị đại sa môn thuyết
Duyên khởi kệ trên cũng xuất hiện trong một bản dịch kinh khác của Nghĩa Tịnh có tên là Căn Bản Thuyết Nhất Thiết Hữu Bộ Bì Nại Da Xuất Gia Sự 根本說一切有部毘奈耶出家事. Nguồn của bài kệ này là phiên bản tiếng Phạn thông dụng nhất trong nhiều phiên bản[17] , thường đước khắc vào tháp cổ, tượng Phật hay phiến bằng đá/đất sét ở khắp châu Á; viết theo chữ Phạn (Devanagari) thường là hai hàng chữ như sau (so với 4 hàng 5 chữ HV):
ये धर्मा हेतुप्रभवा हेतुं तेषां तथागतो ह्यवदत्
तेषां च यो निरोध एवंवादी महाश्रमण
(dịch âm IAST) ye dharmā hetuprabhavā hetuṃ teṣāṃ tathāgato hyavadat
teṣāṃ ca yo nirodha evaṃvādī mahāśramaṇaḥ - vì các chữ Phạn đầu đọc là ye dharmā nên bài kệ này còn gọi là ‘công thức ye dharmā’ (ye dharmā formula/A).
Bài kệ Duyên khởi loại bỏ mọi thuật ngữ phức tạp, cô đọng quan hệ hỗ tương thành một quy luật phổ quát: nếu muốn loại bỏ một kết quả, bạn phải loại bỏ nguyên nhân tạo ra nó (~ quy luật nhân quả). Bài kệ Duyên khởi và Tứ đế ở phần đầu chương 31 không phải là những học thuyết riêng biệt hay đối lập nhau, chúng bổ sung cho nhau; xem thêm phần 3.1 Tứ đế ở bên trên về các mối liên hệ với kệ Duyên khởi.
3.12 Quán mộc
Quán mộc HV 灌沐 được Nghĩa Tịnh dùng để chỉ nghi thức tắm gội (Phật) so với dục Phật dùng vào thời sau và phổ thông hơn. Quán mộc xuất hiện 4 lần trong NHKQNPT chỉ trong chương 31. Động từ tẩy 洗 (rửa, tắm, giặt) xuất hiện 3 lần trong chương 31, so với 51 lần trong NHKQNPT. Tẩy là từ thông dụng nhất hiện nay trong tiếng Trung Quốc, td. tẩy y (giặt áo), tẩy tội (rửa tội), tẩy thủ (rửa tay)... Quán dùng trong những trường hợp trang trọng/truyền thống tôn giáo như quán mộc của chương 31. Cùng dựa vào bộ thủy, chữ quán hàm ý tưới, cũng như chữ mộc (gội) xuất hiện hiếm hơn so với chữ dục: quán xuất hiện 8 lần chỉ trong chương 31, 4 lần dùng chung với mộc. Mộc xuất hiện 7 lần trong NHKQNPT, 5 lần trong chương 31. Dục xuất hiện 40 lần trong NHKQNPT so với 3 lần trong chương 31.
Tần suất[18] sử dụng hiện nay trong tiếng Trung Quốc, từ cao đến thấp là
Tẩy 洗 > Dục 浴 > Quán 灌 > Mộc 沐
Thứ tự trên - dựa vào thống kê TK 21 - rất phù hợp với số lần xuất hiện (trong ngoặc) của các từ HV này trong NHKQNPT vào TK 21: Tẩy (51) > Dục (40) > Quán (8) > Mộc (7)
Quán mộc hay dục Phật tương ứng với tiếng Phạn Buddhasnapana बुद्धस्नपन: một kết hợp của hai từ Buddha बुद्ध (~ Bụt - giác giả/đức Phật) và snapana स्नपन / स्नापन (tắm, tưới). Buddhasnapana dùng để chỉ nghi thức tắm/tưới hình hay tượng Phật, một nghi thức tương tự như lễ tắm (Snapana hay Abhisheka) các thần Vishnu, Shiva, Ganesha của Ấn Độ giáo.
Pháp sư Huyền Trang, trong Đại Đường Tây Vực Ký (năm 646, trước NHKQNPT khoảng nửa TK) quyển 5 chương 1 nói về nước Yết Nhã Cúc Xà (Kanjakubja 羯若鞠闍), cũng nhắc đến nghi thức tắm Phật (dục Phật) - tuy nhiên rất sơ lược. Pháp sư Pháp Cự cũng dịch từ tiếng Phạn bộ Kinh Quán Tẩy Phật Hình Tượng vào thời Tây Tấn. Tài liệu này mô tả sự kiện Thái tử Tất Đạt Đa khi vừa đản sinh, bước đi bảy bước và chỉ tay lên trời, tay xuống đất để khẳng định sự tôn quý của Phật tánh, đồng thời các vị vua trên trời và Ba La Môn dùng dầu thơm và bông hoa để tắm Phật, việc tắm Phật như vật sẽ tạo phúc đức vô cùng - tuy nhiên không ghi rõ cách chuẩn bị dầu/nước thơm cùng bông hoa loại nào, sắp xếp ra sao... Chương 31 NHKQNPT (816 chữ) so với bản Dục Phật Công Đức Kinh của Nghĩa Tịnh là ghi chi tiết hơn hết (1476 chữ) về việc sửa soạn nghi thức tắm Phật cũng như lau chùi tượng Phật sau đó; cũng như khi so với các tài liệu trước đó: td. bản Phật Thuyết Dục Tượng Công Đức Kinh của pháp sư Bảo Tư Duy[19] cùng thời chẳng hạn (1118 chữ).
4. Bàn thêm về chương 31
4.1 Nghi lễ tắm Phật (dục Phật HV)
Tục lệ tắm Phật qua các hình thức khác nhau đã được ghi lại trong nhiều tài liệu cổ: td. pháp sư Chi Khiêm 支謙 (TK 3 SCN, tên gọi là Việt 越) trong cuốn 太子瑞應本起經 Thái Tử Thụy Ứng Bản Khởi Kinh. Chi Khiêm ghi lại lúc đức Phật Thích Ca ra đời thì được 4 vua Bà La Môn tắm với nước thơm. Pháp Hiển 法顯 (337-422) không ghi nghi thức tắm Phật, nhưng lại ghi nghi lễ diễu hành tượng Phật rất long trọng - gọi là Hành Tượng 行像 - ở các nơi ngài đã đi qua như Khotan (于闐 Vu Điền, ở phía tây nam Tân Cương hiện nay), Pātaliputra (Ba Liên Phất Ấp 巴連弗邑, ở phía đông bắc Ấn Độ hiện nay). Nhà sư Thích Thánh Kiên, thời Tây Tần hay khoảng TK 4 đến TK 5, cũng có dịch ra Hán Văn bản Phật Thuyết Ma Ha Sát Đầu Kinh 佛說摩訶剎頭經. Văn bản này rất giống với bản Phật Thuyết Quán Tẩy Hình Tượng Kinh 佛說灌洗佛形像經 của Pháp Cự (đầu TK 3 - TK 4) vì có thể cùng từ một nguồn (bản kinh gốc bằng tiếng Phạn). Hai bản kinh này đều chú trọng vào lịch sử đức Phật Thích Ca từ lúc sinh ra, những hoạt động cùng cơ sở thần thoại và thời gian làm lễ tắm Phật (mồng 8 tháng 4), phúc đức đạt được khi thực hành nghi lễ này... Vào thời Nghĩa Tịnh, nhà sư Bảo Tư Duy (Ratnacinta) cũng dịch và cho ra một bản Phật Thuyết Dục Tượng Công Đức Kinh (1118 chữ), chú trọng nhiều vào lịch sử đức Phật Thích Ca, được 15 thứ công đức khi tắm Phật như sinh ra được vào gia đình vọng tộc, tâm được thanh tịnh, luôn được các chư Phật che chở, v.v. Nghĩa Tịnh cũng ghi nhận 15 thứ công đức trên trong Dục Phật Công Đức Kinh (1476 chữ) nhưng thiên về đời sống thực tế hơn như được giàu sang, khỏe mạnh trong đời này còn Bảo Tư Duy lại thiên về đời sống tâm linh hơn … Nhà sư Dharmaraksa[20] 竺法護 (Trúc Pháp Hộ 233 - 310 SCN) thời Tây Tần cũng đề cập đến việc các vị thần Ấn Độ và chín con rồng trên trời tưới nước thơm để tắm cho Thái tử Tất Đạt Đa trong lịch sử đức Phật Thích Ca - xem thêm chi tiết trong Phụ Trương bên dưới - còn Pháp Cự thì cho rằng phàm phu, vua chúa hay tín đồ Phật giáo đều có thể thực hiện hoạt động tắm Phật. Sau thời Nghĩa Tịnh, thiền sư Đạo Nguyên (Dōgen Zenji 道元禪師 1200-1253, sơ tổ của Tao Động tông sōtō) khai triển thêm ý nghĩa triết lý của nghi thức tắm Phật: td. khi múc nước rưới lên tượng Phật chính là sự biểu lộ của Phật tánh, sự hiện thực phi nhị nguyên (genjōkōan) và tính nội tại triệt để, sự nhận thức về người tắm Phật và người được tắm chỉ là một, v.v.
Lịch sử Việt Nam ghi tục tắm Phật từ rất sớm, như truyền thuyết về Man Nương Phật Mẫu và chùa Dâu có câu ca dao
Mồng tám tháng Tư tắm Bụt không mưa
Bỏ cả cày bừa, vất cả lúa đi (dị bản: mà lấp lúa đi)
Câu ca dao trên là minh chứng cho thấy Phật giáo khi du nhập vào Việt Nam đã hòa quyện với dòng chảy của văn hóa bản địa. Nghi lễ tắm Phật của Phật giáo đã gắn liền với tín ngưỡng phồn thực và cầu mưa, vì thường vào giai đoạn giao mùa (đầu tháng 5 dương lịch) khi lượng mưa bắt đầu gia tăng đến cuối tháng 5 ở ngoài Bắc Việt Nam. Do đó, nếu không thấy mưa thì việc cày bừa trở nên rất khó khăn - ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống con người. Ngoài ra, Đại Việt Sử Ký Toàn Thư cũng ghi lại rằng "Hàng tháng cứ ngày rằm, mồng một và mùa hạ, ngày mồng 8 tháng 4, xa giá ngự đến, đặt lễ cầu phúc, bày nghi thức tắm Phật, hàng năm lấy làm lệ thường" (hết trích). Điều này cho thấy ít nhất là từ đời vua Lý Nhân Tông (1066-1128) thì tắm Phật đã là một nghi lễ mang tầm vóc quốc gia. Phần trên chỉ lướt qua một số tài liệu liên hệ[21], tuy nhiên không nằm trong phạm vi của bài viết này. Nghi lễ tắm Phật nhìn từ lăng kính lịch sử đến thần học, giao thoa với văn hóa bản địa đều cần được tra cứu chi tiết thêm để dễ cảm thông với chủ đề này. Hiện nay, lễ tắm Phật là nghi thức trọng tâm trong Đại lễ Phật Đản (Rằm tháng Tư Âm lịch, hay lễ Vesak) được tổ chức trang nghiêm tại hầu hết các tự viện Bắc tông và Nam tông trên cả nước Việt Nam. Các nước khác như Trung Quốc, Nhật Bản, Lào, Thái Lan, Campuchia cũng tổ chức vào giữa tháng 4 với những thay đổi tùy theo địa phương: td. nước Lào có tục buộc chỉ cổ tay cầu bình an và tắm cho các nhà sư, cây cối, nhà cửa, nước Thái Lan có tục rót nước thơm vào lòng bàn tay người cao tuổi để cầu phúc. Ở Nhật Bản, lễ tắm Phật gọi là Hana Matsuri (lễ hội hoa) hay Kanbutsu-e (灌仏会 quán Phật hội, để ý dạng butsu so với dạng Bụt - Phật) vào ngày mồng 8 tháng 4, Nam Hàn gọi là Gwanbul-ui (để ý dạng bul- so với dạng Bụt - Phật), Thái Lan gọi là Songkran (Tết té nước); để ý là Myanmar gọi là Thingyan[22] (tắm tượng Phật lúc đã trưởng thành cũng như theo lễ tắm Phật của Tiểu Thừa, không phải tượng lúc còn sơ sinh), v.v.
4.2 Một số vấn đề khi dịch Hán văn trung cổ
Tiếng Hán trung cổ và thượng cổ thường là đơn tiết và rất cô đọng về ý nghĩa, khi dịch sang ngôn ngữ hiện đại như tiếng Trung hiện nay thì cần nhiều từ ghép lại hơn; khi dịch qua tiếng Việt hiện đại cũng không là ngoại lệ. Có nhiều lí do giải thích hiện tượng gia tăng số từ ngày nay so với khi trước trong quá trình phiên dịch:
- tiếng Hán cổ đa phần là đơn tiết: td. mục 目 (mắt) so với cách dùng dạng song tiết tương đương là nhãn tình 眼睛 - xu hướng tổng quát của tiếng Trung (Quốc) hiện đại
- cú pháp tiếng Hán cổ rất giản lược, thường không có chủ từ, đại từ nhân xưng, giới từ... So với tiếng Trung (Quốc) bây giờ thường dùng chủ từ, túc từ và phó từ cho rõ ý cũng như theo logic hiện đại.
- văn bản Hán cổ dùng nhiều điển tích, ẩn dụ - một chữ Hán duy nhất có thể ám chỉ cả một sự kiện lịch sử, một thần thoại hay một khái niệm triết học - ngôn ngữ hiện đại cần phải giải thích chi tiết mới cảm thông được hàm ý, nên cần phải dùng nhiều từ hơn.
Một thí dụ khác là câu đầu tiên trong Luận Ngữ của Khổng Tử chỉ có 9 chữ 學而時習之,不亦悅乎? học nhi thì tập chi, bất diệc duyệt hồ HV (không có dấu phẩy và dấu hỏi, được thêm vào cho 'rõ ý' hơn!): khi dịch ra tiếng Trung (Quốc) hiện đại hay Bạch thoại thì có thể là
學了知識以後經常去溫習和實習它,不也是一件很不亦樂乎
Học liễu tri thức dĩ hậu kinh thường khứ ôn tập hòa thật tập tha, bất dã thị nhất kiện ngận bất diệc lạc hồ?
Hay cần 25 chữ - tăng 178 % - để dịch qua tiếng Trung hiện đại, dịch ra tiếng Việt hiện đại cần 27 chữ - tăng 178 % - td. sau khi học được kiến thức, thường xuyên ôn tập và áp dụng chúng vào thực tế, chẳng phải cũng là một việc thật thú vị sao?
Một cách dịch ra Bạch thoại của câu đầu Luận Ngữ cũng có thể cần 12 chữ - tăng 33 % - td. 學了後按時複習,不也快樂嗎, hay dịch ra tiếng Việt hiện đại/NCT cần 15 chữ: sau khi học xong, nếu ôn tập đều đặn, chẳng phải cũng rất vui sao?
Trở lại với chương 31 trong NHKQNPT, Hán văn có 816 chữ so với bản dịch ra tiếng Việt khoảng 1263 chữ - tăng khoảng 54.8 %; điều này phù hợp với nhận xét bên trên. So sánh với chương 38 Thiêu thân bất hợp phần tiếng Việt tăng 59 %, chương 5 Thực bãi khứ uế phần tiếng Việt tăng 62 %, chương 17 Tri thì nhi lễ phần tiếng Việt tăng 46 %. Thành ra, tính trung bình khi chuyển ngữ Hán ra Việt của 5 chương trong NHKQNPT thì tăng khoảng 56 %.
4.3 Lợi (trong danh từ xá lợi)
Dạng kí âm xá lợi của tiếng Phạn Śarīra cho thấy âm lợi đã từng đọc là *li (< *ri), phù hợp với thanh mẫu chi 脂 vào thời trung cổ. Thành ra không ngạc nhiên khi có người đọc xá lợi là xá lị (âm cổ) như qua một số giọng địa phương (td. giọng miền Nam VN, giọng Hakka/Khách Gia hay Hẹ). Chữ lợi 利 (thanh mẫu lai 來 vận mẫu chi 脂 khai khẩu tam đẳng, khứ thanh) có các cách đọc theo phiên thiết
力至切 lực chí thiết (Thuyết Văn Giải Tự/TVGT, Đường Vận/ĐV, Quảng Vận/QV, Tập Vận/TV, Vận Hội/VH, Loại Thiên/LT)
吕至切 lữ chí thiết (Ngọc Thiên/NT)
力至反 lực chí phản (TNTTĐTA 精嚴新集大藏音)
力地切,音詈 lực địa thiết, âm lị (Chánh Vận/CV)
Trung Nguyên Âm Vận/TNAV ghi vận bộ 微齊 vi tề (khứ thanh)
CV ghi cùng vần/khứ thanh 利 莅 涖 吏 詈 離 (lợi lị lại *li)
力地切,音吏 lực địa thiết, âm lại (CV) - vào thời CV (1375) và Tự Vị/TVi (1615) thì các âm lợi và lại đọc gần giống nhau (so với âm lì theo giọng BK bây giờ). TVi còn ghi thêm cách đọc lợi là 良以切,音里 lương dĩ thiết, âm lí, v.v.
Giọng BK bây giờ là lì so với giọng Quảng Đông lei6 và các giọng Mân Nam 客家话:[客英字典] li3 [东莞腔] li5 [客语拼音字汇] li4 [海陆丰腔] li6 [梅县腔] li5 [台湾四县腔] li5 [沙头角腔] li5 [宝安腔] li3 [陆丰腔] li6 潮州话:li6 (Triều Châu còn đọc là lai7), tiếng Nhật là ri và tiếng Hàn là ni hay lyui.
CV ghi cùng vần với li 離, mà ta đã có tương quan li - rời, cho nên có cơ sở giải thích tương quan dạng phục nguyên trung cổ *li - lợi - lời. Ngoài ra, CV cũng cho thấy một biến âm hậu kì cùng vần với *li là *lai (lại 吏) dẫn đến các dạng lải (từ điển Việt Bồ La/VBL) và lãi trong tiếng Việt hiện đại. Cụ Huỳnh Tịnh Của (Đại Nam Quấc Âm Tự Vị/ĐNQATV) còn ghi một cách đọc của lợi là lị (không thấy thông dụng) nhưng không ghi dạng lãi, đây là cách dùng ở Đàng Ngoài theo cụ Trương Vĩnh Ký. Tương quan giữa lị và lợi còn phù hợp so với các cặp
lí lới (nghĩa lới ~ nghĩa lí, ĐNQATV)
li *lời rời
lị lờ lợi
thì[23] giờ thời chừ
ki - cơ
kì – cờ (không thấy dùng dạng *cời)
kí - nhớ (không thấy dùng dạng *nhới)
nghi - ngờ
thi thơ
thị chợ
ty tơ
tý (áo) tơi, v.v.
Dựa vào các tương quan bên trên, ta có cơ sở để giải thích dạng lờ là âm cổ hơn của lời đã hiện diện trong VBL (lờ xuất hiện 4 lần trong VBL):
*li > lờ > lời
*li > lải > lãi (các giọng Mân Nam như Triều Châu, Phúc Kiến đều có hai dạng lai và li)
Thời VBL thì Đàng Trong và Đàng Ngoài đã bắt đầu phát triển khác nhau từ kinh tế, chính trị và dĩ nhiên ngôn ngữ. Lờ - lợi trở nên phổ thông sau này ở Đàng Trong so với dạng lãi ở Đàng Ngoài cũng như các cách dùng heo - lợn, nón - mũ, mè - vừng, chăn - mền, mận - roi hồ - keo, hoa/huê – bông, lời - lãi, v.v.
5. Tiểu kết
Chương 31 - gồm có 816 chữ - bàn về nghi thức tắm tượng Phật vào TK 7, không phải tượng Phật sơ sinh, bằng sự quan sát tại chỗ (tự viện Nalanda) của pháp sư Nghĩa Tịnh như là một nhân chứng lịch sử. Bản dịch Dục Phật Công Đức Kinh của Nghĩa Tịnh (năm 710, gồm có 1476 chữ) cho thêm chi tiết về nghi thức tắm Phật, td. 15 công đức thù thắng, bài kệ từ đức Phật Thích Ca: do đó nên tham khảo thêm bản kinh dịch này cho dễ cảm thông chương 31 hơn nữa. Chương 31 mô tả rất chi tiết và theo thứ tự các hoạt động của tăng đoàn: từ việc sửa soạn nhang và hoa quả, nước thơm để cúng dường, đến việc dựng lọng che trang trọng cho tượng Phật ở giữa sân cùng với ca nhạc để chào mừng; Nghĩa Tịnh còn ghi lại ngay cả công việc tắm Phật của từng cá nhân tu sĩ trong phòng riêng của mình ở tự viện. Thực hành một việc nhỏ nhặt như tắm Phật lại có thể đem đến lợi lộc cùng phúc đức lớn lao vô cùng cho hành giả. Tuy không có một thời gian nhất định để tăng đoàn làm lễ tắm Phật, nhưng việc này được thực hiện mỗi ngày dưới sự giám sát của một vị sư quản lí gọi là thủ sự. Giữa sân tự viện, tăng đoàn tưới nước thơm lên tượng Phật và niệm kinh kệ như Duyên khởi. Nghĩa Tịnh cho biết đây là loại xá lợi thứ hai (pháp tụng, lời dạy từ đức Phật) so với xá lợi thứ nhất là xương cốt hay di thể từ đức Phật Thích Ca. Sau đó là giai đoạn chùi rửa tượng Phật rất tỉ mỉ và chu đáo, đây là việc phải làm hàng ngày nếu tượng Phật nhỏ và hai lần hay một lần mỗi tháng nếu là tượng Phật lớn. Nghĩa Tịnh không ngần ngại than phiền về trải nghiệm của mình khi còn ở quê nhà (Trung Hoa), hay cảnh tắm Phật một cách tùy tiện ngoài đường phố, rồi để mặc cho thiên nhiên làm cho tượng khô ráo, không theo đúng nghi thức trang nghiêm của giới luật truyền thống. Chương 31 ca tụng sự cẩn thận và tỉ mỉ trong quy trình tắm Phật ở tự viện Nalanda, nhưng nếu không ghi chép lại thì có thể không còn ai biết đến chúng trong các thế hệ sau này (Nghĩa Tịnh dùng động từ tuyệt tự ở đây); hay cho các hành giả ở quê nhà có thể hiểu rõ nghi thức tắm Phật hơn, biến một hoạt động bình thường thành một công cụ tâm linh, hỗ trợ cho sự tu tập/thiền định với ý nghĩa sâu sắc cùng được phúc đức vô cùng. Cách dùng hai chữ Tứ đế cũng đáng chú ý: thay vì ba chữ Tứ thánh đế, Nghĩa Tịnh đã giản lược cách dùng. Điều này phản ánh phương pháp dịch thuật đặc trưng của ông thiên về sự trực tiếp, chính xác và loại bỏ những chi tiết văn phong rườm rà không cần thiết, phong cách viết này còn gọi là chất trực 質直 trong văn học Trung Hoa. Ngoài ra, Nghĩa Tịnh còn phê bình là cách gọi Duy na - vị sư quản lí và điều hành nghi lễ tắm Phật - là không chính xác. Một lý do là sự kết hợp khiên cưỡng giữa tiếng Hán (duy 維 hàm ý gìn giữ, bảo hộ) và tiếng Phạn na (na 那 là âm tiết cuối của tiếng Phạn karmadàna) - so với các dạng kí âm trực tiếp từ tiếng Phạn như yết ma đà na 羯磨陀那 hay ca/già ma đà na 迦磨陀那 (cổ hơn)... Điều này gián tiếp cho thấy ảnh hưởng quan trọng của quá trình dịch kinh điển từ tiếng Phạn ra tiếng Hán sao cho phù hợp, và các ý kiến liên hệ từ các học giả/cao tăng thời trước. Một hệ luận là số từ vựng trong tiếng Hán cũng gia tăng đáng kể qua con đường Phật giáo, chưa kể đến cấu trúc chữ ghép (giống tiếng Phạn) và cú pháp. Hi vọng bài viết này tạo cảm hứng cho người đọc tìm tòi tra cứu thêm về đời sống tăng đoàn PG vào thời trung cổ, giao lưu văn hóa/tôn giáo và ngôn ngữ, lịch sử hình thành PG nói chung và khám phá nhiều kết quả thú vị hơn nữa.
6. Tài liệu tham khảo chính
1) Bảo Tư Duy 寶思惟 (705/thời Đường) "Phật thuyết dục tượng công đức kinh" 佛說浴像功德經 - có thể tham khảo toàn bài trên trang https://cbetaonline.dila.edu.tw/zh-tw/T0697....
2) Li Rongxi (2000) "Buddhist Monastic Traditions of Southern Asia: A Record of the Inner Law Sent Home from the South Seas" NXB Numata Center for Buddhist Translation and Research, Berkeley (California, USA) - bản dịch ra tiếng Anh từ cuốn 南海寄歸內法傳 (Nam Hải Kí Quy Nội Pháp Truyện - soạn giả Nghĩa Tịnh).
3) Nghĩa Tịnh (TK 7) Phật thuyết lược giáo giới kinh 佛說略教誡經 - có thể tham khảo toàn bài trên trang này chẳng hạn https://cbetaonline.dila.edu.tw/zh/T0799...
(710 SCN) Dục Phật Công Đức Kinh 浴佛功德經 - có thể tham khảo toàn bài trên trang này https://cbetaonline.dila.edu.tw/zh-tw/T0698, v.v.
4) Nguyễn Cung Thông (2011) "A Di Đà Phật hay A Mi Đà Phật?" - có thể tham khảo bài viết này trên mạng như https://thuvienhoasen.org/a13186/a-di-da-phat-hay-a-mi-da-phat. Loạt bài viết "Đời sống tăng đoàn ở Nalanda thế kỉ 7: Cây xỉa/chà răng theo ghi chép của pháp sư Nghĩa Tịnh", "Phật giáo thế kỉ 7: Các tục lệ 'ngược ngạo' - ghi chép của pháp sư Nghĩa Tịnh", "Đời sống tăng đoàn ở Nalanda (Ấn Độ) vào thế kỉ 7: đi bộ (kinh hành) theo ghi chép của pháp sư Nghĩa Tịnh", "Đời sống Tăng đoàn ở Nalanda (Ấn Độ) vào thế kỷ VII theo Nghĩa Tịnh: Hai loại bình đựng nước", "Đời Sống Tăng Đoàn Ở Nalanda (Ấn Độ) Vào Thế Kỉ 7: Tục Dùng Thìa (muỗng) Và Đũa - Pháp Sư Nghĩa Tịnh”, “Đời sống tăng đoàn ở Nalanda (Ấn Độ) vào thế kỉ 7: chào nhau sao cho hợp thời Pháp Sư Nghĩa Tịnh", “Đời sống tăng đoàn ở Nalanda (Ấn Độ) vào thế kỉ 7: thiêu xác thân là không hợp lẽ - pháp sư Nghĩa Tịnh”… Có thể tham khảo loạt bài này trên các trang mạng như https://vandoanviet.blogspot.com/2025/02/oi-song-tang-oan-o-nalanda-o-vao-ki-7-i.html, v.v.
5) Pháp Cự (thời Tây Tấn 265–316) "Quán tẩy Phật hình tượng kinh" 觀洗佛形象經 - có thể tham khảo toàn văn trên trang https://cbetaonline.dila.edu.tw/zh-tw/T0695, v.v.
6) Takakusu Junjiro (1896)`NXB Clarendon Press (London) - bản dịch ra tiếng Anh từ cuốn 南海寄歸內法傳 (Nam Hải Kí Quy Nội Pháp Truyện - soạn giả Nghĩa Tịnh).
7) Tansen Sen (2018) "Yijing and the Buddhist Cosmopolis of the Seventh Century" bài viết đăng trong chương 13 cuốn "Texts and Transformations - Essays in Honor of the 75th Birthday of Victor H. Mair" chủ biên Haun Saussy - NXB Cambria Press (2018).
8) William Edward Soothill/Lewis Hodous (1937) "A Dictionary of Chinese Buddhist Terms" KEG AN PAUL, TRENCH, TRUBNER & CO., LTD. (London) - tái bản nhiều lần (bản cứng/hard copy), có thể tham khảo trên mạng như https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.279298/page/n1/mode/2up, v.v.
9) Zhang Jingting (2018) "The Buddhist Sangha life in the seventh century: based on a record of the Inner Law sent home from the South Seas of Yijing" luận án tiến sĩ - Graduate school - Mahachulalongkornrajavidyalaya University (Thái Lan).
Phụ Trương
Bức tranh chụp lại từ hang động Đôn Hoàng 敦煌 - trích từ trang mạng của tổ chức “Dunhuang Caves on the Silk Road” (Các hang động Đôn Hoàng trên Con đường Tơ lụa). Đây là dự án hợp tác do Thư viện Đông Á thuộc Đại học Washington, Quỹ Đôn Hoàng Hoa Kỳ và Viện Nghiên cứu Đôn Hoàng Trung Quốc phối hợp tổ chức để phổ biến thông tin/di tích Đôn Hoàng đến công chúng. Bức tranh vẽ trên lụa được tìm thấy trong hang Mogao 17 (莫高窟 hang Mạc Cao) ở Đôn Hoàng, khoảng đời Đường (cùng thời với Huyền Trang, Nghĩa Tịnh), cho thấy cảnh chín con rồng phun nước tắm rửa cho Thái tử Tất Đạt Đa khi mới chào đời - khởi nguồn cho lễ tắm Phật sau này. Các phần khác của bức tranh ghi lại các giai đoạn quan trọng trong đời đức Phật Thích Ca như khi ra đời, rời cung thành và đạt chánh quả, v.v. Hình chụp bên dưới và nội dung trích từ trang https://dunhuang.ds.lib.uw.edu/Dunhuang-Exhibitions/exhibits/show/library-cave-manuscripts/buddha-stories

Phần giữa bức tranh đời Đường - cùng thời Nghĩa Tịnh. Một trong nhiều di tích tìm thấy ở hang động Đôn Hoàng - được chụp lại ở đây để minh họa khung cảnh ra đời của đức Phật Thích Ca - phản ánh mức độ phổ biến của khái niệm tắm Phật vào thời trung cổ ở Trung Hoa.
[1] Nghiên cứu tiếng Việt độc lập (Melbourne, Australia) - địa chỉ email nguyencungthong@gmail.com
[2] Mộc dục có thể dùng cho người thường, hay cho việc tắm rửa trước một sự kiện quan trọng so với tẩy táo 洗澡. Trong Phật giáo, mộc dục mang một ý nghĩa thiêng liêng, ẩn dụ và trang trọng: td. mộc dục Phật thân 沐浴佛身 hàm ý nghi thức tắm cho thân (tượng) đức Phật Thích Ca. Đại Việt Sử Kí Toàn Thư ghi việc vua Lý Thái Tông mộc dục (tắm gội) trước khi cúng bái: "Trước đây vua thấy phủ Đô hộ để nhiều án ngờ, quan sĩ sư không xét đoán được, muốn tỏ rõ sự linh thiêng sáng suốt để tiệt hết kẻ gian trá, bèn tắm gội đốt hương khấn Thiên Đế" - trích từ trang này https://nomfoundation.org/nom-project/history-of-greater-vietnam/Search-History-of-Greater-Vietnam?uiLang=en. Lễ tắm Phật là dục Phật 浴佛 xuất hiện 2 lần, so với mộc dục xuất hiện 1 lần (xem trích dẫn bên trên) trong Đại Việt Sử Kí Toàn Thư.
[3] Đường hàng hải từ Quảng Châu đến Mã Lai là một phần của Đường Biển Tơ Lụa (~ con đường tơ lụa trên biển - Maritime Silk Road/A) thời trung cổ. Thương thuyền ngoại quốc như của Ba Tư thường chuyên chở các hàng hóa gồm có dược phẩm, thức ăn/gia vị, châu báo... NHKQNPT cho thấy giao thông bằng đường biển ở ĐNA vào TK 7 khá ổn định và phồn thịnh tuy nguy hiểm, đặc biệt là có ghé ngang bán đảo Mã Lai; thành ra không ngạc nhiên khi ngài ghi lại các địa danh về phía bắc Mã Lai như Phù Nam, Lâm Ấp - Chiêm Ba (Champa - để ý là hai địa danh cùng hiện diện vào thời này/NCT), Hoan Châu đã hiện diện vào thời này theo Nghĩa Tịnh. Đây là những dữ kiện cần được khai thác sâu xa hơn để hiểu lịch sử ĐNA thêm chính xác.
[4] Trong Đại Đường Tây Vực Cầu Pháp Cao Tăng Truyện, Nghĩa Tịnh phê bình là tự 寺 (chùa) là cách phiên/dùng không chuẩn (不是正翻 bất thị chính phiên), so với cách dùng 毘訶羅 bì ha la (phiên âm tiếng Phạn vihara विहार là nơi thờ thần/Phật, chùa, tu viện...). Tuy nhiên ở đây ngài vẫn dùng tự (~ chùa) cho Na Lan Đà. Chùa còn có thể bao gồm bảo tháp, tu viện, thư viện, nơi ở của tăng đoàn - không khác gì cấu trúc 'mở' của chùa vào thời đại này (TK 21 - so với cấu trúc nhà thờ truyền thống của đạo Ki Tô).
[5] Cốt lõi của đạo Phật là trí tuệ (Prajñā hay Paññā ~ Bát nhã): tìm hiểu và mở mang kinh nghiệm, tri thức trong mọi tình huống là hậu quả tất yếu cho trí tuệ con người - khó mà có thể soi sáng vô minh khi không nhìn thấy sự vật từ các góc cạnh khác nhau hay cố chấp (chủ quan so với khách quan).
[6] Hạ 夏 có nhiều nghĩa (td. mùa hè, nhà lớn, Trung Hoa...): ở đây nghĩa là thời gian ba tháng hay khoảng 9 tuần (nhất hạ cửu tuần) mùa mưa - tăng lữ ở một chỗ (an cư) như chùa, nhà nhỏ, gốc cây mà không được đi đâu. Thành ra có nhiều cách dùng liên hệ như sơ hạ (đầu hạ), hạ thủ (夏首 là ngày đầu hạ - không phải hạ thủ 下手 là ra tay), mãn hạ, kết hạ, phá hạ, v.v.
[7] Chữ thi 匙 (thanh mẫu thường 常 vận mẫu chi 支 bình thanh, khai khẩu tam đẳng) có các cách đọc theo phiên thiết 是支切 thị chi thiết (TVGT, ĐV, QV) - TVGT ghi chủy dã 匕也, 是支乀 thị chi phật (TNTTĐTA 精嚴新集大藏音), 上支切 thượng chi thiết (NT, TTTH), 常支切 thường chi thiết (TV, VH, LT, TG 字鑑), 辰之切 thần chi thiết (CV), TNAV ghi vận bộ 支思 chi tư (dương bình), CV ghi cùng vần/bình thanh 時 旹 塒 蒔 漦 鰣 匙 提 (thì đề). Giọng BK bây giờ là chí shi (theo pinyin hiện đại) so với giọng Quảng Đông ci4 si3 và các giọng Mân Nam 客家话 [客英字典] shi2 [客语拼音字汇] ci2 si2 [梅县腔] she2 shi2 chii2 chi2 [宝安腔] ci2 | si2 [海陆腔] shi2 [台湾四县腔] sii2 [沙头角腔] si2 ci2 [东莞腔] ci2 [陆丰腔] shi3 潮州话 si5 (sî), tiếng Nhật (Kan-on) shi và tiếng Hàn si. Thi cho ra dạng thìa tiếng Việt cũng như ly - lìa, chi - chia, bi - bia, bì - bìa, bí - bịa... Chìa (td. chìa khóa) là âm cổ hơn so với thìa.
[8] Các cách đọc chữ trợ HV 箸 著 櫡 筯 là 遲倨切 trì cứ thiết (TVGT, QV), 除魚切 trừ ngư thiết (NT), 遲據切 trì cứ thiết (TV, LT, VH), 陟據反 trắc cứ phản (LKTG), 直據反 trực cứ phản (LKTG), 直據切 trực cứ thiết (TTTH), 陟慮切 trắc lự thiết (TVGT, QV, LT, CV) – TVGT, Hán Thư/TVi ghi trợ là dùng để ăn cơm (食所用也 thực sở dụng dã)... 丁吕切 đinh lữ thiết (QV) – đây là một cách đọc cho thấy âm cổ có phụ âm đầu là âm tắc/đầu lưỡi/hữu thanh, dẫn đến một dạng âm cổ phục nguyên là *ȡʱi̯wo đọc gần như âm đũa tiếng Việt.
[9] Tiện lợi HV ở đây hàm ý đi vệ sinh cá nhân như trong các cách dùng HV tiểu tiện (đi đái), đại tiện (đi ỉa), phẩn tiện (cứt đái)... Tiếng Nhật còn duy trì nét nghĩa cổ này qua danh từ benjo 便所 (tiện sở HV) nghĩa là nhà/phòng vệ sinh hay cầu tiêu (toilet/restroom/A).
[10] Ngũ thiên (五篇) còn gọi là Ngũ phạm 五犯, Ngũ phạm tụ (五犯聚), Ngũ chúng tội (五眾罪), Ngũ tội tụ (五罪聚), Ngũ chủng chế (五種制) — là hệ thống phân loại 5 cấp độ phạm giới (từ nặng đến nhẹ) trong giới luật Tỳ-kheo (250 giới theo truyền thống Bắc truyền) và Tỳ-kheo-ni (348 giới). Ngũ Thiên là một cách dịch nghĩa của tiếng Phạn pañca-āpattiskandhāḥ (पञ्चापत्तिस्कन्धा): Pañca (पञ्च) là (số) năm, āpatti (आपत्ति) hàm ý phạm tội, rơi vào cảnh xấu/tồi bại, skandhāḥ (स्कन्ध) hàm ý một tập hợp, nhóm/tụ. Tham khảo chi tiết trang này chẳng hạn https://phatgiao.org.vn/tu-dien-phat-hoc-online/ngu-thien-k4691.html, v.v.
[11] Tham khảo thêm chi tiết loạt bài viết "Phương pháp giải quyết vấn đề và Tứ diệu đế" cùng tác giả (NCT) trên mạng như https://thuvienhoasen.org/a39939/phuong-phap-giai-quyet-van-de-va-tu-dieu-de-phan-2- hay https://www.daophatngaynay.com/vn/phat-phap/giao-phap/bon-chan-ly/4690-phuong-phap-giai-quyet-van-de-va-tu-dieu-de-phan-1.html, v.v.
[12] Tham khảo chi tiết Trương Hành liệt truyện, Hậu Hán thư trên trang này chẳng hạn https://ctext.org/hou-han-shu/zhang-heng-lie-zhuan/ens, v.v.
[13] Theo truyền thống xã hội Á Đông (chịu ảnh hưởng nặng nề của Nho giáo), "tuyệt tự" được xem là một bất hạnh lớn lao, một tội bất hiếu nghiêm trọng nhất ("Bất hiếu hữu tam, vô hậu vi đại").
[14] Do tuần 由旬 hay do diên 由延 (cổ hơn) là hai cách kí âm tiếng Phạn Yojana योजन - một đơn vị đo chiều dài trong lịch sử cổ đại Ấn Độ - khoảng đường mà một con bò hoặc một cặp bò kéo cày (ngữ căn युज् yoj- là mang ách, trói buộc > yoke/A, joug/P) có thể đi được trong một ngày, tương đương với khoảng từ 7 đến 15 km. Độ dài này thay đổi theo không gian (các địa phương ở Ấn Độ cổ đại) và thời gian, tôn giáo, v.v.
[15] Tiếng Trung (Quốc) hiện đại thường dùng cụm danh từ xá lợi tử 舍利子 với 3 âm tiết - phản ánh khuynh hướng đa âm hóa của tiếng Trung - và cũng cho rõ nghĩa hơn khi ghép với chữ tử (hàm ý di vật/xương cốt của đức Phật có hình hạt trai). Chữ tử có thêm chức năng của một ‘hậu tố’ dùng để thành lập danh từ.
[16] Trong một số trường hợp, xá lợi còn gọi là dhātu (tiếng Phạn, Pali) धातु chỉ phần tinh hoa còn lại sau khi hỏa táng thân thể của Đức Phật hoặc các bậc thánh giả - một cách dịch nghĩa là giới HV 界. Do đó thân thể xá lợi và pháp thân xá lợi tương ứng với Śarīra-dhātu शरीरधातु và Dharmadhātu धर्मधातु, v.v. Có những cách gọi khác như nhục thể xá lợi (hay xá lợi thân) hoàn toàn dùng để chỉ phần di cốt, tro cốt hoặc các thể kết tinh từ nhục thân của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni sau khi Ngài nhập Niết bàn và thực hiện lễ hỏa táng (~ Trà tỳ).
[17] So sánh với bản dịch của Huyền Trang 諸法因緣生,我說此因緣;因緣盡故滅,我作如是說 - để ý cách dùng ngã (ngã thuyết, ngã tác) so với cách dùng Như lai và Đại Sa môn của Nghĩa Tịnh đạt đỉnh cao về độ hàn lâm, chính xác về cấu trúc danh từ Phạn ngữ và bảo lưu được tính lịch sử, tự sự của văn bản gốc - phản ánh khuynh hướng chất trực 質直 của Nghĩa Tịnh như đã bàn đến trong bài. Do đó, bản dịch của Nghĩa Tịnh phổ biến rộng rãi hơn so với bản dịch của Huyền Trang, dù Huyền Trang nổi tiếng hơn và đứng hàng đầu trong Tứ đại dịch giả (hay Tứ đại dịch kinh gia: thường là Huyền Trang, Kumārajīva/Cưu Ma La Thập, Nghĩa Tịnh, Paramārtha/Chân Đế); có tài liệu không ghi Nghĩa Tịnh nhưng ghi là Amoghavajra/Bất không, v.v.
[18] Thí dụ như theo thống kê trang này https://openlexicon.fr/datasets-info/SUBTLEX-CH/README-subtlex-ch.html thì tần suất của tẩy là 112.55 (trên 1000000), dục 28.02, quán 27.55 và mộc 4.38.
[19] Pháp sư Bảo Tư Duy là một cao tăng, dịch giả dịch kinh người nước Ca Thấp Di La (Kashmir) thuộc bắc Thiên Trúc (Ấn Độ cổ đại. Tên ngài tiếng Phạn là Ratnacinta, kết hợp chữ ratna रत्न (hàm ý đá quý ~ bảo HV 宝) với chữ cinta चिन्ता (nghĩa là suy tư, trầm ngâm ~ tư duy HV 思惟). Ngài đến Lạc Dương vào năm 693 thời nhà Đường và có những đóng góp quan trọng cho lịch sử dịch thuật kinh điển Phật giáo. Bản dịch Phật Thuyết Dục Tượng Công Đức Kinh (năm 693) ra đời trước bản dịch Dục Phật Công Đức Kinh của Nghĩa Tịnh khoảng 17 năm. So sánh hai tài liệu trên cho ta nhiều kết quả thú vị như Bảo Tư Duy ghi là tắm tượng Phật, còn Nghĩa Tịnh chỉ ghi là tắm Phật (có thể hiểu là tắm hình vẽ/tranh hay tượng Phật...), Bảo Tư Duy ghi là nhúng ngón tay vào nước tắm còn Nghĩa Tịnh ghi là nhúng hai ngón tay vào nước tắm để rưới lên đầu và gọi loại nước tắm này là cát tường thủy (nước tốt lành/cho ta may mắn), v.v.
[20] Dharmarakṣa là kí âm tiếng Phạn धर्मरक्ष, kết hợp hai từ Dharma धर्म (pháp, luật vũ trụ, trật tự, chính nghĩa, chân lý...) và rakṣa रक्ष (người bảo vệ, người canh giữ, hoặc đối tượng được bảo vệ - từ gốc rakṣ, có nghĩa là bảo vệ, canh giữ hoặc gìn giữ). Dịch ra Hán văn là Pháp Hộ, còn Trúc thường dùng đặt tên cho các vị sư đến Trung Hoa từ nước ngoài/Thiên Trúc. Trước khi Đạo An (một vị cao tăng người Trung Quốc sống vào thời Đông Tấn) đề xuất tất cả tăng sĩ nên lấy họ là Thích 釋 – theo họ Thích Ca (Shakya) của Đức Phật, các vị sư từ nước ngoài đến Trung Hoa thường được đặt họ theo tên quốc gia mà họ xuất thân để dễ phân biệt: td. (a) Trúc (竺): Tăng sĩ đến từ nước Thiên Trúc (Ấn Độ), ví dụ: Trúc Pháp Lan (Dharmaratna), Trúc Pháp Hộ (Dharmarakṣa) (b) An (安): Tăng sĩ đến từ nước An Tức (Parthia/Ba Tư cổ), ví dụ: An Thế Cao (c) Chi (支): Tăng sĩ đến từ nước Đại Nhục Chi (Yuezhi), ví dụ: Chi Lâu Ca Sấm (Lokakṣema), Chi Khiêm (d) Khương (康): Tăng sĩ đến từ nước Khương Cư (Sogdiana), ví dụ: Khương Tăng Hội, v.v.
[21] Thí dụ như các tài liệu thu thập và soạn lại bởi pháp sư Bảo Xướng 寶唱 (466-518?). Pháp sư Tuệ Lâm (737-820) trong Nhất Thiết Kinh Âm Nghĩa 一切經音義 gồm 100 quyển, còn đi xa hơn với ghi nhận (trong Tân Tập Dục Tượng Nghi Quỹ 新集浴像儀軌) rằng “Nếu mỗi sáng sớm không thực hiện lễ cúng dường (tắm và lau chùi theo đúng truyền thống, niệm thần chú...) này, thì thề sẽ không tự mình ăn uống gì" - dịch lại từ nguyên bản 每日清晨若不修此供養誓不自食. Dĩ nhiên là nghi thức theo ghi chép của Tuệ Lâm có nhiều mâu thuẫn với văn hóa lễ hội hàng năm đã ăn sâu vào đời sống đại chúng và quá nặng về hình thức lễ nghi cổ truyền, lại quá thiên về thần chú (td. Mật Tông) nên rất khó thực hiện!
[22] Danh từ Thingyan bắt nguồn từ tiếng Phạn cổ Saṃkrānti संक्रान्ति, có nghĩa trực tiếp là “sự chuyển tiếp”, “sự đi qua” hoặc “sự chuyển động” (hay thời gian chuyển mùa theo cách tính lịch âm dương truyền thống). Qua nhiều thế kỷ, tiếng Miến Điện đã địa phương hóa cách phát âm này thành Thingyan - tên gọi này cùng gốc và nghĩa với cách gọi Songkran của Thái Lan và Pi Mai/Songkran của Lào.
[23] Một dạng biến âm khác của i còn có thể là là ai/ay như phi - bay, thi - thây, thì - giây, vi - vây, chi - chai, chỉ - giấy, v.v.