Nhìn lại âm nhạc miền Nam – Tập 2 (kỳ 9)
Nguyễn Phú Yên
CHƯƠNG XV: TRUYỆN CA VÀ TRƯỜNG CA
Bên cạnh nguồn cảm hứng về tình yêu quê hương, tình yêu đôi lứa, các nhạc sĩ còn tìm đến cảm xúc được gợi lên từ những câu chuyện dân gian đã ăn sâu trong tâm thức người Việt qua nhiều thế hệ hoặc là những câu chuyện đẹp từ trong văn chương. Đó là những bài truyện ca dạy con người bài học về đạo đức, về cái đẹp của tình yêu, của tình nghĩa vợ chồng, tình huynh đệ, nỗi thèm khát vĩnh cửu, niềm mơ ước bất tử…
Ngoài ra có những bài hát dài hơi được đúc kết trong một tổ khúc gồm nhiều bài có thể hát riêng hoặc hát kế tục nhau gọi là trường ca. Mỗi bài trong trường ca được diễn tả theo nội dung câu chuyện và theo cấu trúc giai điệu của mỗi bài tùy theo nguồn cảm hứng của tác giả. Ngoài các tác phẩm trường ca được nhắc đến dưới đây, còn có một số tác phẩm không phổ biến rộng rãi hoặc thất lạc như Triều vui thế hệ, Máu hồng sử xanh, Ngày trọng đại, Tiếng trống Diên Hồng của Hoàng Thi Thơ; Lửa thiêng, Hàn Giang dậy sóng, Con đường trước mặt, Những dòng sông anh em, Thêm một lần hoa nở… của Phạm Thế Mỹ.
- TRUYỆN CA
- TRẦU CAU
Ngày xưa, người nông dân Việt Nam đều biết đến sự tích Trầu Cau. Sự tích này đã được nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu kể lại trong bài hát Trầu Cau viết vào năm 1940. Đó là chuyện hai anh em nhà quan lang họ Cao rất giống nhau và thương yêu nhau thắm thiết. Người anh tên Tân Sinh và người em là Lang Sinh. Cả hai xin học nhà đạo sĩ họ Lưu và được thầy yêu mến và muốn gả con gái cho. Người con gái đem lòng yêu mến, muốn lấy người anh làm chồng, nhưng không phân biệt được ai là anh, ai là em. Một hôm, người con gái lấy một bát cháo và một đôi đũa mời hai người ăn. Thấy người em nhường người anh ăn, người con gái mới phân biệt được. Khi người anh có vợ thì người em rất buồn, nhưng người anh vô tình không biết. Một hôm hai anh em đi làm, tối mịt mới về; người vợ chạy ra vội ôm chầm lấy người em vì chàng bước vào nhà trước. Đúng lúc ấy, người anh cũng bước vào nhà, thấy vậy sinh nghi người em. Từ đấy người anh càng hững hờ với em hơn trước. Một buổi chiều, người em ngồi một mình buồn tủi, vội đứng dậy ra đi:
Ngày xưa có hai anh em nhà kia
Cùng yêu thương ở cùng nhau
Bỗng đâu chia lìa.
Vì hai người cùng yêu mến
Một cô gái làng bên
Nhưng người anh
Được kết duyên cùng nàng.
Vì như thế nên người em
Lòng buồn rầu bỏ đi khỏi làng...
Chàng đi mãi cho đến khu rừng rồi đi thẳng vào rừng âm u. Trời bắt đầu tối, chàng vẫn cứ bước đi rồi dừng chân bên một con suối. Chàng ngồi nghỉ bên bờ, khóc thổn thức, cho đến khi sương lạnh thấm dần, chàng chết đi rồi biến thành một tảng đá:
Ôi ta buồn ta đi lang thang bởi vì đâu?
Kìa sông sâu dòng êm réo như gợi mối sầu
Nhìn nước cuốn lệ rơi tuôn
Biết sao vơi niềm riêng
Kìa mây sầu giăng chơi vơi
Làm sao dừng cho nhắn đôi lời.
Dòng nước lờ trôi mây trắng cùng trôi
Qua chốn nào nơi xa xôi
Anh say sưa cùng ai
Đang xe mối tình duyên
Thôi hết rồi giấc mơ huyền.
Qua bao nhiêu ngày
Ta đi lang thang bởi vì đâu?
Ôi ta buồn ta đi quyên sinh cũng vì ai...
Tang tính tình
Tính tang tính tình bên sông sâu
Tình Lang sinh thành phiến đá
Sầu thương theo ngày qua.
Người anh về nhà không thấy em đâu, lẳng lặng đi tìm. Chàng đi mãi, sau cùng đến con suối xanh biếc đành ngồi bên bờ suối, tựa vào tảng đá. Chàng ngồi trong sương lạnh và khóc than hồi lâu, ngất đi và chết cứng, biến thành một cây mọc thẳng ngay bên cạnh:
Trông ngóng chờ tin
Không biết vì sao nên Tân sinh
Ra đi mong tìm em thương yêu
Nỗi niềm thương nhớ.
Qua bao ngày ta đi
Lang thang cố tìm em
Dòng sông êm đềm trôi cuốn
Như vương tiếng buồn.
Nhìn nước cuốn lệ rơi tuôn
Biết sao ngăn niềm thương
Trời xanh cùng mây bay cao rừng sâu
Tìm em biết phương nào?
Nhìn chốn rừng hoang
Nghe tiếng rừng vang
Trong gió ngàn như than van
Bao nhiêu đau lòng
Sao ta đâu thấy hình em
Thôi hết rồi phút êm đềm.
Qua bao nhiêu ngày ta đi
Lang thang cố tìm em
Ôi ta buồn ta đi
Quyên sinh cũng vì em.
Tang tính tình tính tang tính tình
Tang tính tình bên sông sâu
Người Tân sinh gần phiến đá
Thành cây cau trồi lên.
Ở nhà, người vợ nóng lòng vội đi tìm chồng. Nàng đi mãi, cuối cùng gặp con suối sâu. Nàng không còn đi được nữa, ngồi tựa vào gốc cây than khóc. Chưa đầy nửa đêm mà nàng đã mình gầy xác xơ, thân mình biến thành một cây leo quấn chặt lấy cây không cành bên tảng đá:
Trông ngóng chờ tin không biết
Chồng sao nên bâng khuâng
Trong yêu thương nàng ra đi
Mong kiếm chồng yêu mến.
Đây cây rừng
Thông reo vi vu bóng chồng đâu
Dòng sông ơi
Nào ai sớt cho vơi mối sầu.
Nhìn nước cuốn lệ rơi tuôn
Biết sao vơi niềm thương
Làn mây chiều đang giăng tơ
Nhìn mây lòng man mác mong chờ.
Kìa gió rừng lên xao xuyến lòng em
Thương nhớ chàng ôi sao quên?
Mây ơi xin đừng bay
Cho ta nhắn vài câu
Cho thấy chồng bớt nguôi sầu.
Ôi đây cây rừng
Thông reo vi vu biết làm sao?
Đây hương hồn
Em xin theo anh đến trời cao.
Tang tính tình tính tang tính tình
Tang tính tình bên sông sâu
Niềm tương tư nàng chốc biến
Thành ra dây trầu xanh.
Lưu luyến tình xưa
Âu yếm trầu leo quanh thân cau
Qua bao năm tình thiêng liêng
Thắm cùng mưa nắng...
Câu chuyện làm ai nấy đều thương xót. Người dân gọi cây thẳng đứng là cây cau, cây dây leo là cây trầu, lại lấy tảng đá đem về nung cho xốp để ăn với trầu cau, cho miệng thơm và môi đỏ. Tình duyên của ba người vẫn keo sơn, thắm thiết, và tục ăn trầu của người dân Việt có từ đó.Về mặt âm nhạc, NS Phan Huỳnh Điểu sử dụng thang âm ngũ cung Bắc thuần nhất để gần gũi với tâm hồn người Việt hơn.
- THIÊN THAI
Trong truyền thuyết Trung Hoa (Lưu Thần và Nguyễn Triệu) cũng như trong cổ tích Việt Nam (Từ Thức) kể rằng có người trần gian đi lên núi hái thuốc và gặp được tiên nữ rồi ở lại cung tiên. Câu chuyện đẹp này được nhiều nhạc sĩ kể thành ca khúc.
Chẳng hạn, trong bài hát Thiên Thai, Văn Cao kể chuyện Lưu Thần và Nguyễn Triệu là hai chàng trai rủ nhau đi lên núi Thiên Thai. Cảnh đẹp thiên nhiên đã cuốn hút hai chàng trai:
Tiếng ai hát chiều nay vang lừng trên sóng
Nhớ Lưu Nguyễn ngày xưa lạc tới Đào nguyên
Kìa đường lên tiên,
Kìa nguồn hương duyên
Theo gió tiếng đàn xao xuyến.
Phím tơ lưu luyến
Mấy cung u huyền
Mấy cung trìu mến
Như nước reo mạn thuyền.
Âm ba thoáng rung cánh đào rơi
Nao nao bầu sương khói phủ quanh trời.
Lênh đênh dưới hoa chiếc thuyền lan
Quê hương dần xa lấp núi ngàn
Bâng khuâng chèo khua nước ngọc tuyền
Ai hát trên bờ Đào nguyên…
Trong thiên nhiên tuyệt đẹp ấy, hai chàng gặp tiên nữ rồi cùng hai nàng kết duyên thành vợ chồng, sống bên nhau đầm ấm trong tiếng nhạc Nghê thường say đắm:
Thiên Thai chốn đây hoa xuân
Chưa gặp bướm trần gian
Có một mùa đào dòng ngày tháng
Chưa tàn qua một lần
Thiên tiên chúng em xin dâng
Hai chàng trái đào thơm
Khúc nghê thường này
Đều cùng múa
Vui bầy tiên theo đàn.
Đèn soi trăng êm
Nhạc lắng tiếng quyên
Dây đó nỗi lòng mong nhớ
Này khúc bồng lai
Là cả một thiên thu
Trong tiếng đàn chơi vơi.
Đàn xui ai quên đời dương thế
Đàn non tiên đàn khao khát
Khúc tình duyên.
Sau khi ở cảnh tiên một thời gian thì hai chàng chợt nhớ quê nhà, muốn về thăm. Khi trở lại quê hương thì cảnh vật hoàn toàn đổi khác, hỏi ra mới biết đã bao nhiêu đời đã đi qua. Người xưa không còn ai, lòng buồn vô hạn, hai chàng tìm đường trở lại nhưng than ôi, đường xưa lạc lối nên không tìm được cõi tiên nữa. Từ đó người ta chẳng còn thấy hình bóng hai chàng nơi nao.
Thế giới thần tiên đúng là nỗi thèm khát vĩnh cửu của con người:
Thiên Thai! Ánh trăng xanh mơ
Tan thành suối trần gian
Ái ân thiên tiên em ngờ phút
Mê cuồng có một lần
Gió hắt trầm tiếng ca
Tiếng phách ròn lắng xa
Nhắc chi ngày xưa đó
Đến se buồn lòng ta
Đào Nguyên trước
Lưu Nguyễn quên trần hoàn
Cùng bầy tiên đàn ca bao năm
Nhớ quê chiều nào xa khơi
Chắc không đường về
Tiên nữ ơi!
Đào Nguyên trước
Lưu Nguyễn khi trở về
Tìm Đào Nguyên,
Đào Nguyên nơi nao?
Những khi chiều tà trăng lên
Tiếng ca còn rền trên cõi tiên.
Ngoài Văn Cao, còn có các nhạc sĩ khác cũng lấy câu chuyện này làm nguồn cảm hứng nhưng không phải để kể lể nội dung câu chuyện mà chỉ để diễn tả thiên nhiên tươi đẹp mà tác giả mường tượng ra bằng những giai điệu êm ái. Chẳng hạn Phạm Duy trong bài hát Tiếng sáo thiên thai:
Xuân tươi êm êm ánh xuân nồng
Nâng niu sáo bên rừng,
Dăm ba chú Kim đồng
(Hò xàng xê) Tiếng sáo,
Nhẹ nhàng lướt cỏ nắng
Nhạc lòng đưa hiu hắt,
Và buồn xa buồn vắng
Mênh mông là buồn!
Tiên nga, buông lơi
Tóc bên nguồn
Hiu hiu lũ cây tùng
Ru ru tiếng trên cồn.
(Hò ơi) làn mây ơi!
Ngập ngừng sau đèo vắng,
Nhìn mình cây nhuộm nắng,
Và chiều như chìm lắng,
Bóng chiều không đi...
Nhạc sĩ Võ Đức Thu thì phổ nhạc bài thơ Tống biệt của Tản Đà với nhịp điệu tango:
Lá đào rơi rắc lối Thiên thai
Suối tiễn oanh đưa những ngậm ngùi
Nửa năm tiên cảnh một bước trần ai
Ước cũ duyên thừa có thế thôi.
Ðá mòn rêu nhạt nước chảy huê trôi
Cái hạc bay lên vút tận trời
Trời đất từ nay xa cách mãi
Cửa động đầu non đường lối cũ
Nghìn năm thơ thẩn bóng trăng chơi.
- TRƯƠNG CHI
Một câu chuyện tình diễm lệ khác trong cổ tích Việt Nam cũng được NS Văn Cao kể bằng những giai điệu tuyệt đẹp của dòng nhạc lãng mạn, đó là bài hát Trương Chi. Chuyện kể ngày xưa có nàng Mỵ Nương xinh đẹp tuyệt trần, con một vị đại thần. Nàng sống cô đơn trong cảnh trướng phủ màn che nhưng lòng luôn buồn bã. Cha nàng cho xây một căn nhà nhỏ bên bờ sông để nàng khuây khỏa. Hằng ngày nàng ra đó để thêu thùa, đọc sách, nhất là để nghe tiếng sáo của chàng Trương Chi, một thanh niên làng chài ven sông:
Một chiều xưa trăng nước chưa thành thơ
Trầm trầm không gian mới rung thành tơ
Vương vất heo may hoa yến mong chờ
Ôi tiếng cầm ca thu tới bao giờ.
Lòng chiều bơ vơ lúc thu vừa sang
Chập chùng đêm khuya thức ai phòng loan
Một cánh chim rơi trong khúc nhạc vàng
Đây đó từng song the hé đợi đàn.
Bỗng một thời gian Mỵ Nương không còn nghe tiếng sáo, vì quá thương nhớ tiếng sáo mà sinh bệnh. Không có ai chữa được bệnh của nàng.
Tây hiên Mỵ Nương khi nghe tiếng ngân
Hò khoan mơ bóng con đò trôi
Giai nhân cười nép trăng sáng lả lơi,
Lả lơi bên trời.
Anh Trương Chi,
Tiếng hát vọng ngàn xưa còn rung
Anh thương nhớ,
Oán trách cuộc từ ly não nùng.
Đò trăng cắm giữa sông vắng
Gió đưa câu ca về đâu?
Nhìn xuống đáy nước sông sâu
Thuyền anh đã chìm đâu!
Vô tình cha nàng biết được nguyên nhân của căn bệnh của con gái chính là tiếng sáo của Trương Chi. Ông liền mời chàng đến, thấy chàng xấu xí ông lệnh chỉ được thổi sáo từ ngoài sân vọng vào. Mỵ Nương nghe thấy tiếng sáo quen thuộc thì khỏi bệnh, xin được gặp người thổi sáo. Vừa thấy Trương Chi, Mỵ Nương đã vô cùng thất vọng vì dung mạo của chàng.Trương Chi về nhà bỗng thầm yêu trộm nhớ Mỵ Nương nhưng không được đền đáp. Chàng thất vọng và đau buồn cho thân phận nghèo hèn của mình, mang bệnh tương tư, rồi sầu héo dần mà chết. Người làng mang xác chàng đem chôn. Khi bốc mộ mọi người thấy một khối cầu trong suốt bèn đem gắn vào mạn chiếc thuyền cũ của chàng. Tình cờ, cha Mỵ Nương thấy viên hình cầu đẹp như ngọc liền mua về làm thành chiếc chén uống trà. Mỵ Nương muốn dùng thử. Nhưng vừa rót trà vào, nàng thấy trong chén trà hiện lên hình bóng Trương Chi, và tiếng sáo năm xưa hiện lên như than như trách. Nàng chạnh lòng nhớ lại mối tình đã qua. Một giọt nước mắt của nàng rơi xuống chén và chiếc chén bỗng tan tành.
Lòng bâng khuâng theo mưa đưa canh tàn
Về phương xa ai nức nở và than
Cùng với tiếng gió vương
Nhìn thấy ngấn nước
Lấp lánh in bóng đò xưa…
Kết thúc câu chuyện, Văn Cao gieo một nỗi buồn nhân thế như là một bài học dân gian:
Đàn đêm thâu
Trách ai khinh nghèo quên nhau
Đôi lứa bên giang đầu
Người ra đi với cuộc phân ly
Đâu bóng thuyền Trương Chi?
Nhạc sĩ Mạc Phong Linh và Mai Thiết Lĩnh cũng viết bài Chuyện tình Trương Chi - Mỵ Nương từ câu chuyện trên:
Ngày xưa Trương Chi sống cô đơn
Lênh đênh với con đò giữa dòng sông sâu
Khách qua nơi đây mấy kẻ hay
Cuộc đời anh nghệ sĩ giọng tiêu ngàn sầu.
Ngày tháng trôi đi như vô tư
Ngờ đâu cung cấm Mỵ Nương
Từng đêm nghe cung tiêu
Tha thiết canh thâu như rót vào tim
Bao nhiêu nỗi buồn vô bờ…
Tủi thân Trương Chi số vô duyên
Tim anh chết đi rồi kết thành ngọc châu
Biết tin đau thương ấy Mỵ Nương
Liền tìm viên ngọc quý tiện chung dùng trà.
Nào có ai hay trong chung kia
Hình Trương Chi bóng đò hiện lên
Như bao đêm xưa. Đau xót cho ai
Thương tiếc tình duyên
Nên nát ngọc vì lệ rơi.
Cũng với câu chuyện này, nhạc sĩ Phạm Duy không kể lể nhưng cũng bày tỏ cảm xúc với những giai điệu nhẹ nhàng, thắm thiết trong bài hát Khối tình Trương Chi viết năm 1952:
Đêm năm xưa khi cung đàn lên tơ
Hoa lá quên giờ tàn
Mây trắng bay tìm đàn
Hồn người thổn thức trong phòng loan.
Đêm năm xưa nghe cung đàn gây mơ
Âu yếm nâng tà quạt, hôn gió đưa về thuyền
Tưởng người trên sóng du thần tiên…
Đêm năm xưa tương tư người hò khoan
Ôm ấp bao mộng vàng
Cho tới khi gặp chàng
Thì đành tan vỡ câu chờ mong.
Đêm năm xưa trên con thuyền lẻ loi
Khi trót yêu người rồi xa cách nhau vì đời
Tủi hờn duyên kiếp bao giờ nguôi…
Đêm năm xưa ôm mối tình dở dang
Chôn đáy sông hồn cầm
Ai chết đêm nguyệt rằm
Nợ tình còn đó chưa đền xong.
Đêm năm xưa chưa nguôi lòng yêu ai
Duyên kiếp trong cuộc đời,
Đem xuống nơi tuyền đài
Để thành ngọc đá mong chờ ai.
Đêm năm xưa yêu dấu người xa xăm
Nâng chén trong lầu buồn,
Thương nhớ nơi ngàn trùng
Lệ sầu rơi xuống câu hò khoan.
Ôi duyên kia ai đã trả cho ai
Cho mắt rơi lệ rồi,
Cho chén tan thành lời
Để thành bài hát ru lòng tôi.
- CHÚ CUỘI
Chú Cuội là một hình ảnh nên thơ từ trong truyện cổ tích được lưu truyền nên thành câu ca dao “Thằng Cuội ngồi gốc cây đa/ Để trâu ăn lúa, gọi cha ời ời/ Cha còn cắt cỏ trên trời/ Mẹ còn cưỡi ngựa đi mời quan viên/ Ông thời cầm bút cầm nghiên/ Ông thời cầm tiền đi chuộc lá đa”. Câu chuyệnđược mọi người nhắc đến trong ngày rằm tháng tám.Nhìn lên mặt trăng, người ta thấy một vết đen rõ hình một cây cổ thụ có người ngồi dưới gốc, người ta gọi cái hình ảnh ấy là hình chú Cuội ngồi gốc cây đa....
Trong ngày Trung thu, chú Cuội và chị Hằng là hai nhân vật chính mà các em nhỏ quan tâm tới. Câu chuyện trong truyện cổ tích được thiếu nhi yêu thích, khêu gợi cho các em sự tưởng tượng phong phú phù hợp với lứa tuổi của các em cũng được các nhạc sĩ đan dệt thành những giai điệu êm ái:
Bóng trăng trắng ngà có cây đa to
Có thằng Cuội già ôm một mối mơ.
Lặng yên ta nói Cuội nghe
Ở cung trăng mãi làm chi.
Bóng trăng trắng ngà có cây đa to
Có thằng Cuội già ôm một mối mơ.
Gió không có nhà gió bay muôn phương
Biền biệt chẳng ngừng trên trời nước ta.
Lặng nghe trăng gió bảo nhau
Chị kia quê quán ở đâu?
Gió không có nhà gió bay muôn phương
Biền biệt chẳng ngừng trên trời nước ta.
Có con dế mèn suốt trong đêm khuya
Hát xẩm không tiền nên nghèo xác xơ
Đền công cho dế nỉ non
Trời cho sao chiếu ngàn muôn.
Có con dế mèn suốt trong đêm khuya
Hát xẩm không tiền nên nghèo xác xơ.
Sáng rơi xuống đồi sáng leo lên cây
Sáng mỏi chân rồi, sáng ngồi xuống đây.
Cùng trông ánh sáng cười vui
Chị em ta hãy đùa chơi.
Sáng rơi xuống đồi sáng leo lên cây
Sáng mỏi chân rồi, sáng ngồi xuống đây.
Các em thích cười muốn lên cung trăng
Cứ hỏi ông Trời cho mượn cái thang.
Mười lăm tháng tám trời cho
Một ông trăng sáng thật to
Các em thích cười muốn lên cung trăng
Cứ hỏi ông Trời cho mượn cái thang.
(Lê Thương, Thằng Cuội)
Cũng như nhạc sĩ Lê Thương, nhạc sĩ Phạm Duy cũng chỉ kể câu chuyện thoáng qua bằng những giai điệu nhẹ nhàng để các em vui chơi:
Thằng Cuội yêu chị Hằng Nga
Nói dối ông bà lên tới Mặt trăng
Ố tang tình tang! Ố tang tình tình!
Kể từ khi Cuội ra đi
Làng xóm không ngờ cũng nhớ Cuội ghê
Ố tang tình tang! Ố tang tình tình!
Cuội thì sau cuộc phiêu du
Cuội ngồi thương nhớ quê nhà xa xôi
Ố tang tình tang! Ố tang tình tình!
Cuội ngồi dưới ngọn cây đa
Để trâu ăn lúa kêu cha ời ời
Ố tang tình tang! Ố tang tình tình!...
(Phạm Duy, Một đàn chim nhỏ, 1957)
Trong một bài khác, Phạm Duy cũng kể câu chuyện thơ mộng này nhưng dành cho lứa tuổi lớn đầy mơ mộng hơn với nhịp điệu
luân vũ:
Trăng soi sáng ngời treo trên biển trời
Tình ơi một đàn con trai
Rủ đàn con gái ra ngồi nhìn trăng.
Ra nghe chú Cuội ngồi gốc cây đa
Cuội ơi để trâu ăn lúa
Nhìn mây theo gió miệng ca bời bời.
Ta yêu cô Hằng đêm xưa xuống trần
Nàng ơi nàng về dương gian
Tìm người nuôi nấng cung đàn Hằng Nga
Xin đôi cánh vàng mượn chiếu mây non
Cuội ơi Cuội theo ánh sáng
Cuội lên cung vắng Cuội không về làng.
Ánh trăng vàng bên người đẹp yêu chồng
Khúc Nghê thường
Quên đường về dương gian
Ánh trăng vàng kìa là ánh trăng vàng
Đời dương thế có người trong đêm tối
Chờ sao chiếu mối tình của Hằng Nga
Đời đời mọc trăng tơ sáng lóa.
Trăng soi tóc thề đưa trai gái về
Tình ơi nửa đường thôn quê
Gặp đàn em bé hát vè một câu.
Câu thơ chú Cuội mà lấy tiên nga
Cuội ơi để trâu ăn lúa
Ngồi trên lưng gió tình yêu mặn mà.
(Phạm Duy, Chú Cuội, Chợ Neo, Thanh Hóa, 1948)
Nhạc sĩ Phạm Đình Chương nhân một đêm trăng bỗng liên
tưởng đến câu chuyện chú Cuội nhưng được thêm thắt nhiều
chi tiết thơ mộng để lôi cuốn các em hơn:
Đêm nay trăng chiếu qua làng
Có người ra ngắm trăng màng màng mơ
Trăng quê như lúa lên tơ
Ta ngồi nhặt ánh trăng thơ ngát tình.
Ai hay trăng sáng trong lành
Ấp ủ một mối duyên tình ngàn thu
Ai ơi say với trăng thâu
Lại đây mà lắng nghe câu chuyện này…
Ngày xưa, ngày xửa, chứ ngày xưa
Có chàng mục tử dối quê (mà) dối làng
Dối cha dối mẹ họ hàng
Trời đày anh sống Cung Hằng xa xa.
Anh mang tên Chú Cuội Già
Trăm năm ở với Hằng Nga yêu kiều
Tính tình tang.
Đàn tình reo (ớ ơ) vang ơ hờ…
Một hôm chàng bỗng thấy yêu
Và liều ăn cắp rất nhiều để cho
Rượu tiên, châu báu, hoa thơm
Đàn vàng, thơ ngọc để dâng Hằng Nga.
Ngọc Hoàng giận phạt Cuội ta
Đày xuống dương thế
Khiến xa lìa người thương
Để anh xa cách người thương
Khóc than mối tình
Trên đường trần gian.
Cho nên khi xuống dương trần
Sống đời mưa gió, âm thầm lẻ loi.
Anh đi gieo rắc muôn nơi
Cung đàn ai oán cho vơi nỗi buồn.
Đêm nao trăng sáng trăng tròn
Có mình anh đứng ôm đàn để mơ
Anh nay nói dối hơn xưa,
Vì mong lại kiếp Cuội Già gần em.
(Phạm Đình Chương, Kiếp Cuội già,1953)
- NGƯU LANG - CHỨC NỮ
Ngưu Lang - Chức Nữ là truyện cổ tích có liên quan đến các sao Chức Nữ (Vega) và sao Ngưu Lang (Altair), dải Ngân hà và hiện tượng mưa ngâu. Trong truyện cổ tích Trung Hoa cũng có nhắc tới câu chuyện này nhưng nội dung không giống với truyện của Việt Nam. Ngưu Lang là vị thần chăn trâu của Ngọc hoàng Thượng đế, vì say mê một tiên nữ phụ trách việc dệt vải tên là Chức Nữ nên bỏ bê việc chăn trâu. Chức Nữ cũng vì mê tiếng tiêu của Ngưu Lang nên bê trễ việc dệt vải. Ngọc hoàng giận dữ, bắt cả hai phải ở cách xa nhau, người đầu sông Ngân, kẻ cuối sông, cho hai người mỗi năm được gặp nhau vào ngày bảy tháng bảy âm lịch khi cầu Ô Thước do chim ô (quạ) và chim thước (chim khách) kết cánh tạo ra. Khi tiễn biệt nhau, Ngưu Lang và Chức Nữ khóc sướt mướt. Nước mắt của họ rơi xuống trần hóa thành cơn mưa và được người dưới trần gian đặt tên là mưa ngâu.
Câu chuyện này được nhạc sĩ Thẩm Oánh từ rất sớm viết thành ca khúc thuộc loại tình buồn vì xa cách. Âm nhạc dìu dặt chạy trên cung thứ với nhịp điệu tango, đôi lúc có nốt biến hóa để thêm âm sắc cho phong phú giai điệu:
Một tuần ngâu mưa rơi buồn reo
Lá tung sầu theo nhớ nhung tiêu điều
Cơn cơn nơi phương trời
Tình tan vỡ muôn đời
Rầu rầu năm năm
Chức Nữ khóc Ngưu Lang
Niềm hận thương tràn khắp nhân gian.
Đều đều giọt mưa
Giọt mưa đều rơi suốt đời u ám
Nhịp cầu mong manh
Ô Thước bắc ghềnh
Vợ chồng ngâu buồn tủi trông nhau.
Ngồi xa mây gió
Vương mang hàng lệ thương
Trút nên mưa gieo sầu xuống đời
Một ngày gang tấc
Thôi Nam Bắc đôi nơi
Chàng với nàng ngậm ngùi chia phôi.
Câu chuyện thương tâm đem lại cho người trong cuộc những giọt lệ ngân cũng là những giọt mưa buồn tủi gieo chút xót thương cho người nghe mãi mãi đời sau:
Ngoài xa mưa gió, khóc vợ chồng ngâu
Vàng trút ngàn lá, ai nhớ ai sầu.
Một tuần ngâu sầu lắng canh thâu
Ngàn muôn kiếp sau khôn ngừng khóc nhau
Ôi duyên ngang trái thắm có chừng thôi
Ngân giang muôn đời còn nhiều lệ rơi.
(Thẩm Oánh, Vợ chồng ngâu)
Phạm Duy cũng viết một bài tình buồn vì chia lìa đôi lứa nhưng người nghe vẫn thấy được nhạc sĩ lấy cảm hứng từ câu chuyện Ngưu Lang-Chức Nữ:
Một người ngồi bên kia sông
Im nghe nước chảy về đâu
Một người ngồi đây trông hoa
Trôi theo nước chảy phương nào.
Trời thì mưa rơi mưa rơi
Không ngưng suối tuôn niềm đau
Người thì hẹn nhau sang sông
Mong cho chóng tạnh mùa ngâu.
Cuộc đời làm cho đôi bên
Yêu nhau cách một biển sâu
Hẹn hò tàn thu sang xuân
Bên nhau biết thuở ban đầu
Dù tình không nguôi
Đôi ta xin cho hứa vui về sau
Trời còn làm cho mưa rơi
Mưa rơi cách biệt dài lâu...
Nước vẫn trôi mau mắt vẫn hoen sầu
Đành để hồn theo nước trôi không màu
Số kiếp hay sao, không cho bắc cầu
Thì xin sông nước sẽ cho gần nhau.
Một người bèn ra ven sông
Buông theo nước cuồn cuộn mau
Một người chìm sâu trong khi mưa ngâu
Bỗng ngừng ngang đầu
Cuộc tình thương đau
Êm êm trôi theo nước xuôi về đâu
Hẹn hò gặp nhau thiên thu
Cho phong phú đời người sau.
(Phạm Duy, Hẹn hò)
- TRÁC VĂN QUÂN
Tình sử Trung Hoa nói về Tư Mã Tương Như, tự Tràng Khanh (179 TCN-117 TCN), người ở Thành Đô đời nhà Hán. Người rất đa tài, văn hay, đàn giỏi. Khi lìa quê lên Tràng An để lập công danh, đến con sông đầu làng, Tương Như viết trên cầu một câu: "Bất thừa cao xa tứ mã, bất phục quá thử kiều" (Không ngồi xe cao bốn ngựa, không qua lại cầu này nữa). Vốn con người hào hoa rất mực, ông mua được một chức quan nhỏ; làm quan trong ít lâu, chán, cáo bệnh, qua chơi nước Lương, rồi trở về nước Thục. Đến đâu, Tương Như cũng dùng bút mực và cây đàn để giao thiệp bằng hữu. Trong khi đến đất Lâm Cùng, Tương Như vốn sẵn quen với Vương Cát là quan lệnh ở huyện, nên đến chơi. Cát lại mời Tương Như cùng đi dự tiệc ở nhà Trác Vương Tôn, vốn là viên ngoại trong huyện. Nghe tiếng Tương Như đàn hay nên quan huyện cùng Trác Vương Tôn yêu cầu đánh cho một bài.
Họ Trác vốn có một người con gái rất đẹp tên Văn Quân, còn nhỏ tuổi mà sớm góa chồng, lại thích nghe đàn. Tương Như được biết, định ghẹo nàng, nên vừa gảy đàn vừa hát khúc "Phượng cầu hoàng" (Chim phượng trống tìm chim phượng mái).
Trác Văn Quân nghe được tiếng đàn, lấy làm say mê, đương đêm bỏ nhà đi theo chàng. Đôi trai gái đó mở một quán nấu rượu. Vợ chồng cùng cặm cụi làm ăn. Sau Hán Vũ Đế đọc bài Tử hư phú của Tương Như, khen tài mới vời vào triều, ban chức tước. Lại sai chàng cầm cờ tiết, thay nhà vua về Ba Thục chiêu an bọn phụ lão tùng phục nhà Hán. Lần này thỏa chí bình sinh, Tương Như áo gấm vinh quy được người đón rước long trọng. Nhưng làm quan ít lâu, lại chán, cáo bệnh lui về quê. (4)
Từ câu chuyện trên, nhạc sĩ Phạm Duy Nhượng đã bày tỏ cảm xúc quý mến về chuyện tình của hai người để viết thành bài ca với giai điệu êm đềm và tiết tấu dìu dặt của điệu luân vũ:
Có những chiều hoa, nồng nhạt say liên hoan
Bên những người hoa, ngạt ngào hương tóc phấn
Một chàng phiêu lãng, ôm đàn tới giữa đời
Đàn hôn làn tóc, người đẹp tươi nét môi
Mộng vương tà áo, nhạc giao tình chơi vơi!
Ta gửi về người ôi mấy cung đàn Tư Mã xưa
Yêu đôi mắt huyền xinh như dáng thuyền
Ai nhẹ lay màn the thấp thoáng?
Nàng nhẹ đôi gót hài dừng bên mái ngoài
Văng vẳng tiếng ai cười như mộng đời xa xôi.
Tư Mã người ơi, dừng đàn bên Văn Quân
Nâng phím hào hoa, kề làn môi giai nhân
Về nhà bên suối, cung đàn ấp má đào
Mộng chưa tàn khúc, Phượng Cầu lưu luyến nhau
Phượng ôi, đàn vắng tìm chim hoàng nơi nao?
(Phạm Duy Nhượng, Tà áo Văn Quân)
- THIẾU PHỤ NAM XƯƠNG
Nhạc sĩ Thẩm Oánh trong bài hát Thiếu phụ Nam Xương đã kể lại câu chuyện cảm động bằng bài hát đầy kịch tính. Chuyện kể về người con gái Nam Xương, có tên là Vũ Thị Thiết, thường được gọi là vợ chàng Trương. Nàng là người có dung hạnh vẹn toàn, chồng là Trương Sinh tính tình hay ghen. Vũ Nương sắp đến kỳ sinh nở thì chồng bị gọi đi lính. Ở nhà Vũ Nương sinh con và chăm nom mẹ chồng rất mực chu đáo. Vì nhớ thương con, mẹ chồng nàng ngày càng ốm nặng rồi mất, nàng lo tang ma chu đáo như với cha mẹ đẻ mình. Để đỡ nhớ chồng, nàng hay đùa với con bằng cách chỉ cái bóng của mình lên vách và nói với con đó là cha Đản.
Ai đời còn nhớ chăng?
Xóm Nam Xương có một nàng
Lòng trinh muôn đời muôn kiếp
Mang đến tuyền đài cam ức ôm hờn.
Ôi đến bao tan.
Từ chồng ra đi chiến tranh phân kỳ
Rầu rầu chiếc thân tàn canh soi bóng
Ôm con nhớ thương ngợp lòng
Chờ ngày khang thái,
Tái lai rực hồng ánh dương.
Con thơ chiều đêm hoài kêu nhớ cha
Khi ánh đăng soi mờ bóng nhòa
Chỉ bóng tường dụ dỗ dối con thơ
Rằng:"Đây chính cha
Đêm tối mới về cùng con".
Từ chiến trường trở về, Trương Sinh đau buồn ra thăm mộ mẹ, bế Đản theo. Ra đến đồng đứa trẻ quấy khóc vì đứa bé bảo Trương không phải là cha Đản, cha Đản đêm nào cũng đến, nhưng chẳng bao giờ bế Đản cả.
Rồi từ đó ánh đèn tàn đêm,
Hình nàng in trên vách tường,
Con giỡn đùa nô bóng cha rộn ràng
Nào ngờ đâu vì đó ly tan.
Người cha sau ít lâu hồi hương
Một sáng quang minh chim ngàn kêu đàn
Mừng mừng tủi tủi mang mang.
Nàng bế con ra:"Đây bố đã về cùng con"
Thằng bé kêu rằng:
"Không không bố tôi đêm tối mới về
Không không bố tôi đêm tối mới về
Không không bố tôi đêm tối mới về".
Không cần hỏi cho rõ ngọn ngành, Trương đã nổi cơn ghen đánh đuổi Vũ Nương đi, không ai có thể khuyên can được. Không thể thanh minh được, Vũ Nương đành nhảy xuống sông tự vận, lấy cái chết để minh oan cho mình.
Ôi đau thương, ôi ly tan
Đau đớn cho nhau,
Chua xót cho nhau chim thương lìa đàn.
Ôi đau thương, ôi nguy nan
Cuồng ghen sôi máu
Phũ phàng dày đạp nát tan.
Trời thấu cho lòng thiếp chăng
Trinh chuyên mang oan phụ chàng!
Xin đem thân như hoa tàn trôi đi
Trôi khuất xuôi với nước dòng Hoàng Giang.
Trương Sinh tuy giận nhưng vẫn thương xót. Một buổi tối Đản chỉ vào cái bóng trên tường và nói “Đấy, cha Đản lại đến kia kìa”. Trương Sinh ân hận vô cùng nhưng việc đã rồi (5). Người đời sau lập miếu thờ bà trên bờ sông Hoàng Giang thuộc làng Vũ Điện, huyện Nam Xương (nay thuộc huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam).
Bóng đêm mờ đèn khêu u uất
Chàng bồng con thơ in bóng lên tường.
Thằng bé vui mừng:
"Đây đây bóng cha đêm tối đã về,
Đây đây bóng cha đêm tối đã về
Đây đây bóng cha đêm tối đã về".
Ôi nghi oan, ôi ly tan
Đau đớn cho nhau,
Chua xót cho nhau chim thương lìa đàn.
Ôi nguy nan, ôi đau thương
Cuồng ghen sôi máu lỡ rồi tình đã nát tan.
Bồng con đứng trông theo
Dòng Hoàng Giang
Tình oan ngập mây u ám,
Muôn năm mối hờn
Bao tan nơi cửu tuyền
Cho đời còn nhớ quên?
Nghe câu chuyện này, vua Lê Thánh Tông có làm bài thơ cảm tác về cái chết của vợ chàng Trương. Bài thơ này nhà vua cho khắc vào bia đá trước miếu bà: Nghi ngút đầu ghềnh tỏa khói hương/ Miếu ai như miếu vợ chàng Trương/ Ngọn đèn dầu tắt đừng nghe trẻ/ Làn nước chi cho lụy đến nàng/ Chứng quả đã đôi vầng nhật nguyệt/ Giải oan chẳng lọ mấy đàn tràng/ Qua đây mới rõ nguồn cơn ấy/ Khá trách chàng Trương khéo phụ phàng.
- HOA THỦY TIÊN
Ngày xưa, có một ông phú hộ sinh được bốn người con trai. Khi biết mình sắp qua đời, ông gọi bốn người con đến, dặn dò các con phải chia gia tài của cha làm bốn phần đều nhau. Bốn người con hứa tuân lời cha trối lại, tuy nhiên vừa chôn cất cha xong thì ba người con đầu giành phần gia tài nhiều hơn người em út. Họ chỉ chia cho đứa em út một mảnh đất khô cằn. Người em út rất buồn, vừa thương nhớ cha, vừa buồn các anh xử tệ với em. Đang ngồi khóc một mình trước mảnh đất khô cằn, thì người em bỗng thấy một bà Tiên từ mặt ao gần đó hiện lên bảo:
- Này con, thôi đừng khóc nữa. Khoảnh đất này của con có chứa một kho tàng mà các anh con không biết. Kho tàng này chứa nhiều mầm của một loại hoa quý vô giá. Mỗi năm, cứ đến mùa xuân thì hoa đâm chồi nẩy lộc, nở từng hàng chi chít trên đất đai của con. Con sẽ hái hoa, đem bán rất được giá. Nhờ đó, chẳng bao lâu thì con sẽ giàu có hơn các anh.
Quả thật, đến mùa xuân ấy, đúng như lời bà Tiên nói, mảnh đất khô cằn của người em bỗng nhiên mọc lên từng hàng hoa trắng, hương thơm ngào ngạt. Để nhớ đến ơn lành của bà Tiên, người em đặt tên cho loại hoa này là hoa Thủy Tiên.
Những người thích hoa, chơi hoa và những người giàu thi nhau đến mua hoa thủy tiên hiếm quý với giá rất đắt. Chẳng bao lâu, người em trở nên giàu có. Rồi cứ mỗi năm Tết đến, người em út lại giàu thêm, hơn ba người anh tham lam kia.
Người ta tin rằng hoa Thủy Tiên mang lại tài lộc và thịnh vượng. Do vậy, mỗi dịp Tết đến, chơi hoa thủy tiên trở thành một tục lệ đón Xuân. Những ngày cuối năm, thủy tiên được chăm sóc để hoa nở đúng giao thừa, hy vọng mang đến tài lộc sung túc và may mắn trong năm mới.
Câu chuyện dân gian như thế nhưng nhạc sĩ Lê Thương trong bài hát Hoa thủy tiên thì kể một câu chuyện khác. Về âm nhạc, tác giả hoàn toàn sử dụng thang âm ngũ cung xuyên suốt cả bài, ngoại trừ một nốt nhạc nằm ngoài ngũ cung nhưng cũng không kéo dài:
Một nghìn năm trước
Trong đời Trần Nam quốc
Có cô công chúa lòa
Cả đời nuôi nấng hoa.
Trời làm nắng gió
Sau một chiều giông tố
Các hoa trên gác lầu
Phải một cơn đớn đau.
Nàng bạch mẫu đơn
Trôi lạc mất con
Khấn xin công chúa lòa
Tạ đền nụ hoa cho bà.
Lòng nàng công chúa
Thương người và hoa quá
Đến đêm xin khấn trời
Xin đền nụ hoa đã rơi.
Nàng bày trên gác
Ước chừng mười tô nước
Khấn xin ba tháng ròng
Nhưng trời chỉ cho nước trong.
Ngày tháng chóng qua thu hè đã xa
Cuối đông năm đó
Trời cho nàng Thủy Tiên xuống đời.
Nằm chìm trong nước
Đang chờ thời gian lướt
Thấy cô công chúa lòa,
Cô nàng Thủy Tiên tiến ra
Trình bày trên bát
Ba lòng vàng thơm ngát
Khiến cho đôi mắt lòa
Của nàng công chúa sáng ra
Nàng mở mắt xong
Trông vào tô nước trong
Thấy xuân năm đó
Trời cho nàng Thủy Tiên xuống đời.
(Lê Thương, Hoa thủy tiên)
- HUYỀN TRÂN CÔNG CHÚA
Huyền Trân công chúa (1287-1340) là công chúa đời nhà Trần, con gái của vua Trần Nhân Tông. Năm 1306, Huyền Trân công chúa được gả cho Quốc vương Chiêm Thành là Chế Mân (Jaya Sinhavarman III) để đổi lấy hai châu Ô, Lý (từ đèo Hải Vân, Thừa Thiên - Huế đến phía bắc Quảng Trị ngày nay). Một năm sau, Chế Mân chết, Huyền Trân công chúa được Trần Anh Tông sai Trần Khắc Chung đưa về nước.
Câu chuyện này được nhạc sĩ Nguyễn Hiền đưa vào âm nhạc với ca khúc Huyền Trân công chúa, nhưng chủ yếu để nói về tình cảm yêu thương của nàng công chúa khi bắt đầu rời quê hương để về xứ lạ. Đoạn đầu mang tính chất kể chuyện, âm điệu buồn man mác của một cung thứ:
Ngày xưa có nàng Huyền Trân công chúa
Giữa lúc xuân thì đang độ thắm tươi mặn mà
Đành lòng ra đi ôm một mối tình ban đầu
Ô, Lý hai châu duyên nợ phấn son về đâu.
Thuyền quyên má hồng vì yêu quê hương
Đáp tiếng non sông
Xa một bóng người tình chung
Dù ngàn sơn khê vẫn mơ đến ngày sum vầy
Muôn dặm xa xôi biệt ly người ơi... từ đây.
Nàng yêu quê hương đất nước, dù chia ly nhưng nàng vẫn mơ một ngày trở lại để được đoàn viên, được sống trong thanh bình và để trọn lời thề với người mình nặng lòng son sắt. Âm nhạc chuyển sang cung trưởng, giai điệu mang chút tin yêu và hy vọng:
Duyên kia lỗi hẹn thôi biết bao giờ
Tìm lại nhịp đàn yêu thương
Kinh kỳ hoàng hôn in bóng.
Yêu ai trót nặng lời thề chưa phai
Vẫn một lòng son sắt hoài
Dù nổi trôi kiếp hoa rơi
Muôn chim tiễn nàng công chúa lên đường
Vượt ngàn trùng dặm quê hương
Thanh bình khỏi cơn chinh chiến
Giang san cách trở mịt mờ cô liêu
Bóng nàng nhòa theo bóng chiều
Mà lòng còn vương niềm yêu.
(Nguyễn Hiền, Huyền Trân công chúa)
- LÒNG MẸ VIỆT NAM
Câu chuyện một bà mẹ Việt Nam cho bốn người con trai ra đi để giành lại độc lập cho nước nhà trong thời kháng chiến chống Pháp đã được nhạc sĩ Lê Thương kể lại với nhiều xúc cảm trong bài hát Lòng Mẹ Việt Nam. Những giai điệu nhẹ nhàng chạy trên ngũ cung, những ca từ dung dị để ca ngợi người mẹ anh hùng trong quá khứ:
Bà Tư bán hàng có bốn người con
Thằng Hai đã lớn ba em hãy còn
Học theo các trường nay đã thành khôn
Năm loạn lạc kia trong nước Việt Nam
Mấy con của bà đều lên lối đường
Đầu quân chiến trường
Theo chí người dân
Đem thân lên đường
Xông pha chiến trường
Đành lòng bỏ xa gia đình từ đó.
Thế là người con đầu lên đường theo lý tưởng người trai quên thân cứu nước, mong ước một ngày về vinh quang:
Kiếp sống tung hoành
Quên thân xác mình
Hằng mong ước
Thành công lớn về sau
Mưu sự tại nhân thành sự tại thiên
Suốt ba năm liền bà Tư mẫu hiền
Ngày đêm khấn nguyện
Cho mấy người con.
Nhiều năm liền mẹ thương nhớ đàn con, nguyện cầu cho con được bình an. Nhưng rồi tin dữ đưa về, đứa con của mẹ đã hy sinh ngoài chiến trường. Khi còn chiến đấu, người con nghĩ đến mẹ hiền nên viết thư nhờ bạn chiến đấu nếu sau này trở về gặp mẹ xin giấu tin xấu kẻo mẹ đau lòng:
Bà Tư nóng lòng đêm nhớ đàn con
Gần đây vài tháng có nghe tiếng đồn
Người con lớn bà đang sống ngoài xa
Nhân cuộc hành binh
Tháng chín vừa qua
Đứa con của bà chẳng may mắc nạn
Ngày nay đã nằm trên chiến địa xa.
Đem hung tin về người kia lỗi thề
Vì người con trai ước rằng khi chết
Chớ nói cho bà tin anh vĩnh biệt
Kẻo đem nói thiệt thân mẫu tủi thân.
Anh để một thư nhờ người gửi đưa
Chiếc thư mong chờ ngày sau độc lập
Rằng con sẽ gặp mẹ đứng chờ con.
Mẹ hiền vẫn ngày đêm cầu nguyện cho đàn con. Ba lá thư của mẹ lại được gửi về thăm mẹ, còn mẹ thì một lòng hiến dâng con mình cho nước non:
Bà Tư thắp đèn cầu khấn người con
Bà xin cho mấy đứa em hãy còn
Ở trong núi rừng anh dẫn về cho.
Song một ngày kia ba lá tình thư
Nói con bây giờ đường xa cách trở
Vậy xin kính thờ đôi chữ bình an.
Thương con bao tình đem ba tấm hình
Bà thề nguyện dâng con mình cho nước
Thân con lưu lạc mẹ xin phó mặc
Đời con muốn đặt Tổ quốc ở trên.
Thư rằng mẹ xin thành mẹ Việt Nam
Có con sa trường chỉ mong ước rằng
Ngày sau nước còn công ấy nhờ con.
Nhạc sĩ ngợi ca lòng mẹ thương con bao la biển trời không chỉ với một người mẹ mà ông còn khái quát đó là hình ảnh của tất cả bà mẹ Việt Nam:
Nguyện dâng tấm lòng mẹ vẫn chờ mong
Để đàn em bé mai sau nhớ rằng
Đời con đó là tất cả tình thương.
Sau ngày lìa nôi đến nấm mộ hoang
Đã sinh con rồi là thương suốt đời
Mà thương tất cả lầm lỗi của con
Qua bao nhiêu thời can qua ngóng đợi
Từng thằng con qua bao mùa chinh chiến
Khi con trở về can qua đã nguội
Chỉ còn con người sống sót mà thôi.
Thương về Việt Nam hàng vạn thằng con
Đã hi sinh đời qua bao chiến thời
Mẹ xin nhắn lời tưởng nhớ từng con.
- NÀNG BÂN
Nàng Bân là con gái của Ngọc Hoàng nhưng khác với nhiều chị em của mình, nàng Bân chậm chạp và có phần vụng về. Tuy nhiên, nàng Bân vẫn được cha mẹ yêu chiều. Ngọc Hoàng và Vương Mẫu thương con thua em kém chị nhưng không biết làm cách nào, mới bàn nhau lấy chồng cho nàng để nàng biết thêm công việc nội trợ trong gia đình.
Chồng nàng Bân, cũng là một người trên thế giới nhà trời. Nàng yêu chồng lắm. Thấy mùa rét đã đến, nàng định tâm may cho chồng một cái áo ngự hàn. Nhưng nàng vụng về quá, khi bắt đầu rét, nàng Bân đã bắt đầu công việc song cứ loay hoay mãi, tìm được cái nọ thì thiếu cái kia, se được chỉ thì chưa có kim, đưa sợi vào dệt thì thoi, suốt lại hỏng. Đến nỗi trời đã sắp sang xuân rồi mà chỉ mới may trọn được đôi cổ tay.
Nhưng nàng Bân vẫn không nản chí. Nàng may mãi qua tháng giêng rồi hết tháng hai, cho tới khi áo may xong thì vừa lúc trời hết rét. Nàng Bân buồn lắm. Thấy con âu sầu, Ngọc Hoàng gạn hỏi. Khi biết chuyện Ngọc Hoàng cảm động bèn làm cho trời rét lại mấy hôm để chồng nàng mặc thử áo.
Từ đó thành lệ, hàng năm vào khoảng tháng ba tuy mùa rét đã qua, mùa nóng đã tới nhưng có lúc tự nhiên rét lại mấy hôm, người ta gọi cái rét đó là rét nàng Bân. Tục ngữ có câu: "Tháng giêng rét đài, tháng hai rét lộc, tháng ba rét nàng Bân" là vì thế.
Từ câu chuyện này, nhạc sĩ Thẩm Oánh đã viết thành ca khúc Nàng Bân, ngợi ca tấm lòng trung trinh của người phụ nữ. Bài ca viết theo lối recitativo, âm điệu chậm buồn, tiết tấu tự do kể lể:
Ngày xưa có một năm
Trời làm rét buốt căm căm
Trần gian khôn xiết cơ hàn
Nàng Bân thương xót cho thân chồng
Hai sương một nắng
Băng giá vì trời đông.
Cam quyết bền tâm nguyện
Thề khuya sớm chăm dệt áo
Trời sinh vốn tay vụng về,
Chí bền rồi thành có sao.
Đến đây âm nhạc được đưa vào nhịp luân vũ, tiết tấu có nhanh hơn:
Nghe chăng cuộn tơ rền,
Canh khuya dệt tơ mềm
Buồng tơ nhịp say quay đều trìu mến
Canh khuya một bóng
Canh khuya một đèn
Tơ vương rối tơi bời
Tay se buốt xương rời.
Nhân thế nghe chăng
Tiếng thoi đưa suốt mùa giá
Ðây buồng óng tơ ngà
Ánh trăng mờ vương nét hoa
Say sưa mối duyên thơ
Kết nên tơ giữa ánh mơ
Man mác vương hương thề
Nhắc cho đời nghĩa phu thê.
Sau âm điệu buồn, từ đây âm nhạc tươi sáng hơn vì được tác giả chuyển sang cung trưởng, diễn tả niềm yêu thương tha thiết của người vợ đối với chồng:
Chăm chút dệt tơ, đêm tiếp đêm
Lòng vẫn ước nguyện
Cầu mong chóng xong
Áo ngự hàn khoác cho chồng
Rồi kim thất lạc đường tà
Mặc ngày tháng nước dần điều hòa
Thời gian như thoi đưa
Vụt thoăn thoắt qua
Nàng Bân gắng công cùng sức
Hết đêm sang ngày lo lắng
Mong suốt trong mùa đông
Cần xong áo tình chung.
Âm nhạc lại trở về lối kể lể chậm buồn như lời than thở, tuy có lúc le lói một chút tươi sáng nhưng rồi cũng trở lại như cũ:
Ngày lướt qua ngày hết rồi mùa đông
Nàng Bân may áo cho chồng chưa xong
Bóng khuya một canh đèn tắt trời giá
Tay kim rã rời, tơ rối tơi bời.
Xuân về đưa thắm, muôn hoa phô cười
Xuân về oanh yến hót ca mừng vui
Xuân về quang minh nắng reo màu ấm
Áo chồng miệt mài may vẫn chưa xong.
Câu chuyện vẫn theo giọng kể lể và kết thúc trong niềm
vui sướng của người vợ cuối cùng cũng thỏa được ước mơ của nàng. Âm nhạc có màu sắc sáng sủa hơn để rồi kết thúc bằng lời ngợi ca của người đời dành cho nàng Bân:
Nhân thế nghe chăng
Tiếng kim châm rút tà áo
Ôi mềm đống tơ ngà
Ánh trăng mờ vương nét hoa
Say sưa mối duyên thơ
Kết xe tơ rực ánh mơ
Man mác vương hương
Thề nhắc cho đời nghĩa phu thê.
Hôm nao cuộn tơ rền
Canh khuya dệt tơ mềm
Cuộn tơ nhịp say quay đều trìu mến
Hôm nay xuân tới, ngày đông qua rồi
Tâm can rối tơ lòng,
Bao lâu áo chưa xong.
Nàng Bân xót xa thương chồng,
Giận mình u mê ngu tối
Không chút tinh anh
Một đông ba tháng đêm ngày hoài công
Cố may áo chồng, xuân rồi chửa xong.
Mau gấp tay kim
Xuân ấm tươi sang rồi đây
Chiều xuân còn vương gió se hàng cây
Tha thiết van xin
Xuân rét thêm cho vài tuần
Cầu trời ban phúc cho áo mau xong.
Nhân thế nghe chăng
Tiếng kim châm rút tà áo
Ðây mềm gấm tơ ngà
Ánh xuân mờ vương nét hoa
Say sưa mối duyên thơ
Kết xe tơ rực ánh mơ
Man mác vương hương thề
Nhắc cho đời nghĩa phu thê.
Ngọc Hoàng trông xuống trần gian
Thấy tấm lòng kiên trinh hiếm có
Bèn ban thêm một ngày gió buốt hơn đông
Cho nàng Bân sung sướng
Khoác áo cho chồng.
Từ đó dưới trần tháng ba mỗi cuối mùa xuân
Lại thêm có hôm cực rét
Cho đời nhắc đến nàng Bân.
Muôn đời gương kiên trinh treo cao trong sáng
Tích áo ngự hàn.
- CHUYỆN TÌNH LAN VÀ ĐIỆP
Một chuyện tình rất phổ biến sau khi tác phẩm Tắt lửa lòng, một tiểu thuyết lãng mạn nổi tiếng của nhà văn Nguyễn Công Hoan, ra đời. Soạn giả Trần Hữu Trang đã biên kịch lại và chuyển thể thành vở cải lương Lan và Điệp vào năm 1936. Riêng về âm nhạc, hai nhạc sĩ Mạc Phong Linh & Mai Thiết Lĩnh đã dựa vào câu chuyện này để viết thành ba ca khúc mang tên Chuyện Tình Lan Và Điệp 1, 2, 3.
Lan và Điệp là tên hai nhân vật trong tác phẩm - hai cái tên trở thành huyền thoại từ đó. Truyện kể về cuộc tình lãng mạn, bi ai giữa chàng học trò nghèo tên Điệp và cô gái cùng quê tên Lan. Hai gia đình hứa gả con và kết tình thông gia với nhau, tình cảm hai nhà gắn bó keo sơn:
Tôi kể người nghe đời Lan và Điệp
Một chuyện tình cay đắng
Lúc tuổi còn thơ
Tôi vẫn thường mộng mơ
Đem viết thành bài ca.
Thuở ấy Điệp vui như bướm trắng
Say đắm bên Lan
Lan như bông hoa ngàn
Thương yêu vô vàn
Nguyện thề non nước sẽ không hề lìa tan.
Chuông đổ chùa xa, chiều tan trường về
Điệp cùng Lan chung bước
Cuối nẻo đường đi, đôi bóng hẹn mùa thi
Lan khóc đợi người đi
Lần cuối gặp nhau,
Lan khẽ nói thương mãi nghe anh
Em yêu anh chân tình
Nếu duyên không thành
Điệp ơi Lan cắt tóc quên đời vì anh.
Điệp sau khi thi lần đầu bằng Thành chung bị trượt, đến khi thi lần hai thì gặp ông Phủ Trần là bạn học khi xưa với bố của Điệp, ông Phủ có hứa giúp đỡ Điệp đỗ kỳ thi này và còn tìm việc làm cho tại Phủ. Điệp bị mắc lừa khi ông ta tìm mọi cách ép Điệp cưới con gái ông để tránh mọi dị nghị của xã hội. Gia đình Lan và Điệp hết sức buồn rầu vì việc này. Biết chuyện lỡ làng, Lan đành cắt tóc vào chùa đi tu:
Nhưng ai có ngờ, lời xưa đã chứng minh
Khi tình tan vỡ
Lan đau buồn quá khi hay Điệp đã
Đi xây mộng gia đình.
Ai nào biết cho ai,
Đời quá chua cay duyên đành lỡ vì ai
Bao nhiêu niềm vui cũng vùi chôn từ đây
Vùi chôn từ đây.
Lỡ một cung đàn, phải chăng tình đời
Là vòng dây oan trái
Nếu vì tình yêu Lan có tội gì đâu
Sao vướng vào sầu đau.
Nàng sống mà tim như đã chết
Riêng bóng cô đơn đôi môi xinh phai tàn
Thương thay cho nàng
Buồn xa nhân thế náu thân cửa Từ Bi.
Nhưng chỉ sau vài tháng thì Điệp ly dị rồi đi tìm ngôi chùa nơi Lan tu và giật chuông hỏi thăm nhưng Lan không tiếp, còn cắt dây chuông.
Tôi viết vào đây, chuyện nối tiếp
Tình yêu hai mái đầu
Ước mộng đẹp tươi, tuổi đương xuân
Mà sao chia lứa đôi
Từng đêm Lan khóc thầm trong cay đắng
Sớm ly tan vì duyên kiếp dở dang
Hoa thơm mau tàn
Ai hay cho nàng, cánh chim lìa đàn.
Lan gói niềm riêng tìm quên lãng
Ngày qua bên mái chùa
Sớm chuông chiều kinh mặc thời gian
Dần trôi trong tái tê
Nàng không sao xóa tình yêu xưa cũ
Dẫu cho con thuyền neo bến đường tu
Lan không mong chờ, nhưng Lan bây giờ
Mấy ai nào ngờ.
Những chiều phai nắng, nàng thường ra
Ngồi bên gốc bồ đề
Đem bao tâm sự gửi vào hư vô
Vì Lan cố tìm quên
Nhưng một ngày kia nàng bắt bướm
Đặt kề bên cánh lan
Hoa cùng với bướm, ép chung một trang sách
Chôn cùng một nấm mồ.
Ai đã từng yêu, cảm thông nỗi niềm
Đau thương với nàng
Mối tình đầu tiên nàng đành chôn vùi
Theo đôi bướm hoa
Sầu cho thân gái, tình duyên ngang trái
Tiếng chuông đêm dài như tiếng thở than
Như đem tin buồn, như gieo hoa tàn
Đến cho đời nàng.
Nàng sống cô đơn, buồn tủi. Điệp lại đến thăm, hai người không nói gì, chút ân tình thôi đành để lại kiếp sau:
Chiều kia lũ chim trên cành buồn không ca
Chim hỡi xót thương ai
Hàng cây đứng im âm thầm nhìn mây bay
Che tím phía chân trời.
Một con đò vắng đứng bơ vơ bên kia sông
Nước trôi lững lờ
Nghe chừng mang bao thương tâm
Rồi một thân lữ khách lên đò
Qua bến sông nét mặt u sầu.
Chiều nay cũng như bao lần rồi
Lan ra sân đứng khóc cô đơn
Chợt nghe tiếng chuông
Reo từng hồi xa xa
Ai đến viếng thăm chùa,
Trời vô tình đã khiến xui nên cơn ly tan
Cớ sao vẫn còn
Xui người yêu đi thăm Lan
Điệp nhìn Lan không nói
Đôi lòng chung đắng cay
Ứa lệ không lời.
Điệp ơi, duyên lỡ làng rồi
Thôi đành chờ kiếp sau
Đừng đem ân tình thương nhớ
Đến đây chỉ thêm sầu.
Cánh cửa trần tu, khép lại rồi
Mà chuông còn reo mãi
Lan giận đời nên nàng
Cắt đứt dây chuông từng lưu luyến.
Điệp buồn bã ra đi, quyết chí gầy dựng cơ nghiệp. Sau đó Điệp làm việc ở bệnh viện, tình cờ nhận được một bệnh nhân sắp chết là Lan. Điệp khi đó mới biết rằng Lan vì quá buồn nên ôm hận mà sinh bệnh rồi qua đời.
Đời Lan khác chi
Như một cành hoa xuân
Hương sắc sớm phai mau
Một đêm gió mưa
Bên ngọn đèn quạnh hiu
Lan đã trút linh hồn.
Ngoài xa từng tiếng cuốc kêu thương
Ôi thê lương, gió than não nề
Trong màn đêm nghe đau thương
Từng hồi chuông ngao ngán
Ngân dài như khóc than
Tiễn một linh hồn.
Những giai điệu buồn thương xuyên suốt bài hát đã để lại những cảm xúc đậm đà, sâu lắng cho biết bao thế hệ người nghe chứng tỏ được tài năng của người nghệ sĩ.